Բացել գլխավոր ցանկը
Ղազախիստանի Հանրապետութիւն
Қазақстан Республикасы

Ղազախիստանի
Դրոշ
Դրօշ
Զինանշան
Զինանշան
Հիմնական տեղեկութիւններ
Պետական լեզուներ ղազախերէն
ռուսերէն
Մայրաքաղաք Աստանա
Պետական կարգ Անկախութիւն
Մակերես 2,724,900 քմ²
Ազգաբնակչութիւն. 17,948,700 (2006) (5.4/կմ²)
Պետական Վերագրումներ
Հիմն Meniń Qazaqstanym
Արժոյթ ղազախական տենգէ ({{{արժութի գոտի}}})
Համացանց | ISO | Հեռ. քոտ [[.]] | KZT | +7[1]
Kazakhstan in its region.svg


Ղազախիստանը[2] (

Human-user-trash.svg    Ուիքիփետիայի՝ ազատ հանրագիտարանի կողմէն
Առաջարկուած է ջնջելյօդուածը յօդուածը

Ուիքիփետիայի մէկ կամ քանի մը մասնակիցներ առաջարկած են ջնջել ։ Մանրամասնութիւններուն ծանօթանալու, ինչպէս նաեւ Ձեր կարծիքը յայտնելու համար այցելեցէք Ջնջման ներկայացուած յօդուածների քննարկման էջը։
Ուշադրութիւն, այս կաղապարը պէտք չէ հեռացնել նախքան վերոյիշեալ քննարկման էջին մէջ համաձայնութեան հասնիլը։ Եթէ համաձայն չէք առաջարկուած ջնջումին, կրնաք քննարկման ընթացքին սրբագրել եւ բարեփոխել այս յօդուածը, այսպիսով նպաստելով անոր պահպանման։։


Յիշեցում, եթէ դուք էք այս կաղապարը տեղադրողը, ուրեմն չմոռնաք ջնջումի համար առաջարկուած յօդուածին վերնագիրը աւելացնել Կաղապար:Replace Ջնջման առաջադրուած յօդուածներուն քննարկման էջին մէջ, մէկ-երկու տողով նշել ջնջումը առաջարկելու ձեր պատճառաբանութիւնը։ Եթէ յօդուածը ենթակայ է արագ հեռացման, ապա գործածեցէք {{արագ ջնջում}} կաղապարը։
Նաեւ ուսումնասիրեցէք Ուիքիփետիայի Ջնջումներու կանոնակարգը։

Ջնջումը ներկայացնողին. կը խնդրենք տեղադրել այս՝ {{subst:Ծանուցում/Ջնջմի առաջարկ|Ղասախիստան|{{{1}}}}}-- ~~~~ յաղորդագրութիւնը յօդուածը ստեղծողին կամ յօդուածին վրայ աւելի շատ աշխատած մասնակիցին քննարկման էջին մէջ։

  1. ՎԵՐԱՀՂՈՒՄ Կաղապար:Lang-kk [qɑzɑqˈstɑn]) Եւրասիական պետութիւն է։ Նախկինին միշտ, Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք (1917 թ), մինչեւ 1936 թ, Ղազախիստանը եղած է Ռուսաստանի Սովետական դաշնակից Սոցիալիստական Հանրապետութեան կազմին մէջ որպէս ինքնավար հանրապետութիւն: Հետագային, մինչեւ անկախացումը (1991 թ) ունեցած է ԽՍՀՄ միութենական հանրապետութեան կարգավիճակ եւ միւս 14 հանրապետութիւններու հետ միասին ուղղակիօրէն ենթարկուած է միութենական կեդրոնական կառավարութեան։ Այդ ընթացքին մայրաքաղաքը եղած է Ալմա Աթան, անկախացումէն ետք տեղափոխուած է Աստանա:

Ղազախստանը ընդարձակ, բերրի հողերով ծածկված տափաստանների, ինչպես նաև անջուր անապատների երկիր է։ Նրա ընդերքում հայտնաբերված են մարդկությանը հայտնի գրեթե բոլոր օգտակար հանածոները։
Ղազախիստանի բնորոշ է տարածքի իւրացուածութեան ցած մակարդակը, նոսր բնակեցվածութիւնը, ան Կեդրոնական Ասիոյ՝ տարածքով ամենամեծ պետութիւնն է[3]: Ներկայիս տնտեսական զարգացման գլխաւոր ուղղուածութիւնը հումքային բնոյթէն կը հրաժարի, մշակող ճիւղերու զարգացման խրախուսումը, արուեստագիտական0 յաղթահարումը եւ ժամանակակից ենթակառուցուածքներու ստեղծումը։

Բովանդակութիւն

Զարգացման գլխաւոր նախադրեալներըԽմբագրել

Ղազախիստանը դասական հարթավայրային երկիր է, թոյլ ծածանող մակերեւոյթով։ Միայն հարաւարեւելեան սահմաններու երկայնքով է, որ կը ձգուին մինչեւ 5000 մ բարձրութեան լեռներ։ Մանղշլաղ թերակղզիի մակերեւոյթը համաշխարհային ովկիանոսի մակարդակէն ցած է։

ԿլիմաԽմբագրել

Կլիման ցամաքային է, միջին յուլիսի ջերմաստիճանը +19 °C +26 °C է, յունուարին՝ -4 °C - 19 °C: Մթնոլորտային տեղումները 200-400մմ է։

Ջրային ցանցԽմբագրել

Գետային ցանցը ցանցառ է, համեմատաբար խիտ է հիւսիսը եւ արեւելքը։ Ամենամեծ գետը Իրտիշն է, որ նաւարկելի է։ Սիրդարեան եւ Նարին գետերը համեմատաբար սակաւաջուր են եւ կ՛օգտագործուին ոռոգման համար, ամրան ցած հոսանքին մէջ մինչեւ Արալի ծովը հասնիլը հաճախ կը ցամաքի։ Ամենամէծ լիճը Բալխաշն է։ Լանդշաֆտները կը հեռդափոխեն հիւսիսէն հարաւ՝ անտառատափաստաններէն մինչեւ կիսաանապատներն ու անապատները։ Միջին եւ հարաւային գոտիի շատ շրջաններուն մէջ ձյան շերտի փոքր հաստութիւնը հնարաւորութիւն կու տայ նոյնիսկ ձմրան անոնք կ՛օգտագործեն որպէս արոտավայրեր։ Հարաւային շրջաններուն մէջ գիւղատնտեսութիւնը կարիք ունի արհեստական ոռոգման։

ԲնակչութիւնըԽմբագրել

Ղազախիստանը բազմազգ պետութիւն է։ Բնակչութեան 1/3-էն քիչ աւելի ղազախներ, 30%-ը ռուսեր, 3,7%-ը՝ ուքրաինացիներ, մնացածը ուզպէկներ, գերմանացիներ, թաթարներ եւ տասնեակ այլ ազգերու ներկայացուցիչներ։ Այժմ հետխորհրդային տարիներուն կի փոխուի բնակվութեան ազգային կազմը։ Երկիրներէն կը հեռանայ ռուսախոս բնակչութիւնը (ռուսներ,ուքրաինացիներ,գերմանացիներ)՝ հիմնականին որակեալ աշխատոյժը։

 
Ղազախիստանի բնակչութեան ցուցակը
Ազգեր 1989[4]-ի տուեալներով 1999-ին տուեալներով 2009-ի տուեալներով 2011-ի տուեալներով 2013[5] թուականի տուալներով
Ամբողջ բնակչութիւնը 16 600 14 955 16 005 16 442 17 099
ղազախներ 6 536 7 971 10 099 10 527 11 174
ռուսեր 6 228 4 490 3 797 3 753 3 712
ուզպէկներ 332 370 457 481 514
ուքրանացիներ 896 549 333 321 310
ույգուրներ 185 210 223 233 245
թաթարներ 328 249 203 204 205
գերմանացիներ 958 356 178 180 183

Ամենամեծ քաղաքներն են Ալմա Աթան, Պավլոդարը, Կարագանդան, նոր մայրաքաղաք Աստանան: Յայտնի է նաեւ Բայկանուրը, որ եղած է ԽՍՀՄ ամենամեծ տիեզերանաւակայաններէն մէկը(կը գործէ նաեւ այժմ)։ Այստեղէն արձակուած է աշխարհի առաջին արհեստական արբանեակը, տիեզերք թռած է Յու.Գագարինը: Առաւել խտաբնակ են Կարագանդայի եւ Ալմա Աթայի մարզերը, բնակած են արեւմտեան Կասպից ծովուն հարող, ինչպէս նաեւ կեդրոնական շրջանները։

Քաղաքի անունը Մարզ Բնակչութիւն Քաղաքի անունը Մարզ Բնակչութիւն
1 Ալմաթա 1 507 737 12 Կիզիլորդա Կիզիլորդայի մարզ 213 165
2 Աստանա 814 401 13 Պետրոպավլովսկ Հիւսիս-Ղազախստանեան մարզ 207 402
3 Շիմկենտ Հարաւ-Ղազախիստանեան մարզ 683 273 14 Ատիրաու Ատիրաուսկայի մարզ 196 494
4 Կարագանդա Կարագանդայի մարզ 484 596 15 Ակտաու Մանգիստաուի մարզ 181 526
5 Ակտոբե Ակտյուբինայի մարզ 377 520 16 Տեմիրտաու Կարագանդայի մարզ 175 632
6 Տարազ Ժամբիլի մարզ 351 476 17 Թուրքեստան Հարաւ-Ղազախստանեան մարզ 155 549
7 Պավլոդար Պավլոդարի մարզ 329 901 18 Կոկչետավ Աքմոլայի մարզ 140 846
8 Ուստ-Կամենոգորսկ Արեւելա-Ղազախիստանեան մարզ 314 014 19 Տալդիկորգան Ալմաթայի մարզ 135 217
9 Սեմեյ Արեւելա-Ղազախիստանեան մարզ 312 065 20 Էկիբաստուզ Պավլոդարի մարզ 130 903
10 Ուրալսկ Արեւմտա-Ղազախիստանեան մարզ 227 385 21 Ռուդնիյ Կոստանայի մարզ 114 170
11 Կոստանայ Կոստանայի մարզ 221 970 22 Ժանաոզեն Մանգիստաուի մարզ 106 221

Վարչական բաժանումԽմբագրել

 
Ղազախիստանի վարչական բաժանումը

Ղազախիստանը ունիտար պետութիւն է։ Ղազախիստանի կազմի մէջ կը մտնեն 14 մարզեր, 86 քաղաքներ, 168 շրջաններ եւ 174 գիւղեր:

Մարզ/Քաղաք Վարչական կեդրոն Տարածք (քմ2) Բնակչութիւն (01.10.2013) Խտութիւն (մարդ/քմ2)
1 Ալմաթա 451 1 494 590 3313,95
2 Աստանա[6] 710 804 474 1133,06
3 Բայկանուր 57 38 970 683,68
4 Աքմոլայի մարզ Կոկչետավ 146 219 735 232 5,03
5 Ակտյուբինայի մարզ Ակտոբե 300 629 805 117 2,68
6 Ալմաթայի մարզ Տալդիկորգան 223 911 1 977 324 8,83
7 Ատիրաուսկայի մարզ Ատիրաու 118 631 564 936 4,76
8 Արեւելա-Ղազախիստանեան մարզ Ուստ-Կամենոգորսկ 283 226 1 394 382 4,92
9 Ժամբիլի մարզ Տարազ 144 264 1 081 907 7,50
10 Արեւմտա-Ղազախիստանեան մարզ Ուրալսկ 151 339 151 339 4,11
11 Կարագանդայի մարզ Կարագանդա 427 982 1 367 512 3,20
12 Կոստանայի մարզ Կոստանայ 196 001 880 775 4,49
13 Կիզիլորդինի մարզ Կիզիլորդա 226 019 737 122 3,26
14 Մանգիստաուի մարզ Ակտաու 165 642 582 361 3,52
15 Պավլոդարի մարզ Պավլոդար 124 755 752 057 6,03
16 Հիւսիս-Ղազախիստանեան մարզ Պետրոպավլովսկ 97 993 576 748 5,89
17 Հարաւ-Ղազախիստանեան մարզ Շիմկենտ 117 249 2 721 676 23,21
Ամբողջը 2 724 902 17 098 546 6,27

Ղազախիստանի ՀայերըԽմբագրել

Ղազախիստանի հայերը բնակչութիւն հաստատած հիմնականին խորհրդայնացումէն ետք։ Հաստատուած են քաղաքներուն մէջ եւ գրաւած են արդիւնաբերութեան եւ շինարարութեան բնագաւառներուն մէջ։ Եղած են նաեւ ղեկավար աշխատանքներու մէջ։ 30-ական թուականներուն Ղազախական ԽՍՀ համայնավար խնամակալ առաջին քարտուղարի՝ հանրապետութեան մէջ ամենաբարձր պաշտօնը գրաւած է հայ ազգի Լեւոն Միրզոեանը։ 1940-ական թուականներուն հայերու թիւը բարձրացաւ ի հաշիւ հայաստանէն, վրաստանէն, ղրիմէն աքսորուածներու։ 1980-ի վերջը հայերու մէկ մասը հեռացած էր Ղազախիստանէն, իսկ 1990-էն սկսած հայերու արտագաղթը աշխուժացաւ: Հիմա Ղազախիստանի մէջ կ՛ապրի 25000 հայ:

ՏնտեսութիւնըԽմբագրել

Ղազախիստանը ունի հզօր տնտեսական ներուժ։ Հետ խորհրդային տարիներու տնտեսական անկմանը փոխարինած է դանդաղ բայց կայուն աճը։ Կը նկատուի արտասահմանեան գլխաւոր ներհոսք։ Հիմնական ներդրողները եւրոպական եւ ճաբոնական ընկերութիւններն են։ Տնտեսութեան առաջատար ճիւղը արդիւնաբերութիւնն է, որ կու տայ համախառն ներքին արդիւնքի գրեթէ 40%-ը։ Զարգացած են լեռնահանքային, կիզանիւթ, մետաղաձուլական, մեքենաշինական, քիմիական, սնունդի ճիւղերը։

Կիզանիւթի ճիւղԽմբագրել

Կիւանիւթի ճիւղին մէջ առաջատարը քարածխի հանիւթն է։ Գլխաւոր հանքավայրերն են Կարագանդան եւ Էքիբաստուզը։ Մանղշլաղ եւ Բուզոնչի թերակղզիներուն մէջ կ՛արդիւնահանեն նաւթ եւ վառող կազ, որոնք խողովակաշարերով կ՛ուղարկուին երկրի արդիւաբերական կեդրոններ եւ արտասահման։

 
ԿազՄունայԳազ ընկերության շենքը

Սեւ մետաղաձուլութիւնԽմբագրել

Սեւ մետաղաձուլութեան զարգացումը տեղի կ՛ունենայ սեփական հումքի եւ վառելիքի հիմնքի վրայ։ Ամենամեծ ձեռնարկութիւնը Կարագանդայի հարեւանութեամբ գտնուող Տեմիրթաուի մետաղաձուլական գործատուն է։ Զարգացած է նաեւ պղնձաձուլութիւնը, կապարի, ցինկի, ազնիւ եւ հազուագիւտ մետաղներու ձուլումը։

Քիմիական արդյունաբերութիւնԽմբագրել

Քիմիական արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւնները կ՛աշխատին նաւթ, ֆոսֆորիտներու, սեւ եւ գունաւոր մետաղաձուլութեան թափոններու հիմքի վրայ։ Կ՛արտադրեն նաւթամթերքներ, ֆոսֆորական պարարտանիւթեր, թթուներ, դեղորայք։

ՄեքենաշինութիւնԽմբագրել

Մեքենաշինութիւնը արդիւնաբերութեան ամենաարագ զարգացող ճիւղերէն է։ Կ՛արտադրեն մեքենաներ եւ սարքաւորումներ լեռնահանքային ու մետաղաձուլական ձեռնրկութիւններու համար, քարաշաններ, գիւղատնտեսական այլ մեքենաներ։

Թեթեւ արդիւնաբերութիւնԽմբագրել

Թեթեւ արդիւնաբերութեան կարեւոր ճիւղերն են կաշուի, մորթու, կարի, մետաքսի արդիւնաբերութիւնը։ Զարգացած է բամբակեայ գործուածքներու եւ կահոյքի արտադրութիւնը։

Սնունդի արդիւնաբերութիւնԽմբագրել

Սնունդի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ճիւղը միսի արտադրութիւնն է, որուն մեծ կեդրոններն են Պետրոպավլովսկը, Ալմա Աթան։ Կը զբաղին նաեւ բոուսական հումքի վերամշակմամբ։ Շաքարի գործարաններ կան Ալմա Աթայի, Տալդի Կուրգանի մարզերուն մէջ։ Կասպից եւ Արալի ծովերուն մէջ, Բալխաշ լճում կը զբաղին ձկնորսութեամբ։ Ղազախիստանի ընդհանուր առմամբ թոյլ տարածքին մէջ բնակութիւնը ձեւաւորուած են քանի մը արդիւնաբերական շրջաններ եւ հանգոյցներ։

Կեդրոնական շրջանԽմբագրել

Կեդրոնական շրջանը աչք կը մտնէ ծանր արդիւնաբերութեան ճիւղերով՝ ածխարդիւնաբերութիւն, սեւ եւ գունաւոր մետաղաձուլութիւն, քիմիական արդիւնաբերութիւն։ Մեծ կեդրոններն են Կարագանդան եւ Տեմիրթաուն։

Արեւելեան արդիւնաբերական շրջանԽմբագրել

Արեւելեան արդիւնաբերական շրջանի գլխաւոր ճիւղերն են մետաղաձուլութիւնը եւ՝ լեկտրաէներգետիկան։ Խոշոր Ուստ-Կամենոգորսկը Պավլոդարը:

Հիւսիսային ՂազախիստանԽմբագրել

Հիւսիսային Ղազախիստանի մէջ նոյնպէս ձեւաւորուած է բազմաճիւղ արդիւնաբերութիւն։ Կ՛արդիւնահանուին երկաթաքար, որ կ՛արտահանուին Ռուսաստան, Հարաւային Ուրալի մետաղաձուլական գործարաններ։ Քարիւղի հետ առնջուած գործերը զարգացած է բազմաճիւղ մեքենաշինութեան, Կուստանայի մէջ՝ ինքնաշարժի շինութեան մէջ։

Արեւմտեան ՂազախիստանԽմբագրել

Արեւմտեան Ղազախիստանի մէջ՝ կասպից ծովին հարող շրջաններուն մէջ կը ձեւաւորուին արդիւնաբերական հանգոյցներ նաւթի եւ կազի հանոյթի վերամշակման հիմքի վրայ։ Կ՛արդիւնահանեն նաեւ քրոմիտ, նիկել, կոբալտ, ֆոսֆորիտներ: Ղազախիստանի գիւղատնտեսութեան համախառն ներքին արդիւնքի կէսէն աւելին կու տայ անասնաբուծութեան, որուն համար կերային բազա կը հանդիսանան ատապատային եւ կիսաանապատային գոտիներու ընդարձակ արոտավայրերը։ Գլխաւոր ճյուղը ոչխարաբուծութիւնն է։ Բուսաբուծութեան ոլորտին մէջ գլխաւորը հացահատիկի մշակումն է։ Այդպիսին այն դարձաւ անցեալ դարու 60-ական թուականներէն։ ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետւթիւններու միասնական ջանքերով հիմնադրուեցան բազմաթիւ խոշոր տնտեսութիւններ, որոնք մասնագիտացան ցորենի մշակութեան մէջ։ Հարաւային շրջաններուն մէջ կը մշակեն նաեւ բրինձ, կորեկ, շաքարի ճակնդեղ, բամբակ, արեւածաղիկ, գետնախնձոր։ Ոռոգովի (7,3 միլիոն հեկթար) հողահանդերուն մէջ կը ստանան կայուն բերք։

ՓոխադրամիջոցԽմբագրել

Երկաթուղային ցանցի երկարութիւնը կը գերազանցէ 13 հազար քմ-ը, սակայն այդ երկրի հսկայական մակերեսի համար բաւարար չէ։ Երկաթուղիներու ոչ մեծ խտութիւնը կը լռացուի ինքնաշարժի նճամբաներով, որոնց մեծ մասը երկրի տարածքը հատող ինքնաշարժի ճամբաներ են։ Ինքնաշարժի ճամաբաներուն ընդհանուր երկարութիւնը 260 հազար քմ է։

Արտաքին տնտեսական կապերըԽմբագրել

Ղազախիստանը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման համակարգին մէջ աւելի յայտնի է արտահանումով, քան ներմուծումով։ Արտահանած է նաւթ ու նաւթամթերքներ, մետաղներ, քիմիկատներ, հացահատիկ, անասնապահական մթերքներ։ Կը ներմծէ մեքենաներ ու սարքավորումներ։ Գլխաւոր գործընկերներն են Ռուսաստան,Գերմանիա, Չինաստանը:

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

Արտաքին յղումներԽմբագրել