Աղանդներ

Աղանդեր (ֆր.՝ dessert), սեղանին մատուցուող աւարտական ուտեստ: Նախատեսուած է, որ համտեսողը ստանայ հաճելի համային զգացումներ ճաշէն կամ ընթրիքէն ետք: Աղանդերը հիմնականին քաղցր խորտիկ է (ո՛չ միրգերը):

Աղանդերը կը հրամցուին հիմնականին յատուկ աղանդերային ափսէներով: Այն, որպէս կանոն, կ՛ուտեն աղենդերային դգալներով: Վերջիններուս չափերը կը տատանուի ճաշի դգալի եւ թեյի դգալի միջակայքին մէջ: Աղանդներու սեղանի բաղկացուցիչ մասերէն կը համարուին նաեւ աղանդերային դանակն ու պատառաքաղը։

ՊատմութիւնԽմբագրել

 
Շառլոթքա
 
Ֆլամպէ
 
Ֆրանսական Պաղպաղակ
 
Շոքոլադապատ միրգեր
 
Ֆալուտէ անանուխի տերեւներով

Հիմնական ճաշատեսակներէն ետք քաղցր ուտեստներ ճաշակելու սովորութիւնը լայն տարածում գտած է Եւրոպայի մէջ միայն 19-րդ դարուն: Այդ կատարուեցաւ այն բանէն ետք, երբ լայն տարածում գտաւ շաքարաւազի արտադրութիւնը: Մինչ շաքարի լայն տարածում գտնելը, այդ արտօնութենէն կ՛օգտուէին միայն հարուստ ընտանիքներու ներկայացուցիչները: Միջին կամ ցած խաւի սեղաններուն քաղցրաւենիք կը յայտնուէր միայն տօնական օրերուն: Ճիշդ այս փաստն ալ հիմք հանդիսացաւ, որպէսզի աղանդերը այդքան գեղեցիկ ու տօնական զարդարեն:

ՆկարագիրԽմբագրել

Աղանդերը, որպէս կանոն, կը համարուի քաղցր ուտեստ (օրինակ՝ պաղպաղակը կամ կարկանդակը): Սակայն կան նաեւ ոչ քաղցր տարատեսակներ, որոնք պատրաստած են միրգերէն, զանազան ընկոյզներէն, պանիրներէն, ու կրկին ոչ քաղցր հրուշակեղէնէն: Բացի այդ, ոչ բոլոր քաղցր ուտեստները կը համարուին աղանդեր: Օրինակ, չինական խոհանոցին մէջ կան քաղցր մսային ճաշատեսակներ, որոնք երբեք չեն համարուիր աղանդեր: Չինաստանի մէջ կը հանդիպին նաեւ վանաշաքարներ՝ պատրաստուած պղպեղով եւ կոճապղպեղով. ասոնք նոյնպէս չեն համարուիր աղանդեր: Կեդրոնական Ամերիկայի հնդիկները մինչքոլումպոսեան ժամանակաշրջանը կը պատրաստէին ըմպելիք քաքաուի հատիկներով, որուն կը կոչէին չոկոլատլ: Շաքարաւազի փոխարէն անոնք նոյնպէս կ՛օգտագործէին պղպեղ եւ այլ համեմունքներ[1]: Ռուսական խոհանոցին մէջ հանդիպող սեւ ձկնկիթը կը հանդիսանայ ոչ քաղցր աղանդեր: Իսկ Ֆրանսայի մէջ ամենատարածուած եւ դասական աղանդերը պանիրն է:

ՏեսակներԽմբագրել

Հրամցնելու ջերմաստիճանէն կախուած աղանդերը կ՛ըլլան տաք եւ պաղ: Որպէս աղանդեր կրնան հրամցուիլ հետեւեալ սննդամթերքները.

  • հրուշակեղէնէն՝ կարկանդակներ, զանազան տեսակներու թխուածքաբլիթներ, քաքարներ, թխուածքներ
  • տարբեր տեսակի ու համի քաղցրավենիքներ
  • հարած սերուցքով ուտեստներ
  • պաղպաղակներ եւ պաղպաղակէ պատրաստած աղանդեր
  • քաղցր մրգահատապտղային խառնուրդներ՝ մրգային աղցաններ, մրգային մածուններ, սնիկերոսով աղցան

Ըմպելիքներ՝

  • տաք ըմպելիքներէն՝ թէյ, քաքաու, սուրճ, պաղպաղակով սուրճ (café glacé)
  • թոյլալքոհոլային ըմպելիքներ՝ աղանդերային գինիներ, տաք գլինտուէյն
  • անալքոհոլ ըմպելիքներ՝ հիւթեր, գազաւորուած ըմպելիքներ, քոմբոտներ, կիսելներ
  • քաղցր կաթնային աղանդեր, շոքոլոդային եւ մրգահատապտղային մուսեր, քրէմներ, դոնդողներ, ջեմեր

խիւսէր (խնձորապուր)

Աղանդերային ազգային ուտեստներԽմբագրել

  • Չակ-չակ
  • Փուտինգ
  • Թիրամիսու
  • Հալուա
  • Կրիլիաժ
  • Չիզքէյք
  • Էքլեր
  • Մուրապա
  • Դիմսամ՝ կը հրամցուի հիմնականին թէյախմութեան ժամանակ
  • Պրալինէ
  • Ցիմես
  • Քաղցր հաց (չորահաց, տապակած հաց)
  • Մացեպրա
  • Պրոֆիտրոլի
  • Պաննա կոտտա
  • Ֆալուտէ
  • Իտալական սառոյց՝ սառեցուած օշարակ եւ մրգախիւս
  • Կրանիտա
  • Պաստեղ
  • Փախլաւա
  • Շարլոտքա
  • Շտրուդել
  • Քլաֆուտի
  • Շոտօ
  • Քանոլի
  • Փարֆէ
  • Շոքմանժէ
  • Պլանմանժէ

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել