Բացել գլխավոր ցանկը
8 Մայիսին առաջինը բերդաքաղաք մտած հայկական Տ-72 թանկը, այժմ Շուշիի ազատագրման յուշարձանը կը հանդիսանայ։

Շուշի[1][2][3], քաղաք Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետությեան մէջ[Ն 1], համանուն շրջանի վարչական կեդրոն։ Մինչեւ 1923, հանդիսացած է Պարսկաստանի եւ Ցարական Ռուսաստանի կազմի մէջ գտնուղ կիսանկախ Արցախի քաղաքական-մշակութային կեդրոնը՝ մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը ունենալով կարեւոր դերակատարութիւն ինչպէս Արցախի, այնպէս ալ ամբողջ Հարաւային Կովկասի քաղաքական, տնտեսական եւ մշակութային կեանքին մէջ։ 1920 թ.-ին թուրքերու կողմէն աւերուած է եւ հայաթափուած։ 9 մայիս 1992-ին հայկական զինուժի կողմէն ազատագրուած է նորաստեղծ Ազրպէյճանի Հանրապետութեան գերիշխանութենէն։

Շուշիի վարչական տարածքը

Ներկայիս, չնայած Շուշին Արցախի Հանրապետութեան կառավարութեան կողմէն յայտարարուած է պատմաճարտարապետական արգելոց, սակայն կիսաքանդ վիճակի մէջ կը գտնուի[4]։

Շուշի տեղանվան ստուգաբանութիւնԽմբագրել

Որոշ ուսումնասիրողներու կարծիքով Շուշի անուն կը ծագի անոնց արեւելքը գտնուող Շոշ գիւղէն[5]։ Ոմանց կարծիքով Շուշի անուանումը առաջացած է «շոշ» բառէն։ Արցախեան բարբառով երիտասարդ ծառերը նաեւ կը կոչուին շոշ, իսկ անոնց պուրակը՝ շոշոտ[6][7]։ Ըստ Ազրպէյճանական ուսումնասիրողների քաղաքի անունը թարգմանվում է որպես «ապակի»-(ադրբ. şüşə)[8] Շուշի տեղանուանումը ըստ երեւոյթին տեղանքը բնութագրող անուանում է։ Քանի որ քաղաքը կը գտնուի ժայռի (լերան) գագաթին (ան փոքրիկ սարավանդի կը նմանի), որա ալ կ՛րնայ ըլլալ ինկած ըլլայ քաղաքանուան հիմքին մէջ։ Նկատենք, որ արցախի բարբառէն հիւսիսկովկասեան լեզուներուն անցած որոշ չափով այդ անունը յիշեցնող բառեր կան։ Այսպէս օրինակ, ագուլերէն «սու»-լեռ եւ չեչեներէն «շու»-բլուր[9], արմատ մը, որ երբ կրկնենք(ինչպէս կը հանդիպի հատկապէս հին հայերէնին եւ խեթերենին)[10], ապա կ՛ունենանք «շուշու», այսինքն ճիշտ այն, ինչն անհրաժեշտ է «Շուշի» քաղաքանուան ստուգաբանութեան համար։ Նկատենք, որ միջնադարուն Շուշի տեղանունը կը յիշատակուի հենց Շուշիի ձեւով. 1428 թ. ընդօրինակուած աւետարանի նոյն տարին գրուած յիշատակարանին մէջ «...ի յաշխարհիս Աղուանից, ի վիճակս Ամարասայ, ի գեղա Շուշու կոչեցեալ...»[11]

ՊատմութիւնԽմբագրել

Շուշին տարբեր ժամանակներուն յիշատակուած է «Քարի գլուխ, (Քարագլուխ տարբերակը կը վերաբերի Շիկաքար-Արաւուս բնակավայրին (Ասկերանի շրջանին մէջ)) Քարագլխի բերդ, Քար, Քարագլխի սղնախ, յաճախ նաեւ Շոշի բերդ, Շոշի»[12], Ղալա, Շոշի ղալա անուններով։

Շուշիի հին բնակավայր ըլլալու մասին կը վկայէ 1428 թուականին Տէր-Մանուէլի ստեղծած Աւետարանը, ուր նշուած է, որ «արդ գրեցաւ աստուածագիծ սուրբ Աւետարանս ձեռամբ ոգնամեղ եւ ապիկար գրչի տէր Մանաուէլի,ի թուականութեանս Հայոց ՊՀԷ (1428), ի յաշխարհիս աղուանից, ի վիճակս Ամարասայ, ի գեղս Շուշու կոչեցեալ, ընդ հովանեաւ Սուրբ Աստուածածնիս, ի կաթողիկոսութեան տէր Յոհանիսի... »[13]։ Յաջորդ վկայութիւնը նոյն եկեղեցւոյ գրչատանը կատարուած է 1575 թ., ուր կ՛ըսուի «կատարեցի ...զմաքրափայլ Աւետարանս ի փառս նմանե գաւառս Վարնթոյ, ի գեղս ւոր կոչի Շուշոյ...Ընդ հովանեաւ սուրբ Աստուածածին։ Գրեցաւ ի թվականութեանս ՌԻԴ»[14]։ Որոշ ուսումնասիրողներու փորձերուն մէջ նոյնանման «Շուշի» եւ «Կարկառ» տեղանունները՝[15] հիմք ընդունելով անոր նախնական «Քար» անուանումը։ Ի հարկէ գայթակղիչ է Կ. Գանձակեցիի կողմէն յիշատակուող Կարկառի նոյնացնելը Շուշիի հետ, առաւել եւս, որ Կարկառ գետի հովտին մէջ անոնք ուրիշ նշանաւոր բերդ չեն կ՛րնար տեսնել։ Սակայն պատմիչին մօտ յիշատակուող Կարկառը կը յիշուի որպէս «հայրենիք», որ անհնարին սահմանափակած է միայն Շուշի բնակավայրով կամ թեկուզ եւ սարաւանդով։ Զուր չէ, որ Բ. ՈՒլուբաբեանը կ՛առաջարկէր Կարկառը որոնել Կարկառ գետի ստորին սահանքներուն մէջ։ Դաշտային դիտարկումներու համաձայն հանգած ենք այն կարծիքին, որ Կարկառը պէտք է Աղդամի շրջանի ՈՒչ օղլան բնակավայրերու շրջանին մէջ ըլլայ... 17-րդ դարու մէկ վաւերագրի համաձայն «...շահ Աբբազ տիրեց իմ Ղարաբաղին...Գանձակցի պարոն տէր Յովհանը շատ գերիներ ազատեց, շատ գիրքրեր, շարակնոցներ ետ դարձուց։ Նման շարակնոց մը ես տուի շուշեցի տէր Աւանեսին 1607 թուականին »[16]։ Փաստօրէն բնակավայրը կը յիշատակուի որպէս Շուշի...

ՀնագիտութիւնԽմբագրել

Շուշիի հիմնադրման, ամրոցաշինութեան, այդ հին բնակավայրի կառուցապատման եւ անոր յուշարձաններու էթնիկ պատկանելիութիւնը ուսումնասիրող հետազոտողները, մինչեւ Շուշիի ազատագրումը, ստիպուած էին առաւելապէս բաւարարուիլ 18-19-րդ դդ. հեղինակներու կեղծած եւ իսուլմանամետ գրաւոր աղբիւրներով։ Այսպէս՝ 1892-1897 թթ. ռեալական ուսումնարանի ուսուցիչ Է. Ռեսլերը, իսկ 1973 թ. Խորհրդային Ազրպէյճանի հնագետ Հ. Ջաֆարովը պեղած են Շուշիի դամբարանաբլուրները, որոնք հիմնականին կրած են գանձախուզական բնոյթ։ Միայն Ազրպէյճանի գաղութային լուծէն ազատագրուելէ ետք, Շուշիի հնագիտական, վիմագրական, տեղագրական բնոյթի բազմաթիւ աղբիւրներ մատչելի դարձաղ են լուրջ եւ առարկայական ուսունասիրութիւններու համար։ 2004 թ. մայիսին, «Շուշի հնագիտական արշաւախումբը» պատմական գիտութիւններու մասնագէտ Հ. Պետրոսեանի գլխաւորութեամբ, անդամութեամբ հնագետներ Նորա Ենգիբարեանի ու Վարդգես Սաֆարեանի, ճարտարապետ Մանուշակ Տիտանեանի եւ պատմաբան-շուշիագէտ Աշոտ Յարությունեանի,

դաշտային հնագիտական դիտումներու միջոցով, կազմուած է Շուշիի եւ անոր շրջակայքի հնագիտական յուշարձաններու ցուցակն ու անոնց տեղաբաշխման քարտէսը, որոնք մօտ 200 յուշարձաններու անուանում կը ներառեն, որոնցմէ են.

  • Պալեոլիթեան էեկ կայան (մ.թ.ա. 2 մլն-10 հազար տարի)
  • Մէկ կիկլոպեան ամրոց (մ.թ.ա.1-ին հազարամեակ)
  • Հին դամբարանադաշտեր (մ.թ.ա.1-ին հազարամեակ)
  • Երկու հին եւ վաղ քրիստոնէական
  • դամբարանադաշտեր (մ.թ.ա. 3-րդ դ. մինչեւ մ.թ. 4-րդ դար)
  • Վեց միջնադարեան գիւղատեղիներ (5-րդ դ. մինչեւ 13-րդ դար)
  • Մօտ 40 խաչքար

Շուշին ուշ միջնադարունԽմբագրել

Անհեթեթ կը հնչէ Յակոբ սարկավագ Պողոսեանի այն վարկածը, ըստ որուն Շուշին Շոշ գիւղի արօտավայր կամ ագարակը եղած է։ Հեռաւոր Երուսաղէմի մէջ ծուարած սարկավագի համար «հեղինակաւոր» աղբիւրհանդիսացած է Միրզա Ճեմալ Ջիւանշիրի աշխատութիւնը, որուն պատուիրատուն եւ հովանաւորը եղած է Մեհթի Ղուլի խանը՝ Ղարաբաղի եկուոր խաներու տիրապետութիւնը հիմնաւորելու նպատակով[17]։ Միջնադարեան վաւերագիրի մը համաձայն «Աւան ուզբաշին,որ եկաւ Շօշվայ քարն մտաւ սահբ խուրուշ իլաւ ՌՃԿԶ (1717 թ.)[18]»։ Վաւերագիրը յստակ կը տեղեկացնէ, որ 1717 թ. Շուշիի/Քար ամրոցին մէջ ամրանալու շնորհիւ Աւան հարիւրապետը հռչակի տէր դարձաւ[19][20]։ Կարծիք կայ, որ «Շուշիի բերդապարսպի եւ միւս կառւյցներու հիմքերը դրուած են Աւան հարիւրապետի կողմէն՝ 1724 թ., եթէ ոչ աւելի վաղ»[21]։ 1721-1722 թթ. լազգիական 50-60 հազարանոց բանակը արշաւեց Պարտավի, Գանձակի եւ Դիզակի վրայ։ Կողոպտիչներու դէմ Արցախի հայութիւնը հանեց 4 բանակ, որոնցմէ երկրորդը՝ Աւան հարիւրապետի գլխաւորութեամբ, տեղակայուած էր այժմեան Շուշի քաղաքի շրջակայքին մէջ[22]։ Գանձակէն ոչ հեռու, Չոլակ վայրին մէջ հայոց բանակները կը միանան վրացական բանակի հետ՝ լեզգիներու դէմ արշաւելու համար։ Սակայն Վախթանգ թագաւորի անվճռականութեան պատճառով արշաւանքը չի կայանար եւ հայ զինուորութիւնը կը վերադառնայ Արցախի ամրացուած Սղնախները։ 5 յունուար 1724 թ. գրուած զեկուցագիր մը կը վկայէ, որ «...մենք, Շոշ սղնախի գլխաւորներս, ես՝ Աւան իւզբաշիս եւ ես՝ Միրզա իւզբաշիս եւ սղնախի բոլոր մեծերն ու փոքրերը...»[23]։ Շուշիի սարավանդին մէջ կ՛ամարացուի Մեծ (Շուշի) եւ Փոքր (Սանգեառ) սղնախները եւ բանակցութիւններ վարելով շահ Թահմազի եւ օսմանեան Իպրահիմ փաշայի հետ՝ կը փորձէր կանխել անոնց յարձակումը Վարանդա գաւառի վրայ։ 1 մարտ 1725-ին օսմանեան 4500 հոգիէ բաղկացած զօրամաս մը մտաւ Վարանդա եւ կայազօրեր դրուեցաւ բոլոր բնակավայրերուն մէջ։ Հայ զիուորութիւնը Աւան եւ Թարխան հարիւրապետներու գլխաւորութեամբ գիշերային անակնկալ յարձակումով, կոտորուեցաւ զաւթիչներուն։ Ցարական Ռուսաստանը չկամենալով հայոց պետականութեան վերականգնումը, հայերուն առաջարկեց դադարեցնել պայքարը օսմանցի յարձակողներուն դէմ, լքել հայրենի հողերը եւ տեղափոխուիլ Դերբենդ, Պաքու եւ Գիլան։ Նոյեմբեր 1726-ին «Շօշի՝ Աւան ուզպաշին եւ Ոյհան ուզպաշին ղալէն»[24] վրայ կը յարձակի օսմանցի թուրքերու 40 հազարանոց բանակը՝ Սարը Մուստաֆա փաշայի հրամանատարութեամբ եւ ութ օրեայ դաժան մարտերուն մէջ զգալի կորուստներու գնով գրաւած է Փոքր Սղնախը։ Սակայն Մեծ Սղնախի տակ թրքական բանակը ծանր պարտութիւն կրած են եւ տալով շուրջ 800 սպանուած՝ նահանջած Գանձակ[25]։ 1733 թ. Դիզակի մելիք Եգանը, դաշինք կնքելով Նադիր Ղուլիի հետ, կազմակերպեց օսմանեան Սարը Մուստաֆա փաշայի զօրքերու կոտորածը Արցախի մէջ։ 1736 թ.Մուղանի դաշտին վրայ շահ հռաչակուելէ ետք, Նադիրը, որպէս երախտագիտութեան նշան, Արցախի հինգ մելիքութիւնները միաւորեց մէկ նահանգի ՝ «Մահալ-Ե Խամսե»-ի մէջ եւ խանի տիտղոս շնորհեց Մելիք Եգանին[26][27][28]։ Ըստ երեւոյթին ստեղծուեցաւ Ղարաբաղի խանութիւնը՝ Տող կեդրոնով։ Փաստօրէն մելիք Եգանի Ղարաբաղի առաջին խան ( 1736-1744 թթ.) ըլլալու հանգամանքը դուրս մնացած է հայ պատմագրութեան ուշադրութենէն։ Յայտնի է, որ Մելիք Եգանը գրագրութիւններու ժամանակ իրեն կը կոչեն նաեւ Հայոց թագաւոր [29]։

Շուշի տեսարժան վայրերըԽմբագրել

Շուշին բաց թանգարան է երկնքի տակ։ Զբօսաշրջիկներու յաճախակի այցելութեան վայրերն են ռեալական ուսումնարանը, Ժամհարեաններու առանձնատունն ու հիւանդանոցի շէնքը, Մարիամ Ղուկասեան օրիորդաց դպրոցի շէնքը (այժմ՝ ԼՂՀ Մշակոյթի եւ երիտասարդութեան հարցերու նախարարութեան շէնքը), Մեղրեցոց եկեղեցւոյ խորանը, Ղազանչեցոց Սուրբ Ամենափրկիչ տաճարը, Սուրբ Յովհ. Մկրտիչ (Կանաչ Ժամ) եկեղեցին, քաղաքը հիւսիսէն եզերող ամրոցի պատերն ու Ելիզաւետպոլեան մուտքը, գերեզմանոցները, Ձիարշաւարանը, սարաւանդը եզերող ժայռապարը, Հունոտի կիրճը, Մամռոտ քարը, քարանձաւները, Իսահակի աղբիւրը (Պեխէ աղբիւր) եւ այլն։

Շուշիի հիւրանոցներըԽմբագրել

Շուշիի մէջ այսօր կը գործեն «Աուան Պլազա», «Նոյան Տապան», «Շուշի» եւ «Գրանտ հոթել» բարձրակարգ հիւրանոցները։ Քաղաքին մէջ կը գործեն նաեւ անհատական, առանձնատնային կարգի հիւրանոցներ, որոնք նախկին իջեւանատներու աւանդութիւններու վերականգնման փորձեր են։

Տե՛ս նաեւԽմբագրել

Յայտնի շուշեցիներԽմբագրել

ՆշումներԽմբագրել

  1. Ըստ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետության սահմանադրության 1-ին գլխի 1-ին հոդվածի 2-րդ կետի՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետություն և Արցախի Հանրապետություն անունունները նույնական են։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Մակար Բարխուդարյան,Արցախ,էջ 88-89։
  2. Հայկական Հարց,Հանրագիտարան,էջ 387
  3. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 55։ ISBN 99941-56-03-9 
  4. 13-ամյա Արփինեն կարծում է, որ եթէ շենքերը վերանորոգված լինեն, մարդիկ կգան Շուշիում ապրելու
  5. [1]
  6. [Շուշի, Փոստային հին բացիկներ/Շահեն Մկրտչյան/Եր., 1990 թ]
  7. [Шаген Мкртчян/историко-архитектурные памятники Нагорного карабаха/Ер., 1988г.,стр. 173]
  8. [Библиотека азербайджанской классической литературы в 20 томах /под ред. Г. Араслы/«Фольклор»/Баку: Наука, 1982./Т. I/стр.46,512 ]
  9. [С. М. Хайдаков//«Сравнительно-сопоставительный словарь дагестанских языков»/Москва 1973 թ./стр. 70]
  10. [n. Mkrtchjan://«neue hethitich-armenische lexcikalische Parallelen»/(Acta Antique...)t XXII,fasc 1-4/Budapest 1974 թ./էջ 317-319]
  11. Լ. Ս. Խաչիկյան, ԺԵ դարի հայերէն ձեռագրերի հիշատակարաններ», մաս I, Երևան, 1955, էջ 384 (№408)
  12. [Հ. Ղ. Գրգերյան, Ն. Մ. Հարությունյան։//Աշխարհագրական անունների բառարան/Հ-Ֆ/Երևան 1989 թ./էջ 179-180]
  13. [Բակուր։//Շուշի բերդաքաղաքը/Պատմությունը մինչև 1920 թ./Երևան 2000 թ./էջ 11]
  14. [Բակուր։//Շուշի բերդաքաղաքը/Պատմությունը մինչև 1920 թ./Երևան 2000 թ./էջ 12]
  15. [Գ. Սարգսյան, Ալ. Հակոբյան։//Նորահայտ Կարկառ քաղաքատեղին Արցախում/Վարձք/N 5/հունվար-մարտ/Երևան 2012 թ./էջ 43-59]
  16. [Բակուր։//Շուշի բերդաքաղաքը/Պատմությունը մինչև 1920 թ./Երևան 2000 թ./էջ 13]
  17. [Մ. Հարությունյան։//Շուշի բերդի պատմությունը/վարկածներ, տեսակետներ /Մարտիկ/2000 թ./թիվ 40]
  18. [Թօփճեան Յակոբ։//Ցուցակ ձեռագրաց Խաչիկ վարդապետի Դադեան/ժողոված 1878-1898, մասն Բ/Վաղարշապատ 1900 թ./էջ 35]
  19. [Աշոտ Հովհաննիսյան։//Դրվագներ հայ ազատագրական մտքի պատմության/գիրք երկրորդ/Երևան 1959 թ./էջ 609]
  20. [2]
  21. [Շ. Մկրտչյան, Շ. Դավթյան։//Շուշի ողբերգական ճակատագրի քաղաքը/Shoushy the city of tragic fate/Երևան 2008 թ./էջ 13]
  22. [Լեո։//Երկերի ժողովածու/3-րդ հատոր/Երևան 1973 թ./էջ 120-122]
  23. [Շ. Մկրտչյան, Շ. Դավթյան։//Շուշի ողբերգական ճակատագրի քաղաքը/Shoushy the city of tragic fate/Երևան 2008 թ./էջ 16]
  24. [Մ.Ա. Հարությունյան։//Հայաստան-Արցախ/Պատմության և արդիականության զուգահեռներում/գիրք առաջին./Ստեփանակերտ 2009 թ./էջ 130]
  25. [Հայկական հարց։//Հանրագիտարան/Երևան 1996 թ./էջ 367]
  26. [Հայ Ժողովրդի պատմություն.:հ. 4-րդ/Եր.,19 թ./էջ 181 ]
  27. [Վլ. Սևյան.:Շուշի/Եր.,1991 թ./էջ 11 ]
  28. [3]
  29. П.А. ЧОБАНЯН,М. М. КАРАПЕТЯН ИЗ ИСТОРИИ АРМЯНО-РУССКИХ ОТНОШЕНИЙ (Об исторических связях Карабаха с Россией)стр. 96

Արտաքին յղումներԽմբագրել