Բացել գլխավոր ցանկը
Մարոք
المغرب
Հիմնական տեղեկութիւններ
Պետական լեզուներ Արաբերէն[1] և Standard Moroccan Berber[1]
Մայրաքաղաք Րապաթ
Պետական կարգ {{{պետականկարգ}}}
Ազգաբնակչութիւն. {{{բնակչութիւն}}} ({{{խտութիւն}}}/կմ²)
Պետական Վերագրումներ
Հիմն {{{հիմն}}}
Արժոյթ {{{արժոյթ}}} ({{{արժութի գոտի}}})
Համացանց | ISO | Հեռ. քոտ


Մարոք (արաբերէն՝ المغرب), երկիր Ափրիկէի հիւսիս-արեւմուտքին մէջ, Մարոքի շրջանին մէջ։ Մակերեւոյթը լեռնային է. կը գերակշռեն միջին բարձրութեան լեռներն ու սարաւանդները։ Հարաւ-արեւմուտքէն դէպի հիւսիս-արեւելք կը գտնուի Աթլասի լեռնային համակարգը՝ Բարձր Աթլաս (առաւելագոյն բարձրութիւնը՝ 4165 մ, Թուբքալ լեռ), Միջին Աթլաս, Անթիաթլաս։ Աթլանթեան ափին կան դաշտավայրեր (Գարպ, Ապտա, Սուս), հիւսիս-արեւմուտքէն Մարոքական Մեսետայի հարթավայրերը եւ սարաւանդներն են, հիւսիս-արեւելքի մէջ՝ խոշոր գոգաւորութիւններով Ալժիրա-Մարոքական Մեսետան (1000–1200 մ)։ Աթլասէն հարաւ տարածուած սարաւանդները Սահարայի մէջ կը վերածուին քարքարոտ հարթավայրերու։

Բովանդակութիւն

ՊատմութիւնԽմբագրել

Հնագոյն ՇրջանԽմբագրել

Հնագոյն ժամանակներէն ի վեր Մարոքի տարածքին վրայ բնակած են լիպիական կամ հին պերպերական ցեղեր։ Մարոքի մէջ Ք․ ա․ 2րդ հազարամեակի վերջին առափնեայ շրջաններուն մէջ հիմնուած են փիւնիկեցիներու գաղութներ, որոնք այնուհետեւ ինկած են Կարթագենի իշխանութեան տակ։ Ք. ա․ 2րդ դարուն Մարոքի հիւսիսային շրջանները իր ազդեցութեան ենթարկած է, իսկ Ք․ ա․ 27-ին նուաճած Հռոմը։ 5րդ դարուն Մարոքի տարածքի հիւսիսային մասը նուաճած են վանտալները, 6րդ դարուն՝ Բիւզանդիան, 8րդ դարուն՝ արաբները (որոնք տարածեցին արաբերէնն ու

 
Միջին դարու Շելլայի աւերակները

մահմետականութիւնը)։ 788-ին Մարոքի հիւսիս-արեւմուտքին մէջ հիմնուած է Իտրիսեաններու պետութիւնը, 11րդ դարուն՝ Աչմորաւեաններու, ապա՝ Ալմոհաղներու խալիֆայութիւնը։ 13րդ դարու 2-րդ կէսին Մարոքի մէջ իշխանութիւնը անցած է Մարինեաններու պերպերական թագաւորութեան, որոնց տիրապետութեան ժամանակ նկատելիորէն զարգացած է գիւղատնտեսութիւնը, տնտեսական լայն կապեր հաստատուած են Մարոքի եւ Եւրոպայի ու Արեւմտեան Ափրիկէյի միջեւ, ծաղկած է ֆէոտալական մշակոյթը։ 15րդ դարուն սկսած է եւրոպացիներուն մուտքը Մարոք, փորթուկալցիները եւ սպանացիները գրաւած են աթլանթեան ծովափը։ 16րդ դարու վերջին մարոքցիներուն յաջողուած է գաղութարարներուն վտարել առափնեայ քաղաքներու զգալի մասէն։ Մարոքի սուլթաններ Իսմայիլի (1672—1727) եւ Աիդի Մուհամմատ պըն Ապտուլլայի (1757—1790) ժամանակ ազատագրուած է երկրի ամբողջ առափնեայ շրջանը։

Մարոքի Գաղութացում Եւ ՄասնատումԽմբագրել

19րդ դարու 40-ական թուականներուն սկսած է եւրոպացիներու զինուած ներխուժումը Մարոք։ 1844-ին Ֆրանսան, պարտութեան մատնելով մարոքցիներուն բանակը, անիրաւահաւասար պայմանագիր պարտադրեց Մարոքին։ 1859-ին Սպանիան ներխուժեցաւ Մարոք՝ գրաւելով աննշան տարածք։ 20րդ դարու սկիզբին Մարոքի համար պայքար սկսան նաեւ Մեծ Բրիտանիան եւ Գերմանիան։ 1912-ին ստորագրեցին ֆրանս-Մարոքական եւ ֆրանս-Սպանական պայմանագրերը, որոնցմէ առաջինով Մարոքի մէջ կը հաստատուէր ֆրանսական խնամակալութիւնը, երկրորդով Մարոքի փոքր մասը կ'անցնէր Սպանիոյ տիրապետութեան։ Մարոքի տարածքը բաժնուեցաւ 3 գօտիի՝ ֆրանսական (տարածքի մոտ 80%-ը, բնակչութեան 90%-ը), Սպանական եւ միջազգային (Հանժերը)։ Երկրին մէջ իշխանութիւնը անցաւ ֆրանսական գլխաւոր պետական գործակալին եւ Սպանական գերագոյն պետական գործակալին։ Մարոքի սուլթանի եւ Սպանական գոտիին մէջ անոր փոխարքայի՝ խալիֆայի, իշխանությունը ձեւական էր։

Սպանական Տիրապետութեան ՏապալումԽմբագրել

Ֆրանսական խնամակալութեան հաստատման դէմ ապստամբեցաւ ժողովուրդը։ Մարոքի մէջ նոր վերելք ապրեցաւ ազգային-ազատագրական շարժումը։ 1921-ին Ռիֆի (մարզ Մարոքի հիւսիսը, Սպանական գոտիին մէջ) ցեղերը Մարոքի ազգային հերոս Ապտալ Քերիմի գլխաւորութեամբ ջախջախեցին սպանական բանակը եւ վտարեցին Ռիֆէն։ Ստեղծուեցաւ Ռիֆի հանրապետութիւնը։ 1926-ին Ռիֆի զորքերը պարտուեցան ֆրանսական եւ Սպանական միացեալ ուժերուն դէմ կռիւի ժամանակ։

Ֆրանսական Տիրապետութիւնը Մարոքի ՄէջԽմբագրել

1920-ական թուականներուն Մարոքի տնտեսութեան հիմնական ճյուղերուն մէջ կը տիրապետէր օտարերկրեայ, գլխաւորապէս՝ ֆրանսական դրամագլուխը, Մարոքական միջին դասակարգի բաժինը աննշան էր։ Աւելի քան 1 մլն հա բարեբեր հողեր բռնագրաւեցին բնիկներէն եւ սեփականութիւն տրուեցաւ եւրոպական գաղութարարներուն։ Երկրի բնակչութեան եւ բնական հարստութիւններու անխնայ շահագործումը կը խորացնէր դասակարգային շերտաւորումը, միաժամանակ կ'արագացնէր քաղաքներուն զարգացումը, քաղաքային միջին խաւերու եւ բանուոր դասակարգի ձեւաւորումը։ 1930-ական թուականներուն քաղաքներուն մէջ զօրացավ հակագաղութային, հակաիշխանական շարժումը։ Ազգային-ազատագրական շարժման ղեկավարութիւնը անցաւ Մարոքի ազգային միջին դասակարգին եւ մտաւորականութեան։ 1934-ին Մարոքի պուրժուա-ազգայնականները եւ հայրենասեր մտաւորականութեան ներկայացուցիչները ստեղծեցին Ազգային գործողութեան Մարոքական դաշինք, որ կը պահանջէր մարոքցիներուն մասնակցութիւնը երկրի կառավարման։ 1937-ին կոմիտէն արգիլուեցաւ, որմէ ետք ստեղծեցին ընդհատակեայ կազմակերպութիւններ։

Երկրորդ Համաշխարհային ՊատերազմԽմբագրել

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի (1939—1945) ժամանակ Մարոքի ֆրանսական գոտին կը գտնուէր «Վիշիի կառավարութեան» իշխանութեան տակ։ 1940-ին Սպանիան գրաւուեցաւ Տանժերը եւ ներառեցաւ սպանական գօտիի մէջ։ 1942Նոյեմբերին անգլո-ամերիկեան դաշնակցային զօրքերը մտան Մարոք։ Մարոքի ֆրանսական գոտիին մէջ ստեղծուեցան ռազմական յենակայաններ։

Ետպատերազմեան ՇրջանԽմբագրել

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք ալ ֆրանսական գաղութային վարչակարգը կը պահպանուէր անփոփոխ։ 1945-ին վերականգնուեցաւ միջազգային ռեժիմը։ Մարոքի մէջ նոր թափ ստացաւ ազգային-ազատագրական շարժումը, որտեղ կարեւոր դէր կը խաղար բանուոր դասակարգը։ 1950-ին Մարոքի սուլթանը Ֆրանսային հուշագրեր ներկայացուց՝ Մարոքին լրիվ ինքնուրոյնութիւն տալու պահանջով, որ, սակայն, մերժուեցաւ։

Մարոքի ԱնկախացումԽմբագրել

1952-ին Մարոքի քաղաքներուն մէջ տեղի ունեցան հակագաղութային զանգուածային ելոյթներ եւ ընդհարումներ զորքերուն հետ։ 1953Օգոստոսին ֆրանսացիները գահընկեց ըրին եւ երկրէն արտաքսեցին սուլթանին։ Երկրին մէջ ծաւալուեցաւ զինուած դիմադրութիւն։ Ֆրանսական իշխանութիւնները հարկադրուած Նոյեմբեր 1955-ին վերադարձուցին սուլթանը։ 1956 Մարտ 2-ին Մարոքն հռչակուեցաւ անկախ։ Ապրիլ 1956-ին վերացուեցաւ խնամակալութիւնը Սպանական գոտիին մէջ, 29 Հոկտեմբերին՝ տարապանքներուն միջազգային ռեժիմը (1 Յունուար 1957-ին Տանժերը մտավ Մարոքի կազմին մէջ)։ Նոյեմբեր 1956-ին Մարոքն ընդունուեցաւ ՄԱԿ։ Անկախութեան նուաճումէն ետք (1957-ին) թագաւոր Մուհամմատ V (նոյն Սիդի Մուհամմատ պըն Ցուսուֆը) հռչակեց երկրի ազգային վերածնունդի, ազգային տնտեսութիւն ստեղծելու եւ օտարերկրեայ դրամատէրական տիրութիւններու տնտեսական եւ քաղաքական կախուածութիւնէն ազատուելու ընթացք։

Արտաքին Եւ Ներքին ԿեանքԽմբագրել

Մինչեւ Նոյեմբեր 1961 ամբողջովին դուրս բերուեցան ֆրանսական զօրքերը, վերացուեցան ֆրանսական եւ ամերիկեան ռազմական յենակայանները։ Արտաքին ասպարեզին մէջ Մուհամմատ V-ի կառավարութիւնը կը վարէր չեզոքութեան քաղաքականութիւն, աջակցելով Ալժիրի ազատագրական շարժմանը։ Մուհամմատ V-ի մահէն (1961) ետք գահ բարձրացավ որդին՝ Հասան II։ 1962-ին ընդունուեցաւ Մարոքի առաջին սահմանադրութիւնը, Մայիս 1963-ին կայացան առաջին Խորհրդարանական ընտրութիւնները։ 1960-ական թուականներուն ժողովրդական զանգուածներու դրութեան վատթարացումը սրեց ընկերվարական հակասութիւնները, տեղի ունեցան գործադուլներ, յաճախակի կը փոխուէին կառավարութիւնները։ 1970-ական թուականներուն կառավարութիւնը ձեռնարկեցաւ երկրի ներքին դրութիւնը կայունացնելու շարք մը միջոցառումներ։ Մարտ 1972-ին ընդունուեցաւ նոր սահմանադրութիւն, որ ընդլայնեցաւ խորհրդարանի եւ կառավարութեան իրաւունքները։ 1975-ին Մատրիտի մէջ կնքուեցաւ սպանա-Մարոք-մաւրիտանական համաձայնագիր՝ Արեւմտեան Սահարան Մարոքին եւ Մաւրիտանիոյ յանձնելու վերաբերեալ, որուն հիման վրայ Մարոքի եւ Մաւրիտանիոյ զօրքերը մտան Արեւմտեան Սահարա։ Անոնց դէմ մարտական գործողութիւններ ծավալեցին Արեւմտեան Սահարայի ազատագրական ճակատի ուժերը։ Ալժիրը ճանչցաւ 1976-ին հռչակուած Սահարայի արաբական տեմօքրաթական հանրապետութիւնը, որուն պատճառով Մարոքն խզեց դիւանագիտական հարաբերութիւնները Ալժիրի հետ։ Փետրուար 1977-ին Մարոքն դադրեցուց իր գործունէութիւնը Ափրիկեան միասնութեան կազմակերպութեան մէջ։

Պետական ԿարգԽմբագրել

Մարոքը սահմանադրական միապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1972-ին։ Պետութեան եւ կառավարութեան գլուխը թագաւորն է (իշխանութիւնը կը ստանձնէ ժառանգաբար), որ կը նշանակէ եւ կ'ազատէ կառավարութեան անդամներուն, կը հրապարակէ օրէնքի ուժ ունեցող հրամանագրեր, կը կնքէ եւ կը հաստատէ միջազգային պայմանագրեր, կը նշանակէ դատաւորներուն, կը յայտարարէ պատերազմ, արտակարգ դրութիւն եւ այլն։ Օրենսդրական իշխանութեան բարձրագոյն մարմինը միապալատ խորհրդարանն է։ Ընտրական իրաւունքէն կ'օգտուին 21 տարին լրացուցած բոլոր քաղաքացիները։ Նահանգները կը կառավարեն նահանգապետները։ Դատական համակարգը կը կազմեն գերագոյն դատարանը։

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

Մարոքը լեռնային երկիր է։ Կը գերակշռեն միջին բարձրութեան եւ բարձր լեռները, սարաւանդները բարձրադիր հարթավայրերը։ Հարագ-արեւմուտքէն հիւսիս-արեւելք կը գտնուի Աթլասի լեռնային համակարգը՝ Բարձր Աթլասը (բարձրութիւնը՝ 4165 մ, Թուբկալ լեռ, Մարոքի ամենաբարձր կէտը), Միջին Աթլասը, Անթիաթլասը, հիւսիսի մէջ, Միջերկրական ծովի երկայնքով՝ էր Ռիֆ լեռները, Ատլանտյան ափին՝ Գարպ, Ապտա, Աուս դաշտավայրերը, հիւսիս-արեւմուտքին մէջ՝ Մարոքեան Մեսետայի հարթավայրերը եւ սարաւանդները։ Հիւսիս-արեւելքին մէջ խոշոր շոթերի գոգաւորութիւններով Ալժիրա-Մարոքեան Մեսետան է (1100—1200 մ)։ Աթլասէն հարաւ տարածուած քարքարոտ սարաւանդները Սահարային մէջ կը փոխարուին քարքարոտ հարթավայրերու։

 
Սահարա անապատ
 
Աթլաս լեռներ
 
Աթլանտեան ովկիանոս

Երկրաբանական կառուցուածքԽմբագրել

Մարոքը կը բաժնուէր մինչքեմբրեան հիմքով Անթիաթլասի լեռներու, հերցինեան ծալքաւորութեան Աթլասի եւ ալպեան ծալքաւորութեան էր Ռիֆ լեռներու լայնական զոնաների։ Մարոքյի տարածքին բնորոշ է սեյսմիկութիւնը, յաճախակի են աւերիչ երկրաշարժերը։

Օգտակար հանածոներԽմբագրել

Կան ֆոսֆորիտներու, քարաղի, պղինձի, զինքի, կապարի, երկաթի, քոպալթի, քարածուխի, նաւթի եւ կազի հանքավայրեր։

ԿլիմաԽմբագրել

Մարոքի մեծ մասը ունի մերձարեւադարձային, հիւսիսի մէջ՝ միջերկրածովեան կլիմա (Յուլիսի միջին ջերմաստիճանը՝ 24—28 °C, Յունուարինը 10—12 °C)։ Աթլանթեան օվկիանոսին հարող շրջաններուն մէջ կլիման աւելի մեղմ է, երկրին հարաւը եւ հարաւ-արեւելքը՝ չորային։ Տարեկան տեղումները ափամերձ շրջաններուն եւ լեռներուն մէջ մոտ 1000 մմ են, հարաւը՝ մինչեւ 200 մմ, Սահարային հարող շրջաններուն մէջ՝ մոտ 100 մմ։ Երկրի հարաւային շրջաններուն մէջ յաճախակի են աւազային փոթորիկները։

Ներքին ջուրերԽմբագրել

Մշտահոս գետերը քիչ են։ Խոշոր գետերն են Մուլույան, Սեբուն, Ումմ էր Ռպեան, Թենսիֆթը, որոնց բնորոշ են աշնան եւ ձմռան անձրեւային վարարումները։ Ումմ էր Ռպեա եւ Սեբու գետերուն վրայ կառուցուած են խոշոր ջրամբարներ եւ ՀԷԿ-եր։ Լիճերուն մեծ մասը աղի է։ Արեւելքին մէջ տարածուած են ցամաքող, աղի լիճերը (սեբխեր), Աթլանթեան օվկիանոսի ափերուն ճահճացած ծովալճակները (մերժեր)։

Հողեր, բուսական եւ կենդանական աշխարհԽմբագրել

 
Ատտաքսը Մարոքի կենդանական աշխարհի ներկայացուցիչներէն է

Ափամերձ հարթավայրերուն եւ միջլեռնային հովիտներուն մէջ տարածուած են ավազային, կավավազային ու կավային առավել բերրի սեւահողերը։ Լեռներուն մէջ կը գերակշռեն լեռնաանտառային գորշ, ծայր հարաւին մէջ՝ անապատային հողերը։ Անտառները կը գրաուեն երկրի տարածութեան 12%-ը եւ կը պահպանուին լեռներուն մէջ ու երկրի հիւսիս-արեւմուտքին մէջ։ Հիմնական ծառատեսակներն են կաղնին, խցանակաղնին, մայրին, գաճաճ արմաւենին, սոճին։ Մեծ տարածում ունին մակուիսի ու կենսածառի թփուտեւերը։ Չոր տափաստանները եւ կիսաանապաաեւերը ծածկուած եւ ալֆա խոտով, աղուտները օշանով։ Կենդանական աշխարհը խիստ տուժած է մարդու տնտեսական գործունեութեան հետեւանքով եւ համեմատաբար աղքատ է։ Կան նապաստակ, վարազ, շնագայլ, կապիկ, բորենի, հովազ, լուսան եւ այլն, լեռնային գետերուն մէջ՝ կարմրախայտ։ Տարածուած են կրծողները, սողունները, երկկենցաղները։ Առափնեայ ջուրերը հարուստ են ձուկերով։ Բուսական եւ կենդանական աշխարհի պահպանման նպատակով ստեղծուած են արգելանոցներ, ազգային պարկեր (Տուպկալ, Թազեկա)։

ԲնակչութիւնԽմբագրել

Մոտ 99%-ը բերբերա-արաբական ծագման մարոքցիներ են[3]։ Կան նաեւ եւրոպացիներ (ֆրանսացիներ, սպանացիներ) եւ մարոքեան հրեաներ[3]։ Պետական լեզուն արաբերէնն է, կրոնը՝ մահմետականութիւնը, տոմարը՝ լուսնային հիժրան։ Միջին խտութիւնը 1 քմ2-ի վրայ մոտ 75 մարդ է (2015), քաղաքային բնակչութիւնը՝60%[4] (2015)։ Խոշոր քաղաքներն են Քազապլանքան, Ռապաթը, Մառաքեշը, Ֆեսը[5]։

ՏնտեսութիւնԽմբագրել

Մարոքը հետարդիւնաբերական երկիր։ Համախառն Ներքին Արդիւնքի ընդհանուր արժեքի (252 մլր տոլար[6], 2014) 14%-ը գիւղատնտեսութեան[7], 25%-ը արդիւնաբերութեան[7], իսկ 61%-ը ծառայութիւններուն[7]։ Երկրի բնակչութեան թիւը 12 միլիոն է[8]։

ԱրդիւնաբերութիւնԽմբագրել

Արդիւնաբերութիւնը երկրի ՀՆԱ-ի 25%-նէ[7]։ Զարգացած է լեռնահանքային արիււնաբերութիւնը, յատկապէս՝ ֆոսֆորիտների, նաեւ երկաթի, մանգանի, կապարի, զինքի, քոպալթի, նաւթի, կազի արդիւնահանումը։ Կարեւոր դեր ունի մշակող արդիւնաբերութիւնը, որ ներկայացուած է սնունդի, հագուստեղէն, քիմիական, նաւթամշակման, մետաղամշակման եւ այլ ձեռնարկութիւններով։ Սնունդի արդիւնաբերութեան առաջատար ճիւղերն են ձկան, միրգի եւ բանջարեղենի պահածոներու, մրգահիւթի, շաքարի, ալիւրի արտադրութիւնը։

ԳիւղատնտեսութիւնԽմբագրել

Բարձրապրանքային գիւղատնտեսական ֆերմաներու եւ ժամանակակից արդիւնաբերական ձեռնարկութիւններու կողքին մեծ տեղ կը գրավեն մանրապրանքային գիւղատնտեսութիւնը եւ տնայնագործական մանր ձեռնարկութիւնները։ Կը զարգանայ պետական բաժանմունքը։ Գիւղատնտեսութիւնը տնտեսութեան հիմնական ճիւղն է։ Ցանքատարածութիւններու մեծ մասը կը զբաղեցնէ հացահատիկը։ Կը մշակեն նաեւ գետնախնձոր, շաքարի ճակնդեղ, լոլիկ, բամբակ, խաղող, լիմոն, ձիթենի։ Անասնապահութիւնը հետամնաց է։

ՓոխադրութիւնԽմբագրել

Երկաթուղիներուն երկարութիւնը 2000 քմ է[9]։ Արտաքին առեւտուրի մեծ մասը կը կատարուի ծովային նաւատորմով։ Գլխաւոր նաւահանգիստներն են Քազապլանքան, Սաֆին, Մոհամետիան, Տանժերը։ Երկրին մէջ կը գործեն 55 օդակայաններ[10]։

Արտաքին առեւտուրԽմբագրել

2014-ին Մարոքի արտահանումը կը կազմէ 20 մլր տոլար[11], ներմուծումը՝ 40 մլր տոլար[11]։ Կ'արտահանէ Հագուստ, քիմեական նիւթեր, հանքային պարարտանիւթեր, նաւթամթերքներ, միրգեր, բանջարեղեն, ձուկ, ցորեն, սեւ եւ գունաւոր մետաղներ, եւ այլն[11]։ Առեւտրական հիմնական գործընկերներն են Ֆրանսան, Սպանիան, ԱՄՆ-ն, Պրազիլը[11]։ Տնտեսութեան համար կարեւոր նշանակութիւն ունի սբոսաշրջութիւնը, սբոսաշրջիկներուն քանակը տարեկան աւելի քան 10 միլիոն է[12]: Հիմնական կեդրոններն են Աղատիրը, Ֆեսը, Մառաքեշը, Տանժերը, Թեթուանը։ Դրամական միաւորը Մարոքեան տիրհամն է։

Զինուած ուժերԽմբագրել

Մարոքքի զինուած ուժերը (աւելի քան 200 հզ․ մարդ, 2014) կազմուած են ցամաքային զորքերէն, ռազմաօդային եւ ռազմածովային ուժերէն։ Գերագոյն գլխաւոր հրամանատարը թագաւորն է։ Ընդհանուր ղեկավարութիւնը կ'իրականացնեն պաշտպանութեան գերագոյն խորհուրդը եւ գլխաւոր շտաբը։ Կ'ամբողջանան վարձու կամաւորներով։ Ցամաքային զորքերը (160 հզ․ մարդ), Ռազմաօդային ուժերը (25 հզ. մարդ), ռազմածովային ուժերը (15 հզ․ մարդ)։ Կան նաեւ ռազմականացուած կազմակերպութիւններ (40 հզ․ մարդ), ինչպէս՝ ժանտարմիա (18 հզ․ մարդ), ոստիկանութիւն (շուրջ 35 հզ․ մարդ)։

Բժշկա-աշխարհագրական բնութագիրԽմբագրել

2014-ին Մարոքքի մէջ ծնունդը կազմած է 1000 բնակիչին 18,2[13], մահացութիւնը՝ 5[13]։ Առողջապահութեան հիմնական խնդիրը պայքարն է վարակիչ եւ մակաբուծական հիվանդութիւններու դէմ։ Տարածուած են տրախոման, կարմրուկը, տիֆերը եւ բարատիֆերը, վեներական հիվանդութիւնները, դիֆթերիան, բորը, մալարիան եւ այլն։

Կրթութիւն եւ գիտական հիմնարկներԽմբագրել

Մինչեւ Ֆրանսայի կողմէն երկրին նուաճումը Մարոքքի մէջ գործած են մահմետական դպրոցներ։ Ֆրանսական տիրապետութեան շրջանին ստեղծուած են 2 տիպի պետական աշխարհիկ դպրոցներ՝ ֆրանսացիներու եւ բնիկներու երեխաներուն համար (ֆրանսերէն լեզու)։ Պարտադիր կրթութեան մասին առաջին օրէնքը ընդունուած է 1963-ին։ ժողկրթութեան ժամանակակից համակարգի մէջ կը մտնեն 5-ամեայ տարրական եւ 6-ամեայ միջնակարգ դպրոցները (բունով՝ պետական, ուսուցումը՝ ֆրանսերէն եւ արաբերէն)։ Տարրական դպրոցի ուսուցիչներ կը պատրաստեն ուսուցչական դպրոցները, միջնակարգի՝ Բարձրագոյն դպրոցը եւ համալսարանները։ Մարոքքի բարձրագոյն ուսումնական հաստատութիւներն են՝ Մուհամմատ V-ի անուան համալսարանը (հիմնադրուած է 1957-ին), վարչական, ինժեներական դպրոցները (բոլորը ՝ Ռապաթ-ի մէջ), Կարաուին մահմետական համալսարանը Ֆեսի մէջ (առաջինը Աֆրիքայի մէջ, 1959)։ Ռապաթի պետական արխիվին կից կը գործէ Մարոքքի խոշորագոյն գրադարանը (1920, 208 հազար գիրք)։ Կան հնագիտութեան թանգարաններ (Ռապաթ-ի եւ Թեթուանի մէջ), զինաթանգարան (Ֆես-ի մէջ) են։ Գիտական հիմնարկներէն են Շերիֆեան գիտական դպրոցը (հիմնուած է 1920-ին, Ռապաթ), Ագրոնոմիական հետազոտութիւններու ազգային դպրոցը (1924), Մուհամմատ V-ի անուան համալսարանին կից գործող գիտական հետազոտութիւններիուն կեդրոնը (1962), Արաբական երկիրներու լիկային կից Արաբականացման կեդրոնը։ Կան շարք մը գիտական ընկերութիւններ (օրինակ՝ աշխարհագրական)։ Մարոքքի մէջ կը գտնուին նաեւ արտասահմանեան որոշ ԳՏԻ-ներու եւ ծառայութիւններու մասնաճիւղեր։

ՄշակոյթԽմբագրել

ԳրականութիւնԽմբագրել

Գոյութիւն ունի արաբերէն, բերբերերէն եւ ֆրանսերէն լեզուներով։ Մարոքքի՝ դասական շրջանի արաբական գրականութեան մէջ ներկայացուած են արաբական դասական գրականութեան բոլոր հիմնական ժանրերը։ Ինքնուրույնութեան գիծերը երեւան եկած են XI—XII դդ․։ XIII դ, սկիզբը ծայր առած է գեղարուեստական տարեգրութիւնը, որ շարունակուած է նաեւ XIX դ.։ XV—XVI դդ․ ստեղծուած է կենսագրական եւ կենցաղագրական հարուստ գրականութիւն։ Արաբական դասական արտասանութեան աւանդոյթները Մարոքքի գրականութեան մէջ հասած են ընդհուպ մինչեւ XX դ․ կէսերը։ Արաբերէնով եւ բերբերերենով ժողովրդական գրականութիւնը, առաւելապէս բանաւոր, յայտնի է XIV—XV դարերէն եւ ներկայացուած է բանահիւսական եւ հեղինակային գործերով (չափածոյ եւ արձակ)։ Արաբերէնով եւ ֆրանսերէնով ժամանակակից գրականութիւնը նկատելի երեւոյթ դարձավ 2-րդ համաշխարհային պատերազմէն ետք։ 1950-ական թթ․ առաջատար էր ֆրանսալեզու վեպը, որուն հիմնական ներկայացուցիչն է Դ․ Շրայբին (ծնած է 1928-ին)։ 1960-ական թթ․ կէսերէն սկսաւ արաբալեզու արձակի բուռն վերելքը։

ԵրաժշտութիւնԽմբագրել

Մարոքքի երաժշտութիւնը բերբերական եւ արաբական մշակոյթներու փոխազդեցութեան արդիւնք է։ Բերբերական երաժշտական արուեստին, որուն «մաքուր» նմուշները պահպանուած են Մարոքքի կեդրոնական մասին մէջ, բնորոշ է երաժշտութեան սերտ կապը բանաստեղծութեան եւ պարի հետ․ ամենատարածուած ժանրը խմբական երգ-պարն է։ Կ'առանձնանայ ախիդու եւ ախուախ բերբերներու արուեստը։ Բերբերներու երաժշտական գործիքներէն են՝ կասբա (ֆլեյտա), բենդիր (դափ), էլ-կալալժա եւ ուէր-ռբաբ (ջութակներ) եւ այլն։ Բազմազան է արաբական երաժշտական արուեստը։ Գոյութիւն ունի դասական եւ ժողովրդական արաբական երաժշտութիւն։ Ալան աշխարհիկ, պալատական արուեստ է, որուն հիմքը արաբական դասական արտասանութիւնն է, ռաման՝ կրոնական բովանդակութեամբ արուես։ Գրիխան հասարակ մարդկանց երգերն են՝ հիմնուած խոսակցական լեզուի վրայ։ Արաբական երաժշտական գործիքներէն են՝ լիւտնեայ, քնար, ռեբաբ, ցիտրա։ Մարքքցիներու ժողովրդական ստեղծագործութեան մէջ մեծ տեղ կը գրաւէ կրոնական երաժշտութիւնը՝ դիկրը։ Այլ ժանրերէն տարածուած են օրորոցային, աշխատանքային երգերը, ծիսական պարերու, շքահանդեսներու երաժշտութիւնը եւ այլն։ Մարոքքի մէջ կը գործեն երաժշտութեան, պարի եւ դատրոնի արուեստի ազգային երաժշտանոցը (Ռապաթ), երաժշտութեան եւ պարի ազգային դպրոց (Թեթուան)։

ՍինեմաԽմբագրել

Մարոքքի մէջ առաջին սինեմանկարահանումներուն (1907) եւ առաջին գեղարուեստական ֆիլմերու ստեղծման մասնակցած են արտասահմանցի, մասնաւորապէս՝ ֆրանսացի, ղեկաւարներ։

Արտաքին յղումներԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել