Մասսաչուսէթս


Մասսաչուսէթս (անգլերէն՝ Լսել Massachusetts), նահանգ ԱՄՆ-ի հիւսիս-արեւելեան մասի մէջ։ Մասսաչուսէթսը երկրորդ հայաշատ նահանգն է Քալիֆորնիայէն յետոյ. այնտեղ կը բնակի 150.000-200.000 հայ։

Picto infobox map.png
Մասսաչուսէթս
անգլ.՝ Massachusetts
flag of Massachusetts Զինանշան
Flag of Massachusetts.svg
Coat of arms of Massachusetts.svg
Seal of Massachusetts.svg
Մաան է Մայրցամաքային նահանգներ
Կարգավիճակ ԱՄՆ-ի նահանգ
Մտնում է Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Վարչկեդրոն Պոսթըն
Ամենաբարձր կետ Mount Greylock?
ԲԾՄ 150 մեթր
օրէնսդրական մարմին Մասաչուսեթսի գլխավոր խորհուրդ
Դատական մարմին Massachusetts Supreme Judicial Court?
Հիմնական լեզու անգլերէն
պաշտօնական լեզուներ անգլերէն
Բնակչութիւն 6 794 422 մարդ (2015) (14 տեղ)
Տարածք 27 336 քմ² (44 տեղ)
Massachusetts in United States (zoom).svg
Հիմնադրուած է 6 Փետրուար 1788 թ.
Կը սահմանակցի Ռոդ Այլենդ, Կոնեկտիկուտ, Նիւ Եորք, Վերմոնտ եւ Նոր Հեմփշայր
Ժամային գօտի հիւսիս-ամերիկեան ժամային գօտի եւ Ամերիկա/Նիւ Եորք
Յապաւում MA
Փոխարինեց Province of Massachusetts Bay
ISO 3166-2 կոդ US-MA
անուանուած է Great Blue Hill?
Մականուն The Bay State
Կոորդինատներ: 42°18′ հս․ լ. 71°48′ ամ. ե. / 42.300° հս․. լ. 71.800° ավ. ե. / 42.300; 71.800
mass.gov

ՊատմութիւնԽմբագրել

Գաղութը ստացեր է իր անունը տեղական Մասսաչուսէթ ցեղէն, որ կը նշանակէ «մեծ լեռնային տարածք» («masa»՝ «մեծ» եւ «wachusett»՝ «լեռ»): Առաջին անգամ ափ հասեր է անգլիացի ծովագնաց Պարթոլոմիւ Կոսնոլտը Bartholomew Gosnold 1602 թուականին: 1620 թուականին Քեյփ-Քոտի ափերուն հաստատուեր են (Mayflower) «Մեյֆլաուըր» նաւի ուղեւորները, որոնք լքեր են Անգլիան կրօնական հանգամանքերու պատճառով: Եւ ասոնք Մասսաչուսէթսի տարածքին հաստատեր են առաջին եւրոպական բնակավայրը՝ (Plymouth) Փլայմութի գաղութը: Վերջնականապէս հաստատուելէն առաջ՝ (Plymouth) Փլայմութի մէջ կնքեր են յայտնի Մեյֆլաուըրեան պայմանագիրը, որ կը համարուի առաջին ամերիկեան սահմանադրութիւնը: Այդ փաստաթուղթի հիմքին ինկած է քաղաքական համաձայնութեան գաղափարը՝ մեծամասնութեան կամքին ենթարկուիլը:

Իսկ 150 տարի յետոյ այդ նոյն ազատատենչութիւնը եւ անհնազանդութիւնը օգնեցին Ամերիկային անկախանալ: Նոր վայրի մէջ յարմարուելուն օգնեցին հնդկացի-Ուամփանուակները (Wampanoag peoples): 1621 թուականի առաջին բերքահաւաքի ժամանակ անգլիացիները հնդիկներուն համար կազմակերպեցին 3-օրեայ կերուխում: Այդպէս ալ առաջացեր է տօնը, որը այսօր կը կոչուի Երախտագիտութեան օր:

Շուտով յայտնուեցան նոր գաղթականներ: 1623 թուականին ստեղծուեցաւ Կլոսթըր գաղութը, 1626 թուականին՝ Նաոմքիկը (Naumkeag), որը հետագային վերափոխուեցաւ Սեյլըմ (/ˈseɪləm/) քաղաքի: 1630 թուականին ժամանեց առաջին մաքրակրօն խումբը՝ Ճոն Ուինթրոփի գլխաւորութեամբ, որն ալ դարձաւ Պոսթընի հիմնադիրը: 1636 թուականին բացուեցաւ Հարվըրտի համալսարանը՝ այդպիսի աստիճանի առաջին ուսումնական հաստատութիւնը երկրին մէջ: Մաքրակրօնները կը տարբերուէին կրօնական անհանդուրժողականութեամբ։ 1692 թուականին սկսաւ «վհուկներու դէմ որս» Սեյլըմ (/ˈseɪləm/) քաղաքին մէջ: Սեյլըմեան դատաւորութեան (Salem witch trials) մէջ 156 մեղադրանք ներկայացուեր է։ 30 մարդ ճանչցուեր են մեղաւոր, որոնցմէ 14 կին եւ 5 տղամարդ կախաղան հանուած են:

18-րդ դարու կէսին Մասսաչուսէթսը դարձաւ անգլիական գաղութներու նաւաշինութեան եւ առեւտուրի կեդրոնը: Նահանգի բնակիչները բողոքեցին մեթրոփոլիթի կողմէ հարկային ճնշումի դէմ: 1770 թուականին այդ վերածուեցաւ «Պոսթընեան սպանդի»: 1773 թուականին բռնկեցաւ «Պոսթընեան թէյախմութիւն» (Boston Tea Party) խռովութիւնը՝ դառնալով Անկախութեան պատերազմի սկիզբը: Մասսաչուսէթս գաղութի բնակիչները, զգեստափոխուելով հնդիկներու, անգլիական նաւի թէյի արկղերը վար նետեցին՝ ի նշան գաղութի համար ոչ շահաւէտ հարկային քաղաքականութեան եւ միւս երկիրներու հետ առեւտուրի սահմանափակման:

Նահանգի տեսարժան վայրերէն շատերը կեդրոնացուած են Պոսթընի մէջ: Փլայմութի մէջ կարելի է տեսնել կրանիթէ ժայռի մնացորդներ, որուն մօտ, առասպելի համաձայն, հաստատուեր են առաջին մաքրակրօնները: Փլայմութեան ժայռի կողքին՝ «Մեյֆլաուըր» նաւի կրկնօրինակն է, որ կառուցուեր է Անգլիոյ մէջ 1955 թուականին:

Մասսաչուսէթսը եղեր է 13 ամերիկեան գաղութներէն մէկը, որ սկսեր է Անգլիայի դէմ ապստամբութիւն: 1788 թուականի Փետրուար 6-ին Մասսաչուսէթսը վաւերացուց ԱՄՆ-ի սահմանադրութիւնը եւ դարձաւ նոր պետութեան 6-րդ նահանգը:

Կրթութիւն եւ գիտութիւնԽմբագրել

Հակառակ այն հանգամանքին, որ Մասսաչուսէթսը կը զբաղեցնէ միայն 45-րդ տեղը խոշորագոյն բոլոր նահանգներու մէջ, ան կը յաւակնի այն բանին, որպէսզի համարուի ազգային եւ մտաւորական ազգի կեդրոն: Ատոր համար ան ունի բոլոր հիմքերը: Առաջին տպագիր հրատարակութիւնները, թերթերը, գրադարանը եւ միջնակարգ դպրոցը յայտնուեր են Մասսաչուսէթսի մէջ: Ամերիկայի ամենահին՝ Քեմպրիճի Հարվըրտի համալսարանը, որ կը գտնուի այս նահանգին մէջ հիմնադրուեր է 1636 թուականին: Առաջին պետական դպրոցը հիմնադրուեր է 1647 թուականին: Հարվըրտի համալսարանը եւ Մասսաչուսէթսի արուեստագիտական հիմնարկը կը գտնուին Քէմպրիճի մէջ: Շատ տարիներ եղեր են առաջատար համալսարաններ:

Փոխադրութիւն եւ փոխադրամիջոցներԽմբագրել

 
Մասսաչուսէթսի «Bay Transportation Authority» Փոխադրամիջոցներու ընկերութիւն

Մասսաչուսէթսի մէջ կը գործեն 10 տարածաշրջանային մեթրոփոլիթէն սպասարկող կազմակերպութիւններ եւ երեք մեթրոփոլիթէնի ծրագրաւորող կազմակերպութիւններ, որոնք կը ներառեն պետութեան մնացած հատուածները[1],Պետական ծրագրաւորումը եւ տնտեսական տնօրէնութիւնը կ'իրականացուի Մասսաչուսէթսի Փոխադրութեան վարչութեան կողմէ:

Տարածաշրջանային հասարակական փոխադրամիջոցներԽմբագրել

Մասսաչուսէթսի բեռնափոխադրող ընկերութիւնը (MBTA), որը նաեւ յայտնի է որպէս «T»,[2] կը կազմակերպէ հասարակական Փոխադրամիջոցը թրամուէյի տեսքով[3],հանրակառքի[4] եւ լաստանաւային[5] համակարգերը Metro Boston -ի համակարգի մէջ:

Տասներկու այլ տարածաշրջանային (transit) փոխանցման կամ անցք կէտի կազմակերպութիւնները կ'ապահովեն հանրային փոխադրական հանրակառքային ծառայութիւններու տեսքով[6]: Երկրի մէջ կը գործեն նաեւ Cape Cod Central Railroad և Berkshire Scenic Railway Կեդրոնական երկաթուղային կազմակերպութիւնները[7][8]: ընկերութիւն]] Մասսաչուսէթսի մէջ կը գործեն 10 տարածաշրջանային մեթրոփոլիթէն սպասարկող կազմակերպութիւններ և երեք մեթրոփոլիթէնի ծրագրող կազմակերպութիւններ, որոնք կը ներառեն պետութեան մնացած հատուածները[9],Պետական ծրագրաւորումը կ'իրականացուի Մաասաչուսէթսի Փոխադրութեան վարչութեան կողմէ:

Օդային ծառայութիւնԽմբագրել

 
Օդանաւակայանի շէնքը

Պետութեան մէջ գործող հիմնական օդանաւակայանը Պոսթըն-Լոան միջազգային օդանաւակայանն է:

2015 թուականին օդանաւակայանը սպասարկեր է 33,5 միլիոն ուղեւորի, 2014 թ.-ի 31,6 միլիոնի փոխարէն, ուր կ'աշխատին շուրջ 40 օդանաւային ընկերութիւններ, ընդհանուր առմամբ 103 ուղղութիւններով[10][11]:

Լոկան (Logan) միջազգային օդանաւակայանը կը ծառայէ Միացեալ Նահանգներու մէջ գտնուող բազմաթիւ քաղաքներու, ինչպես նաեւ Քանատայի, Մեքսիկայի, Քարիպեան երկրի միջազգային կազմակերպութիւններուն, նաեւ Եւրոպայի եւ Ասիայի օդանաւային ընկերութիւններուն [12].[12][13][14]:

Տեսարժան վայրերԽմբագրել

       

  • Տայթոն Րոք- քառասուն թոննայանոց քար է, որու մակերեսին առկայ են ժայռապատկերներ: Այն ընդգրկուեր է Ազգային պատմական վայրերու արձանագրութեան մատեանին մէջ:

     

  • Լեքսթինկոն Կրին-վայր, ուր բախումներ տեղի ունեցեր են ամերիկեան եւ անգլիական զօրքերու միջեւ 1775 թուականի անկախութեան համար պատերազմի ժամանակ:

       

         

     

       

           


Տե՛ս նաեւԽմբագրել


ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. «Massachusetts Regional Planning Agencies»։ American Planning Association։ արտագրուած է՝ April 30, 2015 
  2. «MBTA Website»։ Massachusetts Bay Transportation Authority։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ April 18, 2015-ին։ արտագրուած է՝ May 2, 2015 
  3. «Subway Map»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ արտագրուած է՝ May 22, 2010 
  4. «Bus Schedules & Maps»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ արտագրուած է՝ May 22, 2010 
  5. «Boat Map and Schedules»։ Massachusetts Bay Transit Authority։ արտագրուած է՝ May 22, 2010 
  6. «Your Transit Authorities»։ Massachusetts Association of Regional Transit Authorities։ արտագրուած է՝ May 23, 2010 
  7. «Cape Cod Central Railroad»։ Cape Cod Central Railroad։ արտագրուած է՝ May 23, 2010 
  8. «2010 Scenic Train Schedule»։ Berkshire Scenic Railway Museum։ արտագրուած է՝ May 23, 2010 
  9. «Massachusetts Regional Planning Agencies»։ American Planning Association։ արտագրուած է՝ April 30, 2015 
  10. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named LoganTraffic
  11. «About Logan»։ Massachusetts Port Authority։ արտագրուած է՝ May 2, 2015 
  12. 12,0 12,1 «About Massport»։ Massachusetts Port Authority։ արտագրուած է՝ May 2, 2015 
  13. «Mass Aeronautics»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ May 5, 2008-ին 
  14. «About FAA»։ Federal Aviation Administration։ արտագրուած է՝ May 2, 2015 

Արտաքին յղումներԽմբագրել

  • Mass.gov – Պաշտօնական կայք

Կաղապար:Մասսաչուսէթս Կաղապար:ԱՄՆ-ի վարչական բաժանում