Flag of Argentina (1816).svg
Argentina orthographic.svg
ViñedoCafayate.jpg

Արժանթին, պետութիւն Հարաւային Ամերիկայի տարածքին։ Տարածութեամբ՝ կը գրաւէ աշխարհի ութներորդ տեղը։

Աշխարհագրական դիրքԽմբագրել

Կը գտնուի Հարաւային Ամերիկայի հարաւային մասին մէջ, որ կը կոչուի Բաթակոնիա։ Սահմանակից է արեւմուտքէն՝ Չիլիին, հիւսիսէն՝ Պոլիվիային եւ Բարակուէյին, հիւսիս-արեւելքէն՝ Պրազիլին եւ Ուրուկուէյին։ Արեւելեան կողմի ափերը կ՚ողողեն Ատլանտեան ովկիանոսի ջուրերը։ Արժանթինի կը պատկանին Ֆոլգլենտեան կղզիները, ինչպէս նաեւ՝ «Հրոյ Երկիր» կղզիի արեւելան հատուածը։ Արժանթինի արեւմտեան հատուածը լեռնային է, ուր կը գտնուի՝ ամբողջ արեւմտեան կիսագունդին, ամենաբարձր լեռը՝ Ագոնգակուան՝ 6960 մ., իսկ արեւելքէն կը հոսի՝ Բարանա, Ռիօ Նեկրօ, Բարակուէյ եւ այլ գետերը։ Արժանթինը ժամանակին եղած է Սպանիոյ գաղութ, սակայն հետագային՝ 25 Մայիս 1810-ին ազատագրուած է սպանական լուծէն՝ շնորհիւ «Խոսէ Սան-Մարթին»ին եւ այլ պայքարողներու։

Արժանթինը հարուստ է նաֆթով եւ այլ օգտակար հանածոներով։ Ունի հարուստ բուսական եւ կենդանական աշխարհ (կատուառիւծ, լամա, նանտի ջայլամ)։ Քաղաքներէն ամենամեծը՝ մայրաքաղաք Պուէնոս Այրէսն է՝ Լա-Բլաթայի ծովախորշի ափին։

ԿլիմաԽմբագրել

Արժանթինը կը գտնուի երեք կլիմայական գօտիի մէջ` արեւադարձային, մերձարեւադարձային եւ ամոք: Ամառը երկրի հարաւը ցուրտ է. միջին ջերմաստիճանը նոյնիսկ ամենատաք ամսուն (Յունուար) +15°C է: Հիւսիսը գտնուող Կրան Չաքոյի արեւադարձային շրջանն Արժանթինի մէջ կ'անուանեն «Շոգի բեւեռ»: Ամառը օդը կը տաքնայ մինչև + 30 ... + 40°C, իսկ ձմեռը միջին ջերմաստիճանը կը հասնի + 17 ... + 20°C: Տարեկան տեղումներու քանակը կը նուազի արեւելքէն արեւմուտք ինկած հարթավայրերուն մէջ՝ 1400-1600-էն մինչեւ 100-300 միլիմեթր, լեռներուն մէջ այն կրկին կ'աճի։ Ամէնէն շատ տեղումներ կ'ըլլան Հարաւային Անտերի արեւելեան լանջերը (մինչեւ 2000 միլիմեթր, իսկ տեղ-տեղ նոյնիսկ տարեկան մինչեւ 5000 միլիմեթր), իսկ հարթավայրային շրջաններէն` Արժանթինի հիւսիս-արեւելքը գտնուող Էնթրէ Ռիոսի մէջ (տարեկան մինչեւ 1600 միլիմեթր):

Բուսական աշխարհԽմբագրել

 
Էլ Պալմարի ազգային պարկ, Էնտրե Ռիոս

Արժանթինի բուսականութիւնը կ'առանձնանայ մեծ բազմազանութեամբ՝ արեւադարձային անտառներէն մինչեւ կիսաանապատային տարածքներ Փատակոնիայի եւ Փունայի մէջ: Հիւսիսային Արժանթինական Միջագետքի մէջ կ'աճին մերձարեւադարձային բազմատեսակ անտառներ: Այստեղ կը հանդիպին թանկարժէք բնափայտեր ունեցող շքածառը, սեդրոն, լապաչոն։ Հարաւի մասը կը գերակշռէ թուփերով աճող բուսականութիւնը. ճահճացած տարածքները ծածկուած են շամբիներով, եղեգներով, ջրաշուշաններով, իսկ բարձրադիր ու չոր տարածքները` հարուստ խոտածածկ ունեցող մարգագետիններով: Կան ակացիայէն, միմոզէն, ջայլամի ծառերէն բաղկացած նոսր անտառներ, իսկ գետերու ափերուն` արմաւէնի պուրակներ:

Հարաւի ուղղութեամբ կան աւելի բաց խոտածածկ տարածքներ, Էնտրե Ռիոս նահանգի հարաւային մասը դառձած է հացահատիկային պրերիա եւ ներկայացնում անցումային շրջանը դէպի Փամփա: Հնդկացիներու կեչուա լեզուէն թարգմանաբար Փամփա կը նշանակէ «փայտային բուսականութիւնէ զուրկ»: Խոնաւ փամփայի անծայրածիր տափաստանային տարածութիւնները ժամանակ մը պատուած էին բազմամեայ բոյսերով՝ փետրախոտով, [մարգարտախոտ]]ով, վայրի կորեկով ու պիսակաւոր գունաւոր տարազգի բուսականութեամբ: Սակայն այստեղ բնական բուսականութիւն քիչ մնացեր է, տարածքի զգալի մասը հերկուեր է, իսկ երբեմնի այն ծածկած խոտածածկը, որը անասնապահութեան համար ծառայեր է բնական կերային բազա, անասուններու երկարատեւ արածեցման հետեւանքով մոլախոտերու կողմէն աղբակալուեր է եւ կորսնցուցեր իր սկզբնական տեսքը։

Չոր պամպային բնորոշ է քսերոֆիլային բուսականութիւնը` ցածրահասակ ծառեր, փշոտ թփեր, կոշտ խոտաբոյսեր: Նմանատիպ բուսականութիւնը տարածուած է նաեւ երաշտային արեւմուտքը, միջլեռնային լողավազանները, այնտեղ կոշտ հացահատիկներու եւ քսերոֆիլ թուփերու փունջերը փոխարինուած են քաքթուսներով:

Արժանթինի մէջ անտառներն զբաղեցնում են հողային ֆոնդի 12 %-ը: Առաւել արժեքաւոր են Արժանթինիկան Միջագետքի եւ Խոնաւ «Անդեր»ի փշատերեւ անտառները, ինչպէս նաեւ Չաքոյի մէջ գտնուող քեբրաչոյի անտառները: Ատոնց շահագործումը դժուար է, քանի որ կը գտնուին հեռաւոր շրջաններու մէջ, ուստի արհեստական անտառատնկման փորձեր կը ձեռնարկուին ամենաբնակեցուած շրջանը՝ Պամպայի մէջ:

Առաւել իւրացուած են Չաքոյի անտառային աղբիւրները, բայց այստեղ երկարատեւ շահագործման հետեւանքով սուր դրուած է ատոնց պահպանութեան եւ վերականգնման հարցը։

Արժանթինի ազգային ծաղիկն էրիթրինան է:

Կենդանական աշխարհԽմբագրել

 
Արժանթինի ազգային խորհրդանիշ թռչուն` Furnarius rufus

Արժանթինի կենդանական աշխարհը թէեւ այնքան ալ հարուստ եւ բազմազան չէ, ինչպէս Լատինական Ամերիկայի այլ երկրներուն մէջ, բայց ունի բաւական շատ էնդեմիկ տեսակներ:Գրեթէ բոլոր այդ կենդանիները կը բնակին Անտերիի մէջ եւ այդ շրջանի նախալեռներուն մէջ, ինչպէս նաեւ Փաթակոնիայի քիչ բնակեցուած շրջանին մէջ: Փունա էքոտարածքին մէջ կը հանդիպի մնացուկային ակնոցաւոր արջը:

Փաթակոնիայի Patagonia բաց կիսանապատային տարածքներուն մէջ եւ Չաքոյի սաւանաներուն այսինքն՝ արօտադաշտերուն մէջ տարածուած է փուման: Անտերիի մէջ կը հանդիպին նաեւ փափուկ բուրդ ունեցող վիքունեան եւ նուրբ արծաթափայլ մորթով շինշիլան:Սակայն ինչպէս անոնք, այնպէս ալ միւսները ենթարկուեր են գրեթէ ամբողջական ոչնչացման: Շատ են կրծողները եւ զրահակիրները: Չաքոյի մէջ, Արժանթինական Միջագետքի մէջ, Փաթակոնիայիի մէջ լայնօրէն տարածուած են նութրիաները, ջրասամոյրները:

Ճահճուտներուն մէջ եւ լիճերուն ամենուրէք կը բնակին ջրային թռչունները, որոնցմէ շատերը կ'առանձնանան իրենց վառ գոյնով։ Ջրամբարներու ափերուն կարելի է տեսնել ֆլամինկօ, ձկնկուլ: Անտառներուն մէջ կան Քոլիպրիներ, որոնց թիւին մէջ կան էնտեմիք տեսակներ, օրինակ, այսպէս կոչուած, ճախրող զմրուխտը Փաթակոնիայի «Անտեր« լեռներուն (The Andes, Andes Mountains or Andean Mountains) վրայ: Արժանթինի մէջ բնակուող Furnarius rufus թռչունը 1928 թուականին դարձեր է երկրի ազգային խորհրդանիշներէն մէկը:

Վալտես թերակղզին կենդանիներու եղանակային չուի կեդրոններէն մէկն է: Յունիսէն մինչեւ Դեկտեմբեր այստեղ լողալով ափ կը հասնին հարաւային հարթ կէտերը, Սեպտեմբերէն մինչեւ Մարտ-Ապրիլը` մակելանեան փինկուինները եւ խոյատելֆինները, Դեկտեմբերէն մինչեւ Մարտը` մոխրագոյն տելֆինները: Ողջ տարին այստեղ կարելի է հանդիպիլ պիսակաւոր տելֆիններ, ծովափղեր, ծովառիւծներ, կուանաքօ, Փաթակոնիական ճագարներ, նանտուներ, գորշ աղուէսներ եւ զրահակիրներ։

Անուանի մարզիկներԽմբագրել

Արժանթինցի աշխարհահռչակ մարզիկներէն են՝ Տիէկօ Արմանտօ Մարատոնան, Լիոնէլ Մեսսին, ինչպէս նաեւ հայազգի թենիս խաղացող Դաւիթ Նալպանտեանը։

ՔաղաքներԽմբագրել

ՏնտեսութիւնԽմբագրել

  1. ՎԵՐԱՅՂՈՒՄ Կաղապար:Հիմնական յոդված
 
Պուէնոս Այրես

Արժանթինը արագ զարգացող ագրարային-ինդուստրիալ պետութիւն է[1]: 1990-ականներու սկիզբը երկիրն աշխուժօրէն կը վարէ սեփականաշնորհման եւ արտասահմանեան կապիտալի աւելի լայն ներգրաւման քաղաքականութիւն: Mercosur-ի (Հարաւային Ամերիկայի երկիրներու ընդհանուր շուկայ) մուտքը զգալիօրէն ընդլայներ է Արժանթինի ներքին շուկան: Արժանթինի համար բնորոշ է մշակող արդիւնաբերութեան գերակշռութիւնը, իսկ այդ ոլորտին մէջ կը գերիշխէ ծանր արդիւնաբերութիւնը: Սակայն աւանդական ճիւղերը` թեթեւ եւ, յատկապէս, սնունդի արդիւնաբերութիւնը, առաջուայ պէս կը զբաղեցնէ կարեւոր տեղ եւ ունին արտահանման նշանակութիւն:

Այնուամենայնիւ, չմտածուած բարեփոխումներու անցկացման պատճառով 2001 թուականի տնտեսական ճգնաժամը հանգեցրեր է սոցիալական լարուածութեան ըւ պարտազանցման զգալի աճի (պետական պարտքի գումարն այդ պահին կազմեր է 132 միլիար տոլար, ինչը պարտազանցումը խոշորագոյնը դարձուցեր է պատմութեան մէջ[2]):

Արդիւնաբերութեան տեղաբաշխման համար բնորոշ է տարածքային բարձր համակեդրրոնացումը: Ծանր արդիւնաբերութեան արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու զգալի մասը կեդրոնացած է «Փարանայ»ի ստորին աւազաններուն, Պուէնոս Այրեսի եւ Ռոսարիոյի միջեւ արդիւնաբերական գօտիին մէջ: Արդիւնաբերական արտադրանքի աւելի քան կէսը կ'արտադրուի Մեծ Պուէնոս Այրեսի մէջ:

Նաֆթի արդիւնահանմամբ երկիրը Լատինական Ամերիկայի մէջ չորրորդ տեղը կը զբաղեցնէ (Վենեզուելայէն, Էքուատորէն եւ Պրազիլէն յետոյ): Արդիւնահանումը լիովին կը բաւարարէ երկրի կարիքները (պետական Enarsa, YPF եւ մասնաւոր Bridas, Pluspetrol ընկերութիւններ), եւ պետութիւնը նաֆթ չի ներմուծեր:

Արժանթինը ուրանի պաշարներով առաջատար երկիրներու տասնեակի մէջ է։ Երկիրը յայտնի է միջուկային ուժականութեան եւ ուրանի արդիւնաբերութեան ոլորտի մէջ իր գիտական մշակումներով (INVAP, Nucleoeléctrica Argentina):

Երկրի սեւ մետալուրկիան ամենահինն է մայրցամաքի մէջ, բայց հումքի պակասի պատճառով կը զարգանայ բաւականին դանդաղ պատճառով: Հումքի մեծ մասը պէտք է ներմուծել:

Գունաւոր մետալուրկիայի ճիւղերէն զարգացած են կապարի, ցինկի, պղինձի, ալիւմինի արտադրութիւնը` սեփական եւ դուրսէն բերուող հումքի հիման վրայ։

Մեքենաշինութիւնը ծանր արդիւնաբերութեան մէջ առաջատար է արտադրանքի արժէքով: Առաւել զարգացած են փոխադրամիջոցներու մեքենաշինութիւնը (Արժանթինի մէջ իրենց գործարանները ունին Ֆորտը, Քրայսլերը, Թոիոթան, Փեժօն եւ այլն), գիւղատնտեսական մեքենաշինութիւնը, սնունդի արդիւնաբերութեան համար սարքաւորումներու, ելեկտրա-ճարտարագիտական արտադրութիւնը (IBM, Siemens գործարաններ): փոխադրամիջոցներու մեքենաշինութեան առաջատարն է ինքնաշարժի շինութիւնը (Պուէնոս Այրես, Քորթովա), զարգացած են նաւաշինութիւնն ու նաւանորոգումը (Պուէնոս Այրես, Էնսենատա), օդանաւա-շինությունը (FAdeA, Aero Boero, Laviasa) եւ ուղղաթիռներու արտադրութիւնը (Cicaré, AeroDreams) (Քորթովա, Պուէնոս Այրես):

 
Պուէնոս Այրես

Արտահանման ճիւղերու շարքին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը զբաղեցնեն մսամթերքի արտադրութիւնը՝ աւանդական եւ երկրի համար իւրայատուկ ճիւղը: Արժանթինը կը դասուի միսի, գլխաւորապէս կովու միսի եւ ատոր արտահանողներու ամենամեծ չափով արտադրողներու թիւը։ Սնունդի արդիւնաբերութեան այլ ճիւղերէն արտահանման նշանակութիւն ունին բուսական իւղերու արտադրութիւնը, վերջին տարիներուն՝ սոյայի, ինչպէս նաեւ ալրաղացման, ձէթի արդիւնաբերութիւնն ու գինեգործութիւնը: Ներքին շուկան կեդրոնացած է պտուղ-բանջարեղէնի, պահածոներու, շաքարի արդիւնաբերութեան, ըմպելիքներու արտադրութեան վրայ:

Արժանթինի գիւղատնտեսութեան տարբերակիչ առանձնայատկութիւնը Լատինական Ամերիկայի այլ երկիրներու համեմատ այն է, որ այն ոչ միայն լիովին կ'ապահովէ իրեն սննդամթերքով, այլեւ կ'արտահանէ այն (ընդ որուն, գիւղատնտեսութեամբ զբաղուած է աշխատողներու միայն 2 տոկոսը): Մէկ շունչի հաշիւով պարենամթերքի սպառման ցուցանիշով երկիրը կը գերազանցէ տարածաշրջանի միւս երկիրներուն (1-ին հորիզոնական): Գիւղատնտեսութեան եւ անասնաբուծութեան արտադրանքը կու գայ արտահանման եկամուտներու աւելի քան 50 տոկոսը: Խոշոր եղջերաւոր անասուններու գլխաքանակով Արժանթինը կը զբաղեցնէ 6-րդ տեղը աշխարհի մէջ, Մէկ շունչի հաշիւով միսի արտադրութեան ցուցանիշով՝ 5-րդը, իսկ ատոր սպառման ցուցանիշով՝ առաջինը: Միսը Արժանթինցիներու ազգային ուտեստն է:

Բուսաբուծութեան մէջ հիմնական տեղը աւանդաբար կը զբաղեցնեն արտահանման նշանակութիւն ունեցող հացահատիկային, ձիթատու եւ ծխախոտային մշակաբոյսերը: Ցորենի եւ ծխախոտի հաւաքով Արժանթինը աշխարհի առաջատար երկիրներէն մէկն է: Համաշխարհային դրամատան տուեալներով՝ 2012 թուականին երկիրը ցորենի արտահանման ցուցանիշով աշխարհի մէջ զբաղեցուցեր է 6-րդ տեղը (8,4 միլիոն թոն)[3]: Բացի այդ, Արժանթինը հաւկիթի, կաթի, գարիի եւ ծխախոտի կարեւորագոյն արտահանողն է:

Արժանթինի մէջ աշխատանքի վարձատրութեան միջին չափը, 2018 թուականի Սեպտեմբերի դրութեամբ, կը կազմէ 31 898 փեսօ (401 000 դրամ)[4][5][6][7]: 2019 թուականի Հոկտեմբերի 1-էն աշխատանքի վարձատրութեան նուազագոյն չափը կը կազմէ 16 875 պեսո (135 000 դրամ) և 14 512,5 փեսօ (14% եկամտահարկը հանելէն ետք)[8][9]:

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Аргентина // Энциклопедический географический словарь / отв. редакторы Е. В. Варавина и др. — М.: Рипол-классик, 2011. — С. 47. — (Словари нового века). — 5 000 экз. — ISBN 978-5-386-03063-6
  2. Аргентинский дефолт: последствия
  3. Грибоедова И. А. Анализ и адаптация мировой продовольственной системы в Республике Беларусь // Экономические и социальные перемены: факты, тенденции, прогноз. — 2015. — № 1 (37). — С. 204
  4. «{title}» 
  5. «{title}» 
  6. «{title}» 
  7. «Архивированная копия»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2019-02-14-ին։ արտագրուած է՝ 2019-02-14 
  8. [1]
  9. [2]

ԱղբիւրներԽմբագրել

Երուանդ Մոնոֆարեան(1968),«Հանրագիտակ», Համազգայինի Վահէ Սէթեան տպարան, Պէյրութ:

Արտաքին յղումներԽմբագրել