Բացել գլխավոր ցանկը
Ողիմպիական օղակները ողիմպիական շարժման նշաններն են
Ողիմպիականի դրօշը

Ողիմպիական խաղեր (անգլերէն՝ Olympic Games, Olympics, ֆր.՝ Jeux olympiques[1] աշխարհի ամենամեծ միջազգային մարզական իրադարձութիւններէն մէկն է՝ իր ամառնային եւ ձմեռնային մարզաձեւերու մրցաշարքերով, որոնց ընթացքին աշխարհի տարբեր երկիրներ ներկայացնող հազարաւոր մարզիկներ կը մասնակցին բազմատեսակ մրցումներու։ Ողիմպիական խաղերուն կը մասնակցի աւելի քան 200 երկիր[2]։ Խաղերը տեղի կ'ունենան չորս տարին մէկ անգամ: Ամառնային եւ ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան հերթականութեամբ՝ իրարմէ երկու տարի տարբերութեամբ։

Ժամանակակից Ողիմպիական Խաղերու ստեղծումը ոգեշնչուած է հին Ողիմպիական խաղերէն, որոնք տեղի կ'ունենային Հին Յունաստանի Ողիմպիա բնակավայրին մէջ՝ Ք.ա. 8-րդ դարէն սկսեալ: Սակայն Ք.ե. 4-րդ դարուն այդ խաղերը կ'արգիլուին։

1894-ին, Փիեռ տը Քուպերթենի ջանքերով կը հիմնադրուի Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն (ՄՈԿ), որու գլխաւորութեամբ 1896-ին, Աթէնքի մէջ տեղի կ'ունենան ժամանակակից առաջին Ողիմպիական խաղերը։

ՄՈԿ-ը Ողիմպիական շարժման ղեկավար մարմինն է։

20-րդ եւ 21-րդ դարերու ընթացքին Ողիմպիական շարժումը զարգացում կ'ապրի։ Կը տտեղծուին Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը, Պարալիմպիկ խաղերը՝ հաշմանդամութիւն ունեցող մարզիկներուն համար, ինչպէս նաեւ Պատանեկան Ողիմպիական խաղերը՝ պատանի մարզիկներուն համար։ Տեֆլիմպիկ՝ լսողութեան հարցեր ունեցողներու յատուկ ողիմպիական խաղերը նոյնպէս կը հաստատուին ՄՈԿ-ի կողմէ։ Վերջինս ժամանակի ընթացքին կը ստիպուի յարմարիլ կատարուող տնտեսական, քաղաքական ու արհեստագիտական փոփոխութիւններուն հետ։

Արեւելեան երկիրներու մէջ պետութեան կողմէն նիւթական օժանդակութիւն ստացող եւ ամսաթոշակով «մարզիկ աշխատող սիրողականներու» ի յայտ գալը կը վնասէ զուտ սիրողականի գաղափարախօսութեան, քանի որ ոչ նպաստաւոր պայմաններ կը ստեղծէ արեւմտեան երկիրներու մէջ իրենց նիւթական ծախսերը անձնապէս հոգացող մարզիկներուն համար։

Խորհրդային Միութիւնը կը ներկայացնէր մարզիկներու խումբ մը, որոնք պաշտօնապէս ուսանողներ, զինուորներ կամ բանուորներ էին, բայց իրականութեան մէջ անոնցմէ շատերուն նիւթական ծախսերը պետութիւնը կը հոգար, որովհետեւ իրենց ամբողջ ժամանակը մարզումներու կը տրամադրէին[3][4]։ Այսպիսով, Ողիմպիական խաղերուն զուտ սիրողական մակարդակի մարզիկներուն փոխարէն, ինչպէս նախատեսած էր Քուպերթեն, մասնագիտացած մարզիկներ կը սկսին մասնակցիլ։

Զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէ խաղերուն նկատմամբ աճող ուշադրութիւնը կը ստեղծէ Ողիմպիական խաղերու հովանաւորութեան ու առեւտրայնացման խնդիր մը։

Համաշխարհային պատերազմներուն պատճառով կը չեղարկուին 1916, 1940 եւ 1944 թուականներու Ողիմպիական խաղերը։ Պաղ պատերազմի տարիներուն լայնածաւալ բողոքներու արդիւնքով, կը սահմանափակուի որոշ երկիրներու մասնակցութիւնը 1980 եւ 1984 թուականներու Ողիմպիական խաղերուն, սակայն վերջինին կը մասնակցին 140 Ողիմպիական ազգային կոմիտէներ, որ մրցանիշ մըն էր այդ օրերուն համար[5]։

Ողիմպիական շարժումը իր մէջ կը ներառէ Միջազգային մարզական միաւորները, Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները (ԱՕՄ) եւ կը կազմակերպէ յատուկ կոմիտէներ բոլոր Ողիմպիական խաղերուն համար։ Իբրեւ որոշումներ տուող մարմին՝ ՄՈԿ-ը պատասխանատու է Ողիմպիական խաղերու կայացման մայրաքաղաքի ընտրութեան, ինչպէս նաեւ կը կազմակերպէ եւ նիւթապէս կը հովանաւորէ Ողիմպիական խաղերը։ ՄՈԿ-ը նաեւ կ'որոշէ Ողիմպիական ծրագիրը, որ կազմուած է այն մրցոյթներէն, որոնք պէտք է ըլլան Խաղերու ընթացքին։

Կան Ողիմպիական շարք մը արարողութիւններ ու խորհրդանիշներ, որոնցմէ են՝ Ողիմպիական դրօշն ու ջահը, ինչպէս նաեւ Ողիմպիական Խաղերու բացման ու փակման արարողութիւնները։ Աւելի քան 13,000 մարզիկ կը մասնակցի Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերուն 33 տարբեր մարզաձեւերէն շուրջ 400 մրցումի։ Ամէն մէկ մրցոյթի արդիւնքով առաջին, երկրորդ եւ երրորդ տեղերը գրաւած մարզիկները կ'արժանանան համապատասխան ոսկեայ, արծաթեայ եւ պրոնզէ մետալներու։

Ժամանակի ընթացքին Ողիմպիական խաղերուն կը սկսին մասնակցիլ բոլոր երկիրները։ Մասնագէտներու թիւին աճը կը յառաջացնէ շարք մը խնդիրներ ու վէճեր, ներառեալ բողոքները, խթանիչ դեղերու օգտագործումը, կաշառակերութիւնը եւ 1972-ին ահաբեկչական յարձակումը ։ Երկու տարին մէկ անգամ տեղի ունեցող Ողիմպիական խաղերը, մեծապէս լուսարձակի տակ առնուելով զանգուածային լրատուամիջոցներու կողմէ, անյայտ մարզիկներուն հնարաւորութիւն կու տան ձեռք բերելու ազգային, երբեմն ալ՝ միջազգային ճանաչում։ Ողիմպիական խաղերը ընդունող երկիրին ու քաղաքին նաեւ հնարաւորութիւն կու տան ներկայանալ աշխարհին։

Բովանդակութիւն

Հին ողիմպիական խաղերԽմբագրել

 
Ողիմպիական մարզադաշտ, Յունաստան

Հին Ողիմպիական խաղերը կրօնական ու մարմնամարզական փառատօններ էին, որոնք տեղի կ'ունենային ամէն չորս տարին մէկ անգամ Հին Յունաստանի Ողիմպիա բնակավայրին մէջ՝ Զեւսի նուիրուած սրբավայրին տարածքին։ Մրցումները տեղի կ'ունենային Հին Յունաստանի տարբեր քաղաք-պետութիւններու ու թագաւորութիւններու ներկայացուցիչներուն միջեւ։ Այդ խաղերուն ընթացքին տեղի կ'ունենային մարզական մրցումներ, սակայն կային նաեւ մարտական մարզաձեւեր, ինչպիսին էին՝ ըմբշամարտը, պանկրատիոնը, ձիավարութեան ու կառք վարելու մրցումները։ Ողիմպիական խաղերու ընթացքին մասնակից քաղաք-պետութիւններու միջեւ եղած բոլոր հարցերն ու բախումները առկախ կը կացուցուէին մինչեւ խաղերուն աւարտը։ Ռազմական գործողութիւններու այս դադարները ծանօթ էին իբրեւ Ողիմպիական խաղաղութիւն։ Զինադադարը Ողիմպիա գացող կրօնական ուխտագնացներուն թոյլ կու տար անվնաս անցնիլ պատերազմող տարածքներով, քանի որ անոնք կը գտնուէին Զեւսի պաշտպանութեան տակ[6]։

Ողիմպիական խաղերու ստեղծման պատմութիւնը պարուրուած է խորհրդաւորութեամբ ու առասպելներով։ Ամենատարածուած առասպելներէն մէկուն համաձայն, Ողիմպիական խաղերու ստեղծումը կը վերագրուի Հերակլէսին ու անոր հօրը՝ Զեւսին[7]։ Ըստ առասպելին, առաջինը Հերակլէսն է, որ խաղերը կոչած է Ողիմպիական եւ սկիզբ դրած անոնց իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ ըլլալու աւանդոյթին[8]։ Ըստ առասպելին, իր տասներկու սխրագործութիւնները աւարտելէ ետք, Հերակլէս կառուցած է Ողիմպիական մարզաւանը՝ ի պատիւ Զեւսի։ Կառուցման աւարտէն ետք ան ուղիղ գծով անցած է 200 քայլ եւ այդ տարածութիւնը կոչած «ասպարէզ» (յուն․՝ στάδιον - ստադիոն, լատիներէն՝ stadium, «փուլ, ընթացաշրջան»), որ հետագային դարձած է չափման միաւոր։

Առաջին Ողիմպիական խաղերուն ընդունուած թուականը Ք.ա. 776 թուականն է, ըստ Ողիմպիային մէջ գտնուած արձանագրութիւններուն, որոնց մէջ նշուած են նաեւ վազքի մրցումներուն յաղթողներուն անունները[9]։ Հին ողիմպիական խաղերուն ընթացքին կազմակերպուած են վազքի, հնգամարտի (ներառեալ ցատկել, սկաւառակի եւ նիզակի արձակում, վազք եւ ըմբշամարտ), բռնցքամարտի, ըմբշամարտի, պանկրատիոնի եւ ձիավարութեան մրցումներ[10]։ Ըստ աւանդութեան, առաջին ողիմպիական ախոյեանը եղած է Քորեպուս, որ խոհարար էր՝ Էլիս քաղաքէն։

Ողիմպիական խաղերը ունեցած են կրօնական կարեւորութիւն եւ մարզական միջոցառումներէն բացի կատարուած են զոհաբերութեան ծիսակարգեր ի պատիւ Զեւսի (որուն նշանաւոր արձանը՝ ստեղծուած Ֆիտիասի կողմէ, տեղադրուած էր Ողիմպիա քաղաքին մէջ գտնուող իր տաճարին մէջ) եւ Պելոպսի Ողիմպիայի առասպելական թագաւորին։ Պելոպսը յայտնի էր Պիսատիսի թագաւոր Օէնոմուսի հետ կառք վարելու մրցման շնորհիւ։ Մրցումներուն յաղթողները փառաբանուած են, անոնց պատուին ստեղծուած են բանաստեղծութիւններ ու կանգնեցուած արձաններ։ Խաղերը տեղի ունեցած են իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ, եւ այդ ժամանակաշրջանը, որ ծանօթ է իբրեւ Ողիմպիատա, յոյները օգտագործած են իբրեւ ժամանակի չափման միաւոր։ Ողիմպիական խաղերը եղած են Պանհելենական խաղերուն մէկ մասը, որոնց շարքին ներառուած են Պիթոնեան խաղերը, Նեմէական խաղերը եւ Իշտմիական խաղերը[11]։

Ողիմպիական խաղերը իրենց գագաթնակէտին հասած են Ք.ա. 6-5-րդ դարերուն, սակայն հետագային անոնց նշանակութիւնը աստիճանաբար նուազած է Յունաստանի մէջ Հռոմէական իշխանութեան ու ազդեցութեան տարածման զուգահեռ։ Թէեւ գիտական որեւէ յստակ եզրահանգում չկայ այն մասին, թէ երբ եղած է պաշտօնական դադրեցումը Հին Ողիմպիական խաղերուն, ամենատարածուած թուականը Ք.ե. 393-ն է, երբ Թէոդոսիոս Ա. կայսրը կը հրամայէ, որ հեթանոսական բոլոր պաշտամունքներն ու ծէսերը վերցուին[12]։ Կը նշուի նաեւ Ք.ե. 426 թուականը, երբ Թէոդոսիոս Բ. կը հրամայէ ոչնչացնել յունական բոլոր տաճարները։

ժամանակակից Ողիմպիական խաղերԽմբագրել

ՀիմնադիրներԽմբագրել

thumb|upright|Պրն Փիեռ տը Քուպերթեն ժամանակակից մարզական միջոցառումներու ընթացքին «Ողիմպիական» բառին կիրառման վերաբերեալ բազմաթիւ փաստաթուղթերու մէջ կը հանդիպինք 17-րդ դարէն սկսեալ։ Առաջին դէպքը պատահած է «Քոթսուոլտի խաղերը» կամ «Քոթսուոլֆի ողիմպիական խաղերը»(cotswold olympics), որոնք ամէն տարի տեղի ունեցած են Անգլիոյ Չիփինկ Քեմփտըն քաղաքին մօտ եւ ներառած են մրցումներ տարբեր մարզաձեւերէ։ Անոնք առաջին անգամ կազմակերպուած են փաստաբան Ռոպըրթ Տովըրի կողմէ եւ տեղի ունեցած են 1612-1642 թուականներուն։ Անկէ ետք քանի մը անգամ եւս տեղի ունեցած են այդ խաղերը մինչեւ մեր օրերը։ 2012-ին Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերու յայտին մէջ Բրիտանական Ողիմպիական դաշնութիւնը այդ խաղերը յիշատակած է իբրեւ Բրիտանիոյ Ողիմպիական շարժման առաջին հանգրուանը[13]։

*Յեղափոխական Ֆրանսայի մէջ 1796-1796-ականներուն տեղի ունեցած L'Olympiade de la République ամէնամեայ ազգային ողիմպիական փառատօններուն ընթացքին նոյնպէս փորձեր եղած են պահպանելու Հին Յունաստանի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերու աւանդոյթները[14]։ Մրցաշարքերուն մէջ ներառուած են քանի մը մարզաձեւեր հին յունական Ողիմպիական խաղերէն։ 1796-ի խաղերը կարեւոր են անով, որ այդ օրերուն որդեգրուած է մեթր-ի համակարգը[14]։

  • 1850-ին Ուիլիամ Փեննի Պրուքսի կողմէ հիմնադրուած է Ողիմպիական դասարան (անգլերէն՝ Olympian Class) Միւխ Ուէնլոքու (Շրոփշայր, Անգլիա)։ 1859-ին Պրուքս զայն վերանուանած է Ուէնլոքի Ողիմպիական Խաղեր (անգլերէն՝ Wenlock Olympian Games)։ Ամէնամեայ մարզական այդ փառատօնը տեղի կ'ունենայ մինչ օրս։ Ուէնլոքի Ողիմպիական Կազմակերպութիւնը հիմնադրուած է Պրուքի կողմէ, 15 Նոյեմբեր 1860-ին։
  • 1862-էն մինչեւ 1867-ը Լիվըրփուլի մէջ տեղի ունեցած է Մեծ Ողիմպիական փառատօնը (անգլերէն՝ Grand Olympic Festival)։ Ճոն Հալիի եւ Չարլզ Մելիի կողմէ հիմնադրուած այդ խաղերը եղած են ամբողջութեամբ սիրողական մակարդակի, թէեւ միայն «ճենթլմէն ոչ փրոֆեսիոնալները» կրնային մասնակցիլ մրցումներուն։
  • 1865-ին Հալին, Պրուքսը եւ Ե. Գ. Ռավենշթէյնը հիմնադրած են Ազգային Ողիպիական Դաշնութիւնը Լիվըրփուլի մէջ, որ դարձած է Մեծն Բրիտանիոյ Ողիմպիական դաշնութեան նախատիպը։ Անոր հիմնադիր փաստաթուղթին կէտերը հետագային հիմք դարձած են Միջազգային Ողիմպիականին։
  • 1866-ին Մեծ Բրիտանիոյ մէջ տեղի ունեցած են ազգային Ողիմպիական խաղերը, որոնք կազմակերպուած են Բիւրեղապակեայ պալատին մէջ[15]։
  • 1896-ին Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած առաջին ժամանակակից Ողիմպիական խաղերուն ծրագիրը գրեթէ կրկնութիւնն է Լիվըրփուլի Ողիմպիականի ծրագիրին։

ՎերածնունդԽմբագրել

 
Փոստային դրոշմաթուղթ՝ Յունական առաջին Ողիմպիական խաղերուն նուիրուած հաւաքածոյէն

Ողիմպիական խաղերուն վերստեղծման գաղափարին մասին Յունաստան կը սկսի հետաքրքրուիլ 1821-ին Օսմանեան կայսրութեան դէմ մղուած անկախութեան պատերազմին ընթացքին։ Այս միտքը առաջին անգամ կ'առաջարկէ բանաստեղծ եւ խմբագիր Պանայոտիս Սուցոս 1833-ին հրատարակուած իր «Մեռածներու երկխօսութիւն» բանաստեղծութեան մէջ։ Յունահռոմէական հարուստ բարեգործ Էւանկելիս Զապաս նախ 1856-ին կը գրէ Յունաստանի թագաւոր Օտտօն Ա.-ին՝ առաջարկելով հովանաւորել Ողիմպիական խաղերուն վերստեղծումը։ Զապաս կը հովանաւորէ 1859-ին Աթէնքի հրապարակին վրայ տեղի ունեցած առաջին Ողիմպիական խաղերը։ Կը մասնակցին մարզիկներ Յունաստանէն եւ Օսմանեան կայսրութենէն։ Զապաս նիւթապէս կը հովանաւորէ նաեւ հնագոյն Պանաթենաիկ մարզադաշտը, որպէսզի անիկա կարենայ հիւրընկալել ապագային տեղի ունենալիք բոլոր Ողիմպիական խաղերը։

Մարզադաշտը կը հիւրընկալէ Ողիմպիական խաղերը 1870 եւ 1875 թուականներուն։ 1870-ին խաղերու հանդիսատեսներուն թիւը կը հասնի երեսուն հազարի, իսկ 1875-ին խաղերու հանդիսատեսներուն թիւին մասին պաշտօնական տուեալներ չկան։ 1890-ին, Ուենլոքի Ողիմպիական կազմակերպութեան կազմակերպած Ողիմիպիական խաղերուն ներկայ գտնուելէն ետք, Փիեռ տը Քուպերթեն կ'որոշէ ստեղծել Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն (ՄՈԿ)[16]։ Քուպերթենը, հիմնուելով Պրուքսի եւ Զապասի գաղափարներուն ու աշխատանքներուն վրայ, կը մտադրէ հիմնադրել միջազգային մակարդակի Ողիմպիական Խաղերը, որոնք տեղի պիտի ունենային իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ[16]։ Ան այդ գաղափարները կը ներկայացնէ նորաստեղծ Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի Առաջին Համագումարին, որ տեղի կ'ունենայ 16-23 Յունիս, 1894-ին Փարիզի համալսարանին մէջ։ Համագումարին վերջին օրը կ'որոշուի, որ Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէին հովանաւորութիւնը վայելող Ողիմպիական խաղերը տեղի ունենան Աթէնքի մէջ, 1896-ին։ ՄՈԿ-ի առաջին նախագահ կ'ընտրուի յոյն բանաստեղծ Տիմիթրիուս Վիքէլաս։

1896-ի Ողիմպիական խաղերԽմբագրել

 
1896-ի Ողիմպիական Խաղերու բացման արարողութիւնը Պանաթինաիկօ մարզադաշտին մէջ

Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէին հովանիին տակ կազմակերպուած Առաջին Ողիմպիական խաղերը տեղի կ՛ունենան 1896-ին, Աթէնքի Պանաթենաիկ մարզադաշտին մէջ։ Խաղերուն կը մասնակցի 14 երկիր եւ 241 մարզիկ՝ մրցելով 43 մարզաձեւերու մէջ[17]։ Զապասն ու իր զարմիկ Քոնսթանթինոս Զապասը դիմած էին Յունաստանի կառավարութեան Ողիմպիական խաղերը հովանաւորելու համար, եւ այդ դիմումին հիման վրայ անոնց կը վստահուի 1896-ի խաղերը հովանաւորելու պատասխանատուութիւնը։[18][19]։ Ճորճ Աւերոֆ մեծ ներդրում ունեցած է մարզադաշտի վերակառուցման աշխատանքներուն մէջ։ Յունաստանի կառավարութիւնը նոյնպէս յատկացուցած է որոշ նիւթական օժանդակութիւն ՝ յոյս ունենալով, որ ծախսերը կը փոխհատուցուին տոմսերու վաճառքէն գոյացած հասոյթով եւ առաջին Ողիմպիական խաղերուն նուիրուած դրոշմաթուղթերու հաւաքածոյի վաճառքին շնորհիւ։

Յունաստանի պաշտօնատար անձինք եւ հասարակութիւնը կը հիանան Ողիմպիական խաղերու բարձր մակարդակով։ Նոյն կարծիքին եղած են նաեւ շատ մարզիկներ, որոնք նոյնիսկ պահանջած են, որ Ողիմպիական խաղերը մշտապէս տեղի ունենան Աթէնքի մէջ։ Սակայն Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն ծրագրած էր, որ հետագային խաղերը տեղի ունենան աշխարհի տարբեր քաղաքներուն մէջ։ Երկրորդ Ողիմպիական Խաղերը տեղի ունեցած են Փարիզի մէջ[43]։[20]։

ՓոփոխութիւններԽմբագրել

1896-ին ունեցած յաջողութենէն ետք Ողիմպիական խաղերը կը յայտնուին լճացման մէջ։ 1900-ին Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան Փարիզի մէջ եւ մաս կը կազմեն Համաշխարհային ցուցահանդէսին։ 1904-ին Սենթ Լուիսի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը նոյնպէս կը կազմակերպուին Համաշխարհային ցուցահանդէսին շրջանակներուն մէջ, եւ երկուքն ալ ցուցադրական խաղերու բնոյթ կ'ունենան։ Փարիզի Ողիմպիական խաղերը մարզադաշտ չունէին, սակայն անոնք յատկանշական կը դառնան անով, որ խաղերուն առաջին անգամ ըլլալով կը մասնակցէին նաեւ կիներ ու աղջիկներ։ Սենթ Լուիսի Ողիմպիական խաղերուն կը մասնակցի շուրջ 650 մարզիկ, որոնցմէ 580-ը՝ Միացեալ Նահանգներէն։ Այդ խաղերը եղած են Ողիմպիական շարժման ամենացած մակարդակ ունեցող խաղերը[21]։

Ողիմպիական խաղերուն համբաւը կրկին կը վերականգնի 1906-ին, երբ Աթէնքի մէջ տեղի կ'ունենան արտակարգ Ողիմպիական խաղեր (անգլերէն՝ Intercalated Games), որոնք երրորդ Ողիմպիականի շրջանակներուն մէջ տեղի ունեցող երկրորդ խաղերը կը հանդիսանային։ Այդ խաղերը ճանաչում չեն գտած ՄՈԿ-ի կողմէն, եւ հետագային նման խաղեր այլեւս չեն կազմակերպուած։ Արտակարգ Ողիմպիական Խաղերը, որոնց մասնակցած են աշխարհի տարբեր երկիրներէ բազմաթիւ մարզիկներ, արժանացած են միջազգային ուշադրութեան։ Անոնք նպաստած են Ողիմպիական Խաղերուն ժողովրդականութեան ուռճացման[22]։

Ձմեռնային Ողիմպիական ԽաղերԽմբագրել

 
Տափօղակով հոքէի խաղ 1928-ին Սանկտ Մորէնու տեղի ունեցած Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերուն

Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը կը ստեղծուին սառոյցի եւ ձիւնի վրայ տեղի ունեցող մարզաձեւերու համար, որոնց մրցումները տրամաբանական տեսնակիւնէն անհնար էր, որ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին տեղի ունենային։ Սակայն, գեղասահքը (1908 եւ 1920) եւ տափօղակով հոքէյը (1920) ներառուած են Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն մարզաձեւերուն շարքին։ ՄՈԿ-ի ցանկութիւնն էր ընդլայնել անոնց ցանկը՝ ներառելով ձմեռնային այլ մարզաձեւեր։ 1921-ին Լոզանի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական համագումարին կ'որոշուի Ողիմպիական Խաղերու ձմեռնային տարբերակը։ 1924-ին Ֆրանսայի Շամոնի քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենայ ձմեռնային մարզաձեւերու շաբաթը (11 օր), որոնք առնչութիւն ունէին երեք ամիս ետք տեղի ունեցած Փարիզի Ողիմպիական խաղերուն հետ։ Այդ իրադարձութիւնը ծանօթ է իբրեւ Առաջին Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղեր[23]։ Թէեւ սկիզբը նախատեսուած էր, որ Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը պիտի հիւրընկալէր նոյն երկիրը մէկ տարուան ընթացքին, սակայն շուտով այդ տարբերակը փոփոխութեան կ'ենթարկուի։ ՄՈԿ-ը կ'որոշէ, որ Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը պէտք է կազմակերպուին իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ՝ նոյն տարին, որուն ընթացքին կը կազմակերպուին Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը[24]։ Այդ աւանդոյթը կը պահպանուի մինչեւ 1992, երբ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը տեղի կ'ունենան Ֆրանսայի Ալպերվիլ քաղաքին մէջ։ Անկէ ետք, 1994-էն սկսեալ, Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը տեղի կ'ունենան իւրաքանչիւր չորս տարին մէկ անգամ, Ամառնային Ողիմպիական Խաղերէն երկու տարի ետք։

Փարալիմփիկ ԽաղերԽմբագրել

 
1964-ի Ամառնային փարալիմփիկ խաղերը Թոքիոյու

1948-ին Սըր Լութուիկ Կուտմըն (sir ludwig guttmann), որոշելով նպաստել Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք զինուորներուն վերականգման, կազմակերպած է տարբեր մարզաձեւերու մրցումներ քանի մը հիւանդանոցներու միջեւ, որոնք պէտք է համապատասխանէին նոյն թուականին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն։ Կուտմընի կազմակերպած միջոցառումը, որ այդ օրերուն ծանօթ էր իբրեւ «Սթօք Մանտեւիլեան Խաղեր», վերածուած է ամէնամեայ մարզական փառատօնի։ Հետագայ տասներկու տարիներուն ընթացքին, Կուտմըն եւ ուրիշներ շարունակած են նպաստել մարզանքը՝ իբրեւ ապաքինման միջոց օգտագործելու նպատակին։ 1960-ին, Հռոմի մէջ տեղի ունեցող Ողիմպիական Խաղերուն ժամանակ, Կուտմըն տարած է 400 մարզիկ՝ մասնակցելու «Զուգահեռ Ողիմպիական Խաղերուն» (անգլերէն՝ Parallel Olympics), որոնք յայտնի դարձած են որպէս առաջին Փարալիմփիք խաղեր։ Այդ ժամանակէն ի վեր Փարալիմփիք խաղերը տեղի կ'ունենան իւրաքանչիւր Ողիմպիականի տարին։ 1988-ին Սէուլի (Հարաւային Քորէա) տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական Խաղերէն ի վեր, խաղերը հիւրընկալող քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենան նաեւ Փարալիմպիկ խաղերը[25]։ 2001-ին Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն եւ Միջազգային Փարալիմպիկ Կոմիտէն ստորագրած են համաձայնութիւն մը, որ կ'երաշխաւորէ հիւրընկալող քաղաքին հետ պայմանագիր մը կնքել թէ՛ Ողիմպիական, թէ՛ Փարալիմպիկ խաղերը ընդունելու վերաբերեալ[26][27]։ Այդ համաձայնութիւնը ի զօրու կը դառնայ 2008-ին Փեքինի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն եւ 2010-ին Վենքուվըրի մէջ տեղի ունեցած Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերուն ընթացքին։ Լոնտոնի կազմակերպչական յանձնաժողովի Լորտ Քոուն 2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցող Ամառնային Փարալիմպիկ Խաղերու եւ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու մասին ըսած է.

  Մենք կ'ուզենք փոխել հասարակութեան վերաբերումը հաշմանդամութեան նկատմամբ, ընդգծել Փարալիմպիկ մարզանքի գերազանցութիւնը եւ ճիշդ սկիզբէն հաւատացնել, որ այդ երկու խաղերը մէկ միասնական ամբողջութիւն են։

Կաղապար:Բք

 


Պատանեկան խաղերԽմբագրել

2010-ին Ողիմպիական Խաղերուն աւելցած են Պատանեկան խաղերը, որոնք 14-18 տարեկան մարզիկներուն հնարաւորութիւն կու տային մրցելուլ ուրիշներու հետ։ Պատանեկան Ողիմպիական խաղերուն ստեղծման գաղափարը կ'առաջարկէ ՄՈԿ նախագահ Ժագ Ռոկէ 2001-ին եւ կը հաստատուի ՄՈԿ 118-րդ համագումարին[28][29]։ Առաջին Ամառնային Պատանեկան Ողիմպիական Խաղերը տեղի կ'ունենան Սինկափուրի մէջ, 14-26 Օգոստոս 2010-ին, իսկ անկէ երկու տարի ետք Աւստրիոյ Ինսպրուք քաղաքին մէջ տեղի կ'ունենան առաջին Ձմեռնային Պատանեկան Ողիմպիական խաղերը[30]։ Այս խաղերը աւելի կարճատեւ են, քան՝ Ողիմպիական Խաղերը. ամառնային խաղերը կը տեւեն տասներկու, ձմեռնայինը՝ ինն օր[31]։ ՄՈԿ-ը Ամառնային Պատանեկան Խաղերուն թոյլ կու տայ 3500 մարզիկի մասնակցութեան եւ 875 պաշտօնական անձերու, իսկ Ձմեռնային Խաղերուն՝ 970 մարզիկի եւ 580 պաշտօնական անձերու[32][33]։ Մարզաձեւերը կը համապատասխանեն չափահասակներու համար նախատեսուած Ողիմպիական Խաղերուն, բայց կան որոշակի տարբերութիւններ։ Մասնաւորապէս, մրցումներուն կրնան մասնակցիլ տարբեր ազգերու եւ տարբեր սեռերու ներկայացուցիչներէ կազմուած խումբեր, իսկ մարզաձեւերուն ու մրցոյթներուն թիւը աւելի քիչ է[34]։

21-րդ դարու Ողիմպիական խաղերԽմբագրել

1896-ին 14 երկիրներ ներկայացնող 241 մասնակիցներու փոխարէն 2012-ին Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն մասնակցած է արդէն շուրջ 10,500 մարզիկ աշխարհի 204 երկիրէ[35]։ Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերու մասնակիցներուն թիւը աւելի քիչ է։ Օրինակ, 2014-ի Սոչիի Ողիմպիական Խաղերուն մասնակցած է 2873 մարզիկ 88 երկիրէ, 98 տարբեր խաղերու համար։ Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին մարզիկներու եւ պաշտօնական անձերու մեծ մասը կը բնակի Ոլմիպիական գիւղին մէջ։ Վերջինս նախատեսուած է Ողիմպիական Խաղերու բոլոր մասնակիցներու առաձին բնակութեան համար եւ ապահովուած է սրճարաններով, հիւանդանոցներով եւ կրօնական ծէսերու կատարման համար անհրաժեշտ վայրերով[36]։

ՄՈԿ-ը թոյլ կու տայ Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ ստեղծել նաեւ այն ազգերուն, որոնք չեն համապատասխաներ քաղաքական ինքնիշխանութեան խիստ դրոյթներուն, ինչպէս կը պահանջեն այլ կազմակերպութիւններ։ Իբրեւ արդիւնք՝ գաղութներն ու կախեալ տարածքները նոյնպէս իրաւունք կը ստանան մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն։ Այդպիսի տարածքներ են Փորթօ Ռիքօ, Պերմուտեան կղզիները եւ Հոնկ Քոնկ, որոնք բոլորն ալ մրցումներուն կը մասնակցին որպէս առանձին երկիրներ, չնայած իրաւաբանական տեսանկիւնէ կը գտնուին այլ պետութեան կազմու[37]։ Ողոմպիական խարտիայի ներկայիս տարբերակը թոյլ կու տայ ստեղծել նոր Ազգային Ողիմպիական կոմիտէներ այն ազգերու ներկայացման համար, որոնք կը դասակարգուին որպէս «միջազգային հանրութեան կողմէ ճանաչուած անկախ պետութիւն»[38]։ Այնուամենայնիւ, թոյլ չի տրուիր ստեղծել Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ Սենթ Մաարտենի եւ Քիւրասաոյի համար, երբ անոնք հասած են նոյն սահմանադրական կարգավիճակին, որ Արուպան 2010-ին, չնայած ՄՈԿ-ն Արուբայի Ողիմպիական Կոմիտէն ճանչցած է դեռ 1986-ին[39][40]։ 2012-էն ետք Հոլանտայի Անտիլեան կղզիներու մարզիկները կրնան իրենց ցանկութեամբ ներկայացնել կա՛մ Հոլանտան, կա՛մ Արուպան[41]։

Խաղերուն արժէքըԽմբագրել

Ըստ 2016-ի Օքսֆորտի ուսումնասիրութիւններուն, 1960-էն սկսեալ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն մարզական ծախսերը կը կազմեն միջինը 5,2 միլիար տոլար, իսկ Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերունը՝ 3,1 միլիար։ Այդ թիւերը չեն ներառեր աւելի լայն ենթակառոյցները, ինչպիսիք են ճամբաները, քաղաքային երկաթուղին եւ օդակայանները, որոնք կրնան նոյնքան կամ աւելի մեծ ծախսալից ըլլալ։

Յաճախ Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ ծախսերը կը գերազանցեն նախատեսուած պիւտճէն։ 1960-էն ետք կազմակերպուած խաղերու համար միջին գերածախսը կը կազմէ 156% իսկական իմաստով, այսինքն՝ ծախսերուն միջինը 2,56 անգամ կը գերազանցէ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալելու դիմումին ներկայացման ժամանակ նախատեսուած պիւտճէն։ 1976-ին Մոնրէալի Ողիմպիական Խաղերուն ժամանակ կատարուած է ամենաշատ գերածախսը (720 %)։ Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերուն ամենաշատ գերածախսը կատարուած է 1980-ին Լէյք Փլեսիտի Ողիմպիական Խաղերուն եւ կազմած է 324 %։ 2012-ին Լոնտոնի խաղերու ժամանակ գերածախսը կազմած է 76 %, 2014-ի Սոչիի խաղերուն՝ 289 %[42]։

Ամենածախսալից Ամառնային Ողիմպիական Խաղերն են 2008-ին Փեքինի խաղերը, որոնք արժած են 40-44 միլիար ամերիկեան տոլար[43], իսկ ամենածախսալից Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը եղած են 2014-ի Սոչիի խաղերը, որոնք արժած են 51 միլիար ամերիկեան տոլար[44][45]։

Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին, մէկ մարզիկի համար միջինը կը ծախսուի 0,6 միլիոն ամերիկեան տոլար, իսկ 1,3 միլիոն՝ Ձմեռնային խաղերու ժամանակ։ 2012-ին, Լոնտոնի Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին մէկ մարզիկի համար ծախսուած է 1,4 միլիոն, իսկ 2014-ի Սոչիի Ողիմպիական խաղերու ընթացքին՝ 7,9 միլիոն տոլար։

1976-ին Մոնրէալի եւ 1980-ին Մոսկուայի Ողիմպիական խաղերու ժամանակ հիւրընկալող երկիրը, ձգտելով կարելի եղածին չափ լաւ ներկայանալ, կատարած է այնպիսի ծախսեր, որոնք մեծապէս գերազանցած են եկամուտը։ Այդ պատճառով ալ 1984-ի Լոս Անճելոսի Ողիմպիական Խաղերուն նախապատրաստուելու ժամանակ հիւրընկալող կողմը որոշած է վերահսկել կատարուող ծախսերը՝ օգտագործելով արդէն իսկ գոյութիւն ունեցող մարզադաշտեր ու այլ կառոյցներ, բացառութեամբ լողի մրցահրապարակին ու հեծանիւահրապարակին, որոնց համար վճարած են գործարար ոլորտի հովանաւորներ։ Ողիմպիական Կոմիտէն, Փիթեր Յուպերոտի գլխաւորութեամբ, եկամուտին մէկ մասը օգտագործած է LA84 Հիմնադրամին համար, որպէսզի նպաստէ Հարաւային Քալիֆորնիոյ մէջ պատանեկան մարզաձեւերու զարգացման, օժանդակէ մարզիչներու ուսման եւ օգնէ մարզական գրադարանին։ 1984-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը կը նկատուին նիւթական տեսնակիւնէ ամենայաջողուածը ժամանակակից Ողիմպիական Խաղերուն մէջ[46]։

Տնտեսական եւ ընկերային ազդեցութիւն հիւրընկալ քաղաքին եւ երկիրին վրայԽմբագրել

Շատ տնտեսագէտներ ժխտական կը վերաբերին Ողիմպիական խաղերուն հիւրընկալման տնտեսական օգուտին՝ նշելով, որ նմանօրինակ իրադարձութիւնները կը պահանջեն մեծ ծախսեր եւ կու տան համեմատաբար քիչ եկամուտ[47]։ Ընդհակառակը, հիւրընկալումը (կամ միայն դիմումի ներկայացումը) կ՛աւելցնէ այդ երկիրի արտահանման ծաւալը, քանի որ հիւրընկալող կամ դիմում ներկայացուցած երկիրը իր դիմումով իսկ ցոյց կու տայ, որ պատրաստ է բաց առեւտուրի[48]։ Ուսումնասիրութիւնները ցոյց կու տան, որ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն հիւրընկալումը դրական ազդեցութիւն կ՛ունենայ այն հիմնարկութիւններու մարդասիրական ներդրումներու վրայ, որոնք գրասենեակներ ունին տուեալ քաղաքին մէջ, որ կը նպաստէ տեղի ոչ առեւտրային մասի զարգացման։ Այս դրական ազդեցութիւնը կը սկսի խաղէն տարիներ առաջ եւ կրնայ շարունակուիլ եւս քանի մը տարի[49]։

Խաղերը հիւրընկալող երկիրին ընկերութեան վրայ կ՛ունենան նաեւ նշանակալի ժխտական ազդեցութիւն, օրինակ՝ Բնակարանով Ապահովման Իրաւունքի եւ Վտարման Կեդրոնի ներկայացուցած տուեալներու համաձայն, երկու տասնամեակի ընթացքին Ողիմպիական Խաղերուն պատճառով տունէն տեղափոխուած է աւելի քան երկու միլիոն անձ[50]։

2014-ին Սոչիի Ողիմպիական Խաղերը եղած են ամենածախսատարը պատմութեան մէջ՝ արժէլով աւելի քան 50 միլիար ԱՄՆ տոլար։ Համաձայն Վերակառուցման եւ Զարգացման Եւրոպական Դրամատան հաշուէտուութեան, այդ ծախսերը չեն նպաստեր Ռուսաստանի ազգային տնտեսութեան զարգացման, սակայն կրնան ապագային գործարարներուն գրաւել դէպի Սոչի եւ Կրասնոտարի երկրամաս[51]։ Սակայն Դեկտեմբեր 2014-ին The Guardian պարբերականը գրած է, թէ Սոչին նման է «քաղաք-ուրուականի» բնութեան գիրկը տարածուած մարզադաշտերով ու արենաներով, դեռեւս անաւարտ կառոյցներով[52]։ Նաեւ, առնուազն չորս քաղաք ետ վերցուած են 2022-ի Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալելու իրենց դիմումները՝ իբրեւ պատճառ ներկայացնելով մեծ ծախսերն ու առաջակցութեան բացակայութիւնը[53]։ Այսպիսով, խաղերը հիւրընկալելու համար պայքարած են երկու քաղաք՝ Ղազախստանի մայրաքաղաք Նուր-Սուլթանը եւ Չինաստանի մայրաքաղաք Փեքինը։ Յուլիս 2016-ին The Guardian պարբերականը նշած է, որ Ողիմպիական Խաղերու ապագային սպառնացող մեծագոյն վտանգը այն է, որ շատ քիչ քաղաքներ ցանկութիւն կը յայտնեն հիւրընկալել զանոնք[54]։

Միջազգային Ողիմպիական ԿոմիտէԽմբագրել

 
Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի գրասենեակը Լոզանի մէջ

Ողիմպիական շարժման մաս կը կազմեն մեծ թիւով ազգային եւ միջազգային մարզական կազմակերպութիւններ եւ դաշնութիւններ, նշանաւոր մետիա գործընկերներ, ինչպէս նաեւ մարզիկներ, պաշտօնատար անձնաւորութիւններ, դատաւորներ եւ ցանկացած այլ անձինք ու հիմնարկութիւններ, որոնք կը համաձայնին ենթարկուիլ Ողիմպիական խարտիայի կանոններուն[55]։ Իբրեւ Ողիմպիական շարժումը հովանաւորող կազմակերպութիւն՝ Միջազգային Ողիմպիական կոմիտէն (ՄՈԿ) պատասխանատու է Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալող քաղաքի ընտրութեան, Ողիմպիական Խաղերու կազմակերպչական աշխատանքներուն վերահսկման, մարզական ծրագիրի թարմացման ու հաստատման, հովանաւորման ու հեռարձակման իրաւունքներու մասին բանակցութիւններու վարման համար[56]։

Ողիմպիական շարժումը կազմուած է երեք հիմնական կառավարող օղակներէ.

  • Միջազգային միաւորումները ղեկավար մարմիններ են, որոնք կը վերահսկեն մարզանքը միջազգային մակարդակի վրայ։ Օրինակ՝ Ֆութպոլի Միջազգային Ընկերակցութիւններու դաշնութիւնը (ՖԻՖԱ) միջազգային միաւորում է ֆութպոլի համար, իսկ Վոլիպոլի միջազգային դաշնութիւնը (ֆր.՝ Fédération Internationale de Volleyball)՝ վոլիպոլի համար։ Ողիմպիական շարժումը ներկայիս կը ներառէ 35 միջազգային դաշնութիւն, որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը ներկայացնէ ողիմպիական մարզաձեւերէն մէկը[57]։
  • Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները (ԱՈԿ) կը ներկայացնեն եւ կը վերահսկեն Ողիմպիական շարժումը տուեալ երկրի սահմաններուն մէջ։ Օրինակ՝ Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական Կոմիտէն Միացեալ Նահանգներու Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէն է։ Ներկայիս գոյութիւն ունին 205 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ, որոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէ[58]։
  • Ողիմպիական Խաղերու կազմակերպիչ կոմիտէները ժամանակաւոր կոմիտէներ են, որոնք պատասխանատու են տուեալ Ողիմպիական խաղերու կազմակերպման համար։ Անոնք կը կազմալուծուին Ողիմպիական Խաղերու աւարտէն եւ ամփոփիչ հաշուէտուութիւնը ՄՈԿ-ին ներկայացնելէ ետք[59]։

Ողիմպիական շարժման պաշտօնական լեզուներն են անգլերէնn ու ֆրանսերէնu։ Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ կ՛օգտագործուի նաեւ հիւրընկալող երկրրին լեզուն (կամ լեզուները, եթէ տուեալ երկիրը ունի մէկէ աւելի պաշտօնական լեզու, բացի անգլերէնն ու ֆրանսերէնը)։ Իւրաքանչիւր յայտարարութիւն (օրինակ՝ բացման արարողութեան ժամանակ երկիրներու յայտարարումը) կ՛ազդարարուի այդ երեք (կամ աւելի) կամ երկու հիմնական լեզուներով, եթէ հիւրընկալող երկիրի պաշտօնական լեզուն անգլերէնը կամ ֆրանսերէնն է։

ՔննադատութիւնԽմբագրել

Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն յաճախ քննադատութիւններու կ՛արժանանայ դժուար վերահսկուող կազմակերպութիւն ըլլալու համար, որուն շարք մը անդամներ կոմիտէի կազմին մէջ կը մնան ամբողջ կեանքին ընթացքին։ Էյվերու Պրենտէժի եւ Խուան Անթոնիօ Սամարանչի նախագահութեան տարիները յատկապէս արժանացած են հակասական գնահատականներու։ Պրենտէժ նախագահած է աւելի քան 20 տարի, եւ այդ ընթացքին Ողիմպիական խաղերը զերծ պահած է քաղաքական միջամտութիւններէ ու գովազդի ազդեցութենէ։ Ան մեղադրուած է ցեղապաշտութեան (Հարաւափիկեան Հանրապետութեան ցեղական մէկուսացումին վերացման դիմադրելու համար) եւ հակասեմականութեան համար։ Սամարանչի նախագահութեան ընթացքին գրասենեակը մեղադրուած է ընտանեվարութեան ու կաշառակարութեան մէջ[60]։ Սամարանչի կապերը Սպանիոյ մէջ տիրող Ֆրանքոյի ռեժիմի հետ նոյնպէս քննադատութեան տեղիք տուած են[61]։

1998-ին յայտնի դարձած է, որ ՄՈԿ-ի քանի մը անդամներ կաշառք վերցուցած են 2002-ի Ողիմպիական Խաղերու դիմում ներկայացուցած Սոլթ Լէյք Սիթի Կոմիտէէն։ ՄՈԿ-ը դիմած է հետաքննութեան, որուն հետեւանքով չորս հոգի հրաժարական տուած է, իսկ վեցը հեռացուած են։ Սկանտալէն ետք կատարուած են որոշակի փոփոխութիւններ հիւրընկալող քաղաքի ընտրութեան կարգին մէջ, որպէսզի կանխարգիլուի ապագային նմանատիպ իրավիճակներու ստեղծումը[62]։

1999-ին յայտնի դարձած է, որ 1998-ին Նականոյ մէջ Ողիմպիական խաղերը ընդունելու համար յայտ ներկայացուցած ողոմպիական կոմիտէն ծախսած է շուրջ 14 միլիոն տոլար ՄՈԿ-ի 62 անդամներու ու անոնց բազմաթիւ գործընկերներուն իրենց կողմը գրաւելու համար։ Ստոյգ թիւերը յայտնի չեն, որովհետեւ ծախսերուն վերաբերող փաստաթուղթերը ոչնչացուած են երբ ՄՈԿ-ը խնդրած է չհրապարակել միջոցառման կազմակերպման համար ծախսած գումարները[63][64]։

BBC հեռատեսիլի կայանի Panorama: Buying the Games վաւերագրական ֆիլմին մէջ, որ հեռարձակուած է Օգոստոս 2004-ին, կը հետաքննուի 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու մայրաքաղաքի ընտրութեան ժամանակ կաշառք տալու հարցը[65]։ Ֆիլմը կը պնդէ, որ հնարաւոր է կաշառել ՄՈԿ-ի անդամին, որպէսզի ան քուէարկէ որոշ քաղաքի մը օգտին։ Լոնտոնի՝ 2012-ի Ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաք ընտրուելէ ետք[66] Փարիզի քաղաքապետ Պերտրան Տելանոյէն Մեծն Բրիտանիոյ վարչապետ Թոնի Պլէրին եւ Լոնտոնի համար դիմում ներկայացուցած կոմիտէին (որուն նախագահն էր Ողիմպիական նախկին ախոյեան Սեբաստիան Քոուն) մեղադրած է դիմումներու ներկայացման կանոնները խախտելու մէջ։ Ան Ֆրանսայի նախագահ Ժագ Շիրաքը ներկայացուցած է իբրեւ վկայ։ Վերջինս զգուշաւոր հարցազրոյցներ տուած է իր մասնակցութեան վերաբերեալ[67]։ Այդ յայտարարութեան վերաբերեալ լիարժէք հետաքննութիւն չի եղած։ 2006-ի Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալելու համար Թուրինի դիմումը նոյնպէս վէճերու տեղիք տուած է։ ՄՈԿ-ի ականաւոր անդամ Մարք Հոտլեր, ով խիստ կողմնակից էր խաղերը Զուիցերիոյ Սիոն քաղաքին մէջ կազմակերպելու, պնդած է, թէ Թուրինի կազմակերպիչ կոմիտէն կաշառած է ՄՈԿ-ի անդամներուն։ Այդ մեղադրանքներուն պատճառով տեղի ունեցած է խոր հետաքննութիւն։

ԱռեւտրականացումԽմբագրել

Ազգային կազմակերպչական կոմիտէներու ներքոյԽմբագրել

Ողիմպիական խաղերը տարբեր չափերով առեւտրականացուիլ սկսած են 1896-ին Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած առաջին Ողիմպիական Խաղերուն, երբ գովազդի համար վճարած են շարք մը ընկերութիւններ[68], որոնց կարգին էր Kodak-ը[69][70]։ 1908-ին Oxo, Odol mouthwash եւ Indian Foot Powder ընկերութիւնները եղած են Լոնտոնի Ողիմպիական Խաղերուն պաշտօնական հովանաւորները[71][72][73]։ Coca-Cola ընկերութիւնը հովանաւորած է 1928-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը եւ մինչեւ այժմ կը շարունակէ հանդէս գալ իբրեւ հովանաւոր[68]։ Նախքան ՄՈԿ-ի կողմէ հովանաւորութեան վերահսկողութիւն ստանձնելը ազգային կազմակերպչական կոմիտէները իրենք պատասխանատու էին հովանաւորութեան վերաբերեալ պայմանագիրներու կնքման եւ Ողիմպիական խորհրդանիշներու օգտագործման համար։

ՄՈԿ-ի վերահսկողութիւնԽմբագրել

Սկիզբը ՄՈԿ-ը դէմ էր հովանաւորներու կողմէ ֆինանսաւորման ընդունման։ Միայն 1972-ին ՄՈԿ նախագահ Էյվերու Պրենտէժի՝ պաշտօնէն հեռանալէն ետք ՄՈԿ-ը սկսած է ուսումնասիրել հեռուստատեսութեան եւ գովազդային շուկայի ընձեռած առիթները։ Խուան Անթոնիօ Սամարանչի նախագահութեան ընթացքին սկսած են համագործակցել միջազգային հովանաւորներու հետ, որոնք կը ձգտին իրենց ապրանքները կապել Ողիմպիական ապրանքանիշի հետ[74]։

ՊիւճէԽմբագրել

20-րդ դարու առաջին կիսուն ՄՈԿ-ը գործած է փոքր պիւճէով[74]։ 1952-1972-ականներուն զբաղեցնելով ՄՈԿ նախագահի պաշտօնը՝ Էյվերու Պրենտէժը մերժած է Ողիմպիական խաղերը առեւտրային հետաքրքրութիւններու հետ կապելու բոլոր փորձերը։ Պրենտէժը կը հաւատար, որ հետաքրքրութիւնները բացասաբար կ՛անդրադառնան ՄՈԿ-ի կողմէ որոշումներու կայացման վրայ։ Սակայն ՄՈԿ-ը կազմակերպչական կոմիտէներուն թոյլ կու տար հովանաւորութեան պայմանագրեր կնքել եւ օգտագործել Ողիմպիական խորհրդանիշները։ Պրենտէժի՝ պաշտօնէն հեռանալու ժամանակ ՄՈԿ-ի աշխոյժ դրամագլուխը կը կազմէր 2 մլն տոլար, իսկ ութ տարի ետք ՄՈԿ-ը արդէն ունէր 45 մլն տոլար։ Այդ տեղի ունեցած է հիմնականին Ողիմպիական Խաղերու հովանաւորութեան եւ հեռուստատեսութեամբ հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքի առումով։ 1980-ին, երբ ՄՈԿ նախագահ ընտրուած է Խուան Անթոնիօ Սամարանչը, անոր ցանկութիւնը եղած է ՄՈԿ-ը դարձնել ֆինանսապէս անկախ։

1984-ի Ողիմպիական խաղերը պատմական են ֆինանսաւորման առումով։ Լոս Անճելըսի կազմակերպչական կոմիտէն, զոր կը գլխաւորէր Փիթեր Յուբերոթը, կրցած է խնայել 225 մլն տոլար, որ աննախադէպ գումար էր այդ ժամանակի համար[75]։ Այդ կարելի դարձած է նաեւ ընկերութիւններու ընտրութեան յատուկ հովանաւորական իրաւունքներու վաճառքին շնորհիւ։ ՄՈԿ-ը փորձած է վերահսկել այդ հովանաւորական իրաւունքները։ Սամարանչ օգնած է ստեղծել Ողիմպիական ծրագիր 1985-ին, որպէսզի ստեղծուի Ողիմպիական ապրանքանիշ[74]։ Ողիմպիական ծրագրի անդամակցութիւնը եղած եւ կը շարունակուի մնալ թանկարժէք։ Չորս տարուան անդամակցութեան վճարը կը կազմէ 50 միլիոն տոլար։ Ողիմպիական ծրագրի անդամները կը ստանան համաշխարհային բացառիկ գովազդային իրաւունք իրենց ապրանքներու համար եւ կ՛օգտագործեն Ողիմպիական խորհրդանիշ հանդիսացող միահիւսուած օղակները իրենց գովազդներուն մէջ։

Հեռուստատեսութեան ազդեցութիւնԽմբագրել

 
Ծաղրանկար 1936-ի Ողիմպիական խաղերուն, որուն պատկերուած է 2000-ը, երբ հանդիսատեսին պէտք է փոխարինէին հեռնտեսիլն ու ձայնասփիւռը, անոնց բացականչութիւնները կը լսուին բարձրախօսներէն։

1936-ին Պերլինի Ամառնային Ողիմպիական խաղերը եղած են հեռատեսիլով ցուցադրուած առաջին խաղերը, բայց միայն Պերլինի բնակչութեան համար[76]։ 1956-ին Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը եղած են միջազգային ցուցադրութիւն ունեցած առաջին Ողիմպիական խաղերը[77], իսկ 1960-ի Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը եղած են առաջինը, որոնց հեռարձակման իրաւունքը վաճառուած է. CBS հեռուստառատիոցանցը վճարած է 394000 տոլար խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու համար[78], իսկ Եւրոպական հեռարձակողներու միութիւնը յատկացուցած է 660,000 տոլար[74]։ Յետագայ տարիներու Ողիմպիական խաղերը դարձած են Պաղ Պատերազմի գաղափարական ռազմաճակատներէն մէկը։ Գերտէրութիւնները պայքարած են իրենց քաղաքական գերազանցութիւնը ցուցադրելու համար, եւ ՄՈԿ-ը փորձած է օգտուիլ զանգուածային լրատուամիջոցներու չափազանց հետաքրքրութենէն։ Հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքը ՄՈԿ-ին թոյլ տուած է բարձրացնել Ողիմպիական Խաղերու մակարդակը, որ իր հերթին գրաւած է աւելի մեծ հետաքրքրութիւն եւ աւելի շատ գովազդատուներ։ Արդիւնքով ՄՈԿ-ը աւելի մեծ եկամուտ կը ստանայ հեռարձակման իրաւունքներու վաճառքէն[78]։ Օրինակ՝ CBS-ը վճարած է 375 մլն տոլար 1998-ին Նագանոյի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական Խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու համար, իսկ NBC-ը ծախսած է 3,5 մլն տոլար 2000-2012-ականներուն կայացած բոլոր Ողիմպիական Խաղերը Ամերիկայի մէջ ցուցադրելու իրաւունքի ձեռքբերման համար[74]։

Հանդիսատեսի քանակը նոյնպէս մեծացած է 1960-ականներէն մինչեւ 20-րդ դարու վերջը։ Այդ տեղի ունեցած է 1964-ին ուղիղ հեռարձակման եւ 1968-ին գունաւոր հեռատեսիլի ստեղծման շնորհիւ[79]։ 1968-ին Մեխիկոյի մէջ տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու հանդիսատեսներու քանակը ամբողջ աշխարհին մէջ կազմած է 600 մլն, 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ կայացած Ողիմպիական խաղերուն՝ 900 մլն, իսկ 1992-ին Պարսելոնայի խաղերուն՝ 3,5 միլիար[80]։ Սակայն 2000-ին Սիտնիի Ողիմպիական Խաղերուն ցուցադրումը NBC-ով ունեցած է ամենացած վարկանիշը Ամառնային եւ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու շարքին սկսած 1968-էն[81]։ Անոր պատճառ դարձած են երկու գործօններ. մէկը եղած է արբանեակային հեռուստաալիքներու հետ աճող մրցակցութիւնը, երկրորդը՝ համացանցը, որ թոյլ կու տայ տեսնել արդիւնքներն ու տեսանիւթերը իրական ժամանակին։ Հեռուստաընկերութիւնները դեռեւս կը գործէին ժապաւէնային եղանակով՝ հետ մնալով զարգացող տեխնոլոգիաներու ժամանակէն[82]։ Վարկանիշներու անկումը ազդած է նաեւ գովազդի վրայ[83]։ Ողիմպիական Խաղերուն հեռարձակման համար կատարուող մեծ ծախսերու, համացանցի կողմէն ճնշման ու կաբելային հեռուստատեսութեան հետ մրցակցութեան պայմաններուն հեռուստաընկերութիւնները պահանջած են ՄՈԿ-էն միջոցներ ձեռնարկել վարկանիշի բարձրացման ուղղուած։ Անոր ի պատասխան՝ ՄՈԿ-ը կատարած է շարք մը փոփոխութիւններ ողոմպիական ծրագրին մէջ։ Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ մարմնամարզիկներու մրցումները եօթի փոխարէն սկսած են երկարիլ ինն գիշեր, ինչպէս նաեւ կազմակերպուած է ախոյեաններու գալայ աւելի մեծ հետաքրքրութիւն գրաւելու համար։ ՄՈԿ ընդլայնած է նաեւ լողի ու ջրացատկի մրցումներուն ծրագիրները, որոնք երկուքն ալ մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելեն եւ ունին մեծաքանակ հեռուստադիտողներ։ Եւ ի վերջոյ ամերիկեան հեռուստատեսային լոպպին եւ մասնաւորապէս NBC-ը կարողացած պարտադրել, թէ երբ պէտք է տեղի ունենան որոշ մրցումներ, որպէսզի իրենք կարողանան զանոնք ուղիղ հեռարձակմամբ ցուցադրել Միացեալ Նահանգներու տարածքին։ Արդիւնքները եղած են հակասական. 2006-ին Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերու վարկանիշը եղած է շատ աւելի ցած, քան 2002-ին, սակայն հեռուստադիտողներու թուաքանակի մեծ աճ նկատուած է 2008-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ, իսկ 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը դարձած են ամենամեծ դիտումները ունեցած իրադարձութիւնը ԱՄՆ հեռուստատեսութեան ողջ պատմութեան ընթացքին[83][84]։ Ողիմպիական ապրանքանիշի վաճառքը եղած է վիճահարոյց։ Փաստարկումը այն է, որ Ողիմպիական Խաղերը այլեւս չեն տարբերիր այլ առեւտրային մարզական ներկայացումներէն[85]։ Յատկապէս քննադատուած է ՄՈԿ-ի կողմէն շուկայի յագեցումը 1996-ին Ատլանտայի եւ 2000-ին Սիտնիի Ողիմպիական Խաղերուն ժամանակ, երբ քաղաքները լի էին Ողիմպիական Խաղերուն վերաբերող իրեր առաջարկող ընկերութիւններով։ ՄՈԿ-ը նշած է, որ իրենք հաշուի կ՛առնեն այդ՝ ապագային նման երեւոյթներ թոյլ չտալու նպատակով։ Քննադատութեան մէկ այլ պատճառ դարձած է այն հանգամանքը, որ Ողիմպիական Խաղերու կազմակերպումը կը ֆինանսաւորուի հիւրընկալող քաղաքի ու երկրի կառավարութեան կողմէն, սակայն ՄՈԿ-ը կը վերահսկէ Ողիմպիական խորհրդանիշներու օգտագործման իրաւունքներն ու անորմէ ստացուած շահոյթները։ ՄՈԿ-ը որոշակի տոկոսներ կը ստանայ նաեւ հովանաւորներու տրամադրած եւ հեռարձակման համար վճարուած գումարներէն։ Քաղաքները կը շարունակեն պայքարիլ Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալելու համար, թէեւ ոչ մէկ երաշխիք կայ, որ իրենք կրնան վերադարձնել իրենց ներդրումները։

ԽորհրդանիշներԽմբագրել

 
Ողիմպիական դրօշակը

Ողիմպիական շարժումը կ՛օգտագործէ խորհրդանիշներ՝ Ողիմպիական խարտիային մէջ ամրագրուած գաղափարները ներկայացնելու համար։ Ողիմպիական խորհրդանիշը, որ ծանօթ է իբրեւ Ողիմպիական օղակներ, բաղկացած է հինգ միահիւսուած օղակներէ եւ կը խորհրդանշէ բնակեցուած հինգ մայրցամաքները (Ափրիկէ, Ամերիկա, Ասիա, Աւստրալիա եւ Եւրոպա)։ Սպիտակ ֆոնի վրայ նկարուած Ողիմպիական գունաւոր օղակները (կապոյտ, դեղին, սեւ, կանաչ եւ կարմիր) կը կազմեն Ողիմպիական դրօշը։ Այդ գոյները ընտրուած են այն պատճառով, որ ամէն մէկ ազգ իր ազգային դրօշի վրայ ունի անոնցմէ առնուազն մէկը։ Ողիմպիական դրօշը հաստատուած է 1914-ին, սակայն առաջին անգամ օգտագործուած է 1920-ին Անտուերպենի (Պելճիքա) Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ։ Անկէ ետք այն կը բարձրացուի բոլոր Ողիմպիական խաղերու ժամանակ[86][87]։։

Ողիմպիական նշանաբանը՝ Citius, Altius, Fortius, որ լատիներէնէն թարգմանաբար կը նշանակէ «Արագ, բարձր, ուժեղ», առաջարկուած է Փիեր Տը Քուպերթէնի կողմէն 1894-ին եւ պաշտօնապէս ընդունուած է 1924-ին։ Նշանաբանը յօրինած է Քուպերթէնի ընկերը՝ տոմինիկեան վանական Հենրի Տիտոնը 1891-ին Փարիզի երիտասարդական ժողովին համար[88]։

Քուպերթէնի ողիմպիական գաղափարները արտայայտուած են Ողիմպիական Հանգանակին մէջ.

  Ողիմպիական Խաղերուն ամենակարեւորը ոչ թէ յաղթանակն է, այլ՝ մասնակցութիւնը, ինչպէս որ ամենակարեւորը կեանքի մէջ ոչ թէ յաղթատօնն է, այլ՝ պայքարը։ Ամենաէականը ոչ թէ նուաճելն է, այլ՝ լաւ պայքարիլը։

Կաղապար:Բք

 


Ողիմպիական խաղերու մեկնարկէն ամիսներ առաջ Ողիմպիական կրակը կը վառուի Օլիմպիայի մէջ արարողութեամբ մը, որ կը յիշեցէ հին յունական ծիսակարգերը։ Կրակը վառողը, որ կը մարմնաւորէ քրմուհիին, ջահը կը դնէ արեւի ճառագայթները կեդրոնացնող փարապոլային հայելիին մէջ։ Ապա քրմուհին կը վառէ առաջին ջահակիրին ջահը, որմէ ետք ջահակիրները, մէկը միւսին փոխանցելով, կրակը կը հասցնեն այն մարզադաշտ, ուր պէտք է տեղի ունենան Ողիմպիական խաղերը։ Ողիմպիական կրակը կարեւոր դեր կը կատարէ Ողիմպիական խաղերուն բացման արարողութեան ժամանակ[89]։ Թէեւ կրակը Ողիմպիական խաղերու խորհրդանիշ եղած է 1928-էն սկսեալ, սակայն ջահերով այն փոխանցելու աւանդոյթը ներդրուած է 1936-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ[86][90]։

Ողիմպիական թալիսմանները, որոնք հիւրընկալող երկիրի մշակութային ժառանգութիւնը ներկայացնող կենդանիի կամ մարդու կերպարներ են, սկսած են օգտագործուիլ 1968-էն։ Սակայն անոնք Ողիմպիական խաղերու կարեւոր մաս դարձած են 1980-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերէն ետք, երբ միջազգային ժողովրդականութիւն ստացած է Մոսկուայի Ողիմպիական Խաղերուն Միշա արջուկը։ Լոնտոնի Ողիմպիական խաղերու թալիսմանը կոչուած է Վենլօք ի պատիւ Շրոպշայրի Մաչ Վենլօք քաղաքի, որ կը շարունակէ հիւրընկալել Վենլօքի Ողիմպիական Խաղերը, որոնք Փիեր Տը Քուպերթէնին ոգեշնչած են ստեղծել արդի Ողիմպիական խաղերը[91]։

ԱրարողութիւններԽմբագրել

ԲացումԽմբագրել

 
2012-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու բացման արարողութիւնը Լոնտոնի մէջ

Ողիմպիական խարտիայի համաձայն՝ Ողիմպիական խաղերու բացման արարողութիւնը պէտք է ներառէ շարք մը տարրեր։ Բացումը տեղի կ՛ունենայ նախքան մրցումներուն սկսիլը[92][93]։ Այդ արարողութիւններու մեծ մասը սկիզբ առած է 1920-ի Անվէրի ՈղԻմպիական խաղերէն[94]։ Սովորաբար բացման արարողութիւնը կը սկսի հիւրընկալող երկիրին դրօշակի բարձրացմամբ ու քայլերգի հնչեցմամբ[92][93]։ Ապա կը ներկայացուին հիւրընկալող երկիրը ներկայացնող երաժշտական, պարային ու թատերական բեմադրութիւններ[94]։ Բացման արարողութեան գեղարուեստական մասը ժամանակի ընթացքին դարձած է աւելի բարդ, քանի որ իւրաքանչիւր երկիր կը ձգտի կազմակերպել նախորդէն աւելի յիշարժան միջոցառում։ Փեքինի Ողիմպիական Խաղերուն բացման արարողութեան համար ծախսուած է 100 միլիոն տոլար, ընդ որուն՝ այդ գումարին մեծ մասը յատկացուած է գեղարուեստական մասին[95]։ Գեղարուեստական մասէն ետք տեղի կ՛ունենայ մարզիկներու շքերթ ըստ երկիրներու։ Ըստ աւանդութեան՝ առաջինը մարզադաշտ կը մտնէ Յունաստանի Ողիմպիական խումբը, որով յարգանքի տուրք կը մատուցուի Ողիմպիական Խաղերու ստեղծման համար։ Ապա մարզադաշտ կը մտնեն միւս երկիրներու ներկայացուցիչները՝ ըստ այբբենական կարգի (լեզուն կ՛ընտրէ հիւրընկալող երկիրը), իսկ հիւրընկալող երկրին խումբը կը ներկայանայ վերջինը։ 2004-ի Աթէնքի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն ժամանակ, Յունաստանի դրօշակը մարզադաշտ բերուած է առաջինը, սակայն երկրին Ողիմպիական խումբը մտած է վերջինը։ Անոր կը հետեւին ելոյթները, որոնցմով պաշտօնապէս կը բացուին խաղերը։ Ամէնավերջը մարզադաշտ կը բերուի ջահով կրակը եւ կը փոխանցուի անոր (սովորաբար կ՛ըլլայ տուեալ երկրին ամենայաջողակ մարզիկը), որ պէտք է վառէ մարզադաշտին մէջի Ողիմպիական կրակը[92][93]։

ՓակումԽմբագրել

 
2008-ի Փեքինի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու փակման հանդիսութիւն. մարզիկները հաւաքուած են մարզադաշտին մէջ։

Ողիմպիական խաղերու փակման արարողութիւնը տեղի ունեցած է մարզական բոլոր մրցումներու աւարտէն ետք։ Մարզադաշտ կը մտնեն դրօշակակիրները, որոնց կը հետեւին բոլոր երկիրները ներկայացնող մարզիկները մէկ խումբով՝ առանց բաժանուած ըլլալու ըստ երկրի[96]։ Համապատասխան օրհներգի հնչեցման զուգահեռ կը բարձրացուին երեք երկիրներու դրօշներ՝ տուեալ Ողիմպիական խաղերը ընդունած երկրի, Յունաստանի, ինչպէս նաեւ այն երկրին դրօշակը, ուր տեղի պիտի ունեցնան յաջորդ Ամառնային կամ Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը[96]։ Կազմակերպչական յանձնաժողովի ու ՄՈԿ-ի նախագահները հանդէս կու գան եզրափակիչ ելոյթներով, Ողիմպիական խաղերը պաշտօնապէս կը փակուին եւ կը հանգեցուի Ողիմպիական կրակը[97]։ Ապա տեղի կ՛ունենայ, այսպէս կոչուած, Անտուերպենի արարողութիւնը. տուեալ Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած քաղաքի քաղաքապետը յատուկ Ողիմպիական դրօշը կը փոխանցէ ՄՈԿ նախագահին, որ ալ այն կը յանձնէ այն քաղաքի քաղաքապետին, որ պէտք է ընդունի յաջորդ Ողիմպիական խաղերը[98]։ Անորմէ ետք յաջորդ Ողիմպիական խաղերը ընդունող երկիրը սովորաբար կը ներկայացուի իր մշակոյթը արտացոլող պարային ու թատերական կարճատեւ ներկայացմամբ[96]։

Ըստ աւանդութեան, տղամարդոց մարաթոնեան վազքի (Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ) եւ տղամարդոց մեծաթիւ մեկնարկով 50 քմ դահուկավազքի (Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ) մետալներու յանձնումը կը կատարուի փակման արարողութեան ժամանակ եւ կը դառնայ տուեալ Ողիմպիական Խաղերու մետալներու յանձնման վերջին արարողութիւնը։

Մետալներու յանձնումԽմբագրել

 
Մետալներու յանձնման արարողութիւն 2008-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ. բարձրացուած են Դանիայի, Մեծն Բրիտանիոյ եւ Նոր Զելանտայի դրօշակները (ձախէն աջ)

Մետալներու յանձնման արարողութիւնը կը կատարուի Ողիմպիական իւրաքանչիւր մարզաձեւի մրցումներու աւարտէն ետք։ Առաջին, երկրորդ եւ երրորդ տեղը գրաւած մարզիկները կամ խումբերը կը կանգնին երեք աստիճաններէ կազմուած պատուոյ հարթակին վրայ, որպէսզի ստանան իրենց մետալները[99]։ Մետալները կը յանձնէ ՄՈԿ անդամներէն մէկը, որմէ ետք կը բարձրացուին մետալակիրներու ներկայացուցած երեք երկիրներու դրօշակները, եւ կը հնչէ ոսկի մետալի արժանացած մարզիկի երկրին քայլերգը[100]։ Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալող երկրին քաղաքացիները՝ իբրեւ կամաւոր, նոյնպէս կը մասնակցին մետալներու յանձնման արարողութեան. անոնք կ՛օգնեն մետալները ներկայացնող ՄՈԿ անդամին եւ հանդէս կու գան իբրեւ դրօշակակիր[101]։

ՄարզաձեւերԽմբագրել

Ողիմպիական խաղերու ծրագիրը կը ներառէ 35 մարզաձեւ, դասակարգ եւ 408 մրցոյթ։ Օրինակ՝ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ ըմբշամարտի մրցումները տեղի կ՛ունենան երկու դասակարգով՝ յունահռոմէական եւ ազատ ոճի։ Անոնցմէ իւրաքանչիւրի պարագային տեղի կ՛ունենայ տղաներու տասնչորս մրցումներ եւ աղջիկներու չորս մրցումներ, որոնք բաժնուած են ըստ մարզիկներու կշիռքին[102]։

Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ծրագիրը կ՛ընդգրկէ 26 մարզաձեւ, Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերունը՝ 15 մարզաձեւ[103]։ 1924-էն սկսեալ աթլէթի, լողի, սուսերամարտի ու գեղարուեստական մարմնամարզութեան մրցումները միշտ կ՛ընդգրկուին Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ծրագիրներուն մէջ։ Դահուկավազքը, գեղասահքը, տափօղակով հոքէյը, դահուկային երկամարտը, դահուկացատկը եւ չմշկավազքը միշտ կ՛ընդգրկուին Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերու ծրագիրին մէջ։ Ներկայիս Ողիմպիական Խաղերու ծրագիրին մէջ ընդգրկուող որոշ մարզաձեւեր, ինչպիսին են պատմինթոնը, պասքէթպոլը, վոլիպոլը, նախապէս Ողիմպիական Խաղերուն ներառուած են իբրեւ ցուցադրական մարզաձեւեր, ապա ընդգրկուած հիմնական ծրագիրին մէջ։ Որոշ մարզաձեւեր, ընդհակառակը, ժամանակի ընթացքին դուրս մնացած են Ողիմպիական ծրագիրէն[104]։

Ողիմպիական մարզաձեւերը կը վերահսկեն միջազգային մարզական դաշնութիւնները, որոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէն։ ՄՈԿ-ը կը ներկայացնէ 35 դաշնութիւն։ Կան մարզաձեւեր, որրոնք ճանչցուած են ՄՈԿ-ի կողմէ, սակայն ներառուած չեն Ողիմպիական ծրագիրին մէջ։ Սակայն, անոնք կրնան ստանալ Ողիմպիական մարզաձեւի կարգավիճակ ծրագիրին վերանայման ժամանակ, որ տեղի կ՛ունենայ վերջին Ողիմպիական Խաղերուն յաջորդող ՄՈԿ-ի առաջին նիստին[105]։ Այդ վերանայումներու ժամանակ մարզաձեւերը կրնան ընդգրկուիլ Ողիմպիական ծրագիրին մէջ կամ դուրս գալ անկէ ՄՈԿ-ի անդամներու երկու երրորդին կողմ քուէարկելու պարագային[106]։ Կան ՄՈԿ-ի կողմէն ճանչցուած մարզաձեւեր, որոնք երբեք չեն ընդգրկուած Ողիմպիական ծրագրին մէջ. անոնց կարգին են շախմատն ու սըրֆինկը[107]։

Հոկտեմբեր եւ Նոյեմբեր 2004-ին ՄՈԿ-ը ստեղծած է Ողիմպիական ծրագրի յանձնաժողով, որ պէտք է վերանայէր Ողիմպիական ծրագիրին մէջ ընդգրկուած մարզաձեւերը ու ոչ Ողիմպիական ճանչցուած բոլոր մարզաձեւերը։ ԱԱնոր նպատակն էր ստեղծել համակարգուած մօտեցում Ողիմպիական խաղերու ծրագրի կազմութեան մէջ[108]։ Յանձնաժողովը ձեւակերպած է եօթը չափանիշ, որոնց հիման վրայ պէտք է որոշուէր տուեալ մարզաձեւին ընդգրկումը Ողիմպիական ծրագրին մէջ[108]։ Այդ չափանիշներն են մարզաձեւի պատմութիւնն ու աւանդոյթները, համաշխարհային բնոյթը, ժողովրդականութիւնը, ձեւը, մարզիկներուն առողջութիւնը, այդ մարզաձեւը վերահսկող միջազգային դաշնութեան զարգացումը եւ այդ մրցոյթին համար պահանջուող ծախսերը[108]։ Այդ ուսումնասիրութեան արդիւնքով հինգ ծանօթ մարզաձեւեր առաջարկուած են 2012-ի Ողիմպիական խաղերու ծրագրին մէջ ընդգրկուելու համար. այդ մարզաձեւերն են կոլֆը, քարաթէն, ռեկպի 15-ը, անուաչմշկասահքը եւ սքուոշը[108]։ Այդ մարզաձեւերը քննարկուած են ՄՈԿ-ի Գործադիր Խորհուրդին կողմէ եւ ներկայացուած՝ Յուլիս 2005-ին Սինկափուրի մէջ տեղի ունեցած ընդհանուր նիստին։ Հինգ մարզաձեւերէն եզրափակիչ փուլ անցած են միայն երկուքը՝ քարաթէն եւ սքուոշը[108]։ Սակայն անոնցմէ ոչ մէկը ստացած է ՄՈԿ-ի անդամներու ձայնին երկու երրորդը եւ չէ ընդգրկուած Ողիմպիական ծրագիրին մէջ[108]։ Հոկտեմբեր 2009-ին ՄՈԿ-ը քուէրակած է ի նպաստ կոլֆն ու ռեկպին 2016 եւ 2020 թուականներու Ողիմպիական խաղերու ծրագրերուն ընդգրկման[109]։

ՄՈԿ-ի 114-րդ նիստին, որ կայացած է 2002-ին, Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ծրագիրը սահմանափակուած է առաւելագոյնը 28 մարզաձեւով, 301 մրցոյթով ու 10, 500 մարզիկով[108]։ Երեք տարի ետք՝ ՄՈԿ-ի 117-րդ նիստին, Ողիմպիական ծրագիրին մէջ տեղի ունեցած առաջին մեծ փոփոխութիւնը, որուն հետեւանքով 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն պաշտօնական ծրագիրէն դուրս եկած են պէյսպոլն ու սոֆթպոլը։ Քանի որ այդ ժամանակ նոր մարզաձեւեր չեն ներառուած ծրագիրին մէջ, 2012-ի Ողիմպիական ծրագիրին մէջ եղած է 26 մարզաձեւ[108]։ 2016 եւ 2020 թուականներու Ողիմպիական Խաղերու ծրագիրերուն մէջ կրկին ընդգրկուած են առաւելագոյն թիւով մարզաձեւեր, քանի որ աւելցուած են ռեկպին ու կոլֆը[109]։

Սիրողական եւ մասնագիտական մակարդակներԽմբագրել

 
Հոքիյի ազգային լիկայի մասնագետ խաղացողներուն արտօնուած է մասնակցիլ տափօղակով հոքիյի մրցումներուն 1998-էն (նկարին մէջ՝ Ոսկէ մետալի համար Ռուսիոյ ու Չեխիոյ հաւաքականներու խաղը 1998-ին)

Ազնուական բարքերը, որոնք կը տիրէին Անգլիոյ սեփական դպրոցներուն մէջ, մեծապէս ազդած են Փիեր տը Քուպերթէնի վրայ։ Սեփական դպրոցներուն մէջ տարածուած էր այն համոզումը, որ մարզանքը կրթութեան անբաժանելի մասն է։ Այդ վերաբերումը կը ձեւակերպուէր «mens sana in corpore sano» (առողջ հոգի՝ առողջ մարմնի մէջ) արտայայտութեամբ։ Ըստ այդ համոզումներուն, տղամարդը պէտք է ըլլայ բազմակողմանի օժտուած մարդ, եւ ոչ թէ միայն մէկ ոլորտի մէջ լաւագոյնը։ Գոյութիւն ունէր նաեւ գերակշռող համոզում, ըստ որուն՝ արհեստավարժ մարզուիլը կը նկատուէր խաբէութիւն։ Մասնագիտական մակարդակով որեւէ մարզաձեւով զբաղուողներուն գերազանցութիւնը անոնց նկատմամբ, որոնք մարզանքով կը զբաղուէին միայն իբրեւ նախասիրութիւն, կը նկատուէր անարդար։

Մասնագէտ մարզիկներու մասնակցութեան բացառումը խաղերէն վէճերու առիթ տուած է ժամանակակից Ողիմպիական Խաղերու ամբողջ ընթացքին։ 1912-ին հնգամարտի եւ տասնամարտի Ողիմպիական ախոյեան Ճիմ Թորփ զրկուած է իր մետալներէն, երբ պարզուած է, որ Ողիմպիական խաղերէն առաջ ան մասնագիտական մակարդակով խաղցած է պէյսպոլ։ Անոր մետալները 1983-ին, յետմահու վերականգնուած են ՄՈԿ-ի կողմէ[110]։ Զուիցերացի եւ աւստրիացի դահուկորդները բողոքած են 1936-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերը՝ իբրեւ զօրակցութիւն դահուկավազքի իրենց ուսուցիչներուն, որոնց թոյլ չէր տրուած մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, քանի որ անոնք իրենց ապրուստը կը շահէին մարզանքի միջոցով, ինչի պատճառով նկատուած են մասնագէտներ[111]։

20-րդ դարուն սիրողական մարզիկի բնորոշումը իբրեւ ազնուական տղամարդ արդէն ժամանակավրէպ էր։ Արեւելեան Եւրոպայի երկիրներուն մէջ պետութիւնը սկսաւ նիւթապէս հովանաւորել մարզիկներուն, որպէսզի անոնք միայն մարզանքով զբաղուին։ Այս ժխտական անդրադարձ կ՛ունենայ սիրողական մարզանքի գաղափարախօսութեան վրայ, քանի որ անհաւասար պայմաններու մէջ կը դնէր Արեւմտեան Եւրոպայի երկիրները ներկայացնող սիրողական մակարդակի մարզիկները[112]։ 1970-ականներէն սկսեալ, մասնակիցներու՝ ոչ մասնագէտ ըլլալու պահանջները աստիճանաբար դուրս եկած են Ողիմպիական խարտիայէն։ 1988-ի Ողիմպիական խաղերէն ետք ՄՈԿ կը որոշէ արտօնել բոլոր մասնագէտ մարզիկներու մասնակցութիւնը խաղերուն՝ միջազգային մարզական միաւորումներու համաձայնութեամբ[113]։

Քանատայի խումբԽմբագրել

1960-ականներու աւարտին, Քանատայի Սիրողական Հոքիի Ընկերակցութիւնը հասկացած է, որ իրենց ոչ մասնագիտական խաղացողներն այլեւս չեն կարող մրցակցիլ Խորհրդային Միութեան խումբին՝ ամբողջ ժամանակը մարզուող խաղացողներու եւ մշտապէս կատարելագործուող եւրոպական միւս խումբերուն դէմ։ Անոնք պնդած են, որ առիթ տրուի խումբին մէջ ներառել մասնագիտական լիկաներու խաղացողներուն, սակայն անոր դէմ հանդէս եկած են Տափօղակով Հոքիի Միջազգային Դաշնութիւնը ու ՄՈԿ-ը։ Էյվերու Պրենտէժ, որ1952-1972-ականներուն եղած է ՄՈԿ-ի նախագահը, դէմ եղած է սիրողական ու մասնագիտական մակարդակներու մարզիկներու՝ ուրիշներուն հետ մրցելուն։ 1969-ին կայացած Տափօղակով Հոքիի Միջազգային Դաշնութեան համագումարին որոշուած է Քանատային թոյլ տալ իր խումբը ընդգրկել ինն մասնագիտական մարզիկներ, բայց ոչ Հոքիյի ազգային լիկայէնՄէջբերման սխալ՝ Closing </ref> missing for <ref> tag։ Կիւնթէր Սապեթցկի 1975-ին դարձած է Տափօղակով Հոքիի Միջազգային Դաշնութեան նախագահ եւ օգնած հարթել վէճը Քանատայի Սիրողական Հոքիի Ընկերակցութեան հետ։ 1976-ին Տափօղակով Հոքիի Միջազգային Դաշնութիւնը համաձայնած է թոյլ տալ «բաց մրցակցութիւն» բոլոր խաղցողներուն միջեւ աշխարհի առաջնութիւններուն մէջ։ Սակայն, Հոքիի ազգային լիկայի խաղցողները դեռ իրաւունք չեն ստացած մասնակցիլ Ողիմպիական Խաղերուն մինչեւ 1988-ը, քանի որ, ըստ ՄՈԿ-ի քաղաքականութեան, միայն սիրողական մակարդակի մարզիկները կրնային մասնակցիլ Ողիմպիական Խաղերուն[114]։

ՎէճերԽմբագրել

ԲողոքներԽմբագրել

 
1956-ի Ողիմպիական Խաղերը բողոքած երկիրները նշուած են կապոյտով
 
Կարմիրով նշուած են 1964-ի Ողիմպիական խաղերը բողոքած երկիրները
 
Կապոյտով նշուած են 1976-ի Ողիմպիական խաղերը բողոքած երկիրները
 
Կապոյտով նշուած են 1980-ի Ողիմպիական Խաղերը բողոքած երկիրները
 
Կապոյտով նշուած են 1984-ի Ողիմպիական Խաղերը բողոքած երկիրները
 
Կապոյտով նշուած են 1988-ի Ողիմպիական խաղերը բողոքած երկիրները

Յունաստան, Աւստրալիա, Ֆրանսան եւ Մեծ Բրիտանիա այն միակ երկիրներն են, որոնք մասնակցած են ժամանակակից բոլոր Ողիմպիական խաղերուն՝ սկսած 1896-էն։ Երբեմն երկիրները բաց ձգած են Ողիմպիական խաղերը որակաւորուած մարզիկներ չունենալու պատճառով, իսկ որոշ երկիրներ կը նախընտրեն բողոքել Ողիմպիական խաղերը տարբեր պատճառներով։ Իրլանտայի Ողիմպիական Կոմիտէն բողոքած է 1936-ի Պերլինի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը, որովհետեւ ՄՈԿ-ը պահանջած է, որ անոր խումբը ներկայացնէ Իռլանտայի Ազատ Պետութիւնը, ոչ թէ ամբողջ Իռլանտա կղզին։

Երեք բողոք յայտարարուած է 1956-ին Մելպուռնի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն ժամանակ. Հոլանտա, Սպանիա եւ Զուիցերիա հրաժարած են մասնակցիլ՝ բողոքելով Խորհրդային Միութեան կողմէն Հունգարական յեղափոխութեան ճնշման դէմ, սակայն այդ երկիրներու ձիավարութեան խումբերը մանսակցած են Սթոքհոլմի մէջ տեղի ունեցած մրցումներուն։ Քամպոտիա, Եգիպտոս, Իրաքը եւ Լիբանան բողոքած են Ողիմպիական խաղերը Սուէզի ճգնաժամի պատճառով, իսկ Չինաստան (Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն) բողոքած է խաղերը այն պատճառով, որ Թայուանին թոյլ տրուած է մասնակցիլ իբրեւ Չինաստանի Հանրապետութիւն[115]։

1972 եւ 1976-ականներուն ափրիկեան բազմաթիւ երկիրներ ՄՈԿ-ին սպառնացած են բողոքել Ողիմպիական Խաղերը, եթէ չարգիլուի Հարաւափրիկեան Հանրապետութեան եւ Ռոտէզիայի մասնակցութիւնը այնտեղ տիրող խտրականութեան քաղաքականութեան պատճառով։ Ափրիկեան երկիրները պահանջած են հանել նաեւ Նոր Զելանտայի մասնակցութիւնը, որովհետեւ վերջինիս ռեկպիի ազգային խումբը մեկնած էր Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւն։ ՄՈԿ-ը կատարած է առաջին երկու պահանջները, սակայն մերժած է վերջինը՝ պատճառաբանելով, որ ռեկպին Ողիմպիական մարզաձեւ չէ[116]։ Յետագային ափրիկեան 20 երկիրներուն միացած են Գայանան ու Իրաքը՝ ձգելով Մոնրէալի Ողիմպիական Խաղերը այն բանէն յետոյ, երբ իրենց քանի մը ներկայացուցիչներ արդէն մասնակցած էին մրցումներու[116][117]։

Թայուան հեռացուած է 1976-ի Ողիմպիական Խաղերէն Քանատայի վարչապետ Փիեր Էլիոթ Տրիւտոյի հրամանով։ Տրիւտոյի արարքը լայնօրէն քննադատուած է, եւ Քանատային մեղադրած են քաղաքական ճնշում գործադրելու մէջ[118]։ Քանատայի կողմէն կղզիի ճանչցուած չըլլալու պատճառով որոշուած է արգիլել խումբի մասնակցութիւնը, սակայն մարզիկներուն առաջարկուած է սահմանափակուիլ պետական խորհրդանիշներու մասնաւոր օգտագործմամբ[119]։ Սակայն, Թայուան որոշած է բողոքել Ողիմպիական խաղերը եւ չէ մասնակցած մինչեւ 1984-ը, երբ վերադարձած է Չինական Թայփէ անունով եւ յատուկ դրօշով ու օրհներգով[120]։

1980 եւ 1984-ականներուն Պաղ Պատերազմի մասնակիցները բողոքած են ուրիշ երկիրներու մէջ տեղի ունեցող Ողիմպիական խաղերը։ Միացեալ Նահանգներն ու վաթսունհինգ այլ երկիրներ բողոքած են 1980-ի Մոսկուայի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը Խորհրդային Միութեան կողմէն Աֆղանիստան ներխուժման պատճառով։ Այդ բողոքին պատճառով 1980-ի Ողիմպիականին մասնակցած է 80 երկիր, որ մասնակէն երկիրներու ամենափոքր թիւն է 1956-էն ի վեր[121]։ Խորհրդային Միութիւնը եւ 15 երկիրներ բողոքած են 1984-ին Լոս Անճելըսի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերը՝ պատճառաբանելով, թէ անոնք չեն կրնար երաշխաւորել իրենց քաղաքացիներու անվտանգութիւնը։ Չնայած անոր՝ այդ Ողիմպիականը մասնակցած է 140 Ազգային կոմիտէ, որ մրցանշային թիւ էր այդ ժամանակի համար[5]։ Վարշաւայի պայմանագրի կազմակերպութեան անդամ Ռումանիոյ խումբը, հակառակ ԽՍՀՄ պահանջի, որոշած է մասնակցիլ եւ արժանացած է ջերմ ընդունելութեան Միացեալ Նահանգներու մէջ։ Ողիմպիական Խաղերու բացման արարողութեան ժամանակ Ռումանիոյ խումբը արժանացած է բուռն ծափահարութիւններու հանդիսատեսի կողմէն, որ հիմնականին ԱՄՆ քաղաքացիներ էին։ Արեւելեան միաւորումի՝ Ողիմպիական խաղերը բողոքած երկիրները Յուլիսին եւ Օգոստոսին ունեցած են իրենց այլընտրանքային մրցութիւնը, որ կոչուած է Բարեկամութեան խաղեր[122][123]։

Կոչեր եղած են բողոքելու չինական արտադրութեան ապրանքներն ու 2008-ին Չինաստանի մէջ կայանալիք Ողիմպիական խաղերը իբրեւ բողոք Չինաստանի մէջ մարդու իրաւունքները խախտելու դէմ եւ ի պատասխան Թիպէթեան անկարգութիւններուն։ Սակայն վերջնական արդիւնքով ոչ մէկ երկիր միացած է բողոքին[124][125]։ Օգոստոս 2008-ին Վրաստանի կառավարութիւնը կոչ ուղղած է բողոքել 2014-ին Սոչիի Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը Հարաւային Օսիայի պատերազմին Ռուսաստանի միջամտութեան պատճառով[126][127]։

ՔաղաքականութիւնԽմբագրել

 
Ճէսսի Օվենս պատուոյ հարթակին՝ 1936-ի Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ

Ժամանակակից Ողիմպիական Խաղերը սկզբնական ժամանակաշրջանին օգտագործուած են իբրեւ քաղաքական գաղափարախօսութիւններու տարածման հարթակ։ 1936-ի Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալող Նացիստական Գերմանիան ցանկանացած է Նացիոնալ-սոցիալիստական կուսակցութիւնը ներկայացնել իբրեւ բարեացակամ ու խաղաղասէր, սակայն միաժամանակ խաղերը օգտագործած է արիական ցեղի գերազանցութիւնը ցուցադրելու նպատակով։ Գերմանիա եղած է այդ խաղերու ամենայաջողակ մասնակից երկիրը, սակայն անոր յաջողութիւնը «մթագնած են» չորս ոսկի մետալ նուաճած աֆրոամերիկուհի Ճէսսի Օվենսի եւ ոսկի մետալի արժանացած հունգարացի հրեայ Իպոյյա Չաքիի յաղթանակները։ Մինչեւ 1952, Խորհրդային Միութիւնը չէ մասնակցած Ողիմպիական Խաղերուն։ Սակայն, անոր փոխարէն 1928-էն սկսեալ Խորհրդային Միութիւնը կազմակերպած է միջազգային մրցութիւններ, որոնք կոչուած են Սպարտակիատաներ։ Համաշխարհային երկու պատերազմներու միջեւ ինկած ժամանակաշրջանին՝ 1920-ական եւ 1930-ականներուն, տարբեր երկիրներու, ինչպէս նաեւ՝ Միացեալ Նահանգներու համայնավարներն ու ընկերվարականները փորձած են իրենց կողմէն «պուրժուական» կոչուած Ողիմպիական խաղերուն հակադրել Բանուորներու Ողիմպիական Խաղերը[128]։ 1956-ի Ողիմպիական Խաղերուն Խորհրդային Միութիւնը հասած է մեծ յաջողութեան՝ նուաճելով ամենաշատ թիւով մետալները, որ նպաստած է երկիրի միջազգային հեղինակութեան բարձրացման[129]։

Առանձին անհատներ նոյնպէս օգտագործած են Ողիմպիական Խաղերը իրենց քաղաքական գաղափարները քարոզելու համար։ 1968-ի Մեքսիքոյի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ ամերիկացի վազողներ Թոմի Սմիթ եւ Ճոն Քարլոս, որ 200 մեթր մրցատարածութիւնով գրաւած էին համապատասխանաբար առաջին եւ երրորդ տեղերը, մետալներու յանձնումէն ետք, երբ հնչած է ամերիկեան քայլերգը, խոնարհած են գլուխներն ու վեր բարձրացուցած բռունցքները (սեւ ձեռնոցներով)՝ ցուցադրելով «Black Power» (սեւերու հզօրութիւն) յայտնի նշանը՝ անով արտայայտելով իրենց բողոքը Միացեալ Նահանգներու մէջ տիրող ցեղապաշտութեան դէմ։ Արծաթէ մետալակիրը՝ աւստրալացի Փիթր Նորման, կը կրէր «Օլիպիական նախագիծ յանուն մարդու իրաւունքներու» (անգլերէն՝ Olympic Project for Human Rights, OPHR) նշանը՝ ցոյց տալով իր աջակցութիւնը Սմիթին ու Քարլոսին։ Անոր ի պատասխան՝ ՄՈԿ-ի նախագահ Էյվերու Պրենտէժը Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական կոմիտէէն պահանջած է կա՛մ տուն ուղարկել այդ երկու մարզիկները, կա՛մ պայքարէն հանել թեթեւ աթլէթի ամբողջ խումբը։ Միացեալ Նահանգներու Ողիմպիական Կոմիտէն ընտրած է առաջինը[130]։ Նոյն Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ Չեխոսլովաքիան ներկայացնող մարմնամարզուհի Վերա Չասլաւսքան արտայայտած է իր բողոքը ընդդէմ Խորհրդային Միութեան կողմէն իր հայրենիքին կատարուած ներխուժման. մարզագերանի վրայ վարժութիւններու համար արծաթէ եւ ազատ վարժութիւններու համար ոսկի (ԽՍՀՄ ներկայացուցիչ Լարիսա Փեթրիքի հետ միասին) մետալներու արժանանալէ ետք, Չասլաւսքան ԽՍՀՄ օրհներգի հնչեցման ժամանակ գլուխը թեքած է աջ եւ փոքր խոնարհած։ Հայրենիք վերադառնալէն ետք Վերա Չասլաւսքային Չեխոսլովաքիայի համայնավար ղեկավարութիւնը արգիլած է դուրս գալ երկրէն։

Ներկայիս Իրանի կառավարութիւնը քայլեր կը ձեռնարկէ իր մարզիկներուն թոյլ չտալու մասնակցիլ որեւէ մրցոյթի ընդդէմ Իսրայէլի մարզիկներուն։ 2004-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ պարսիկ ճիւտոիստ Արաշ Միրեսմաեիլի չէր մասնակցած Իսրայէլը ներկայացնող մարզիկին դէմ մարտին ։ Թէեւ Արաշ Միրեսմաեիլին պաշտօնապէս որակազրկուած է աւելորդ կշիռքի պատճառով, սակայն ան Իրանի կառավարութեան կողմէ ստացած է 125,000 տոլարի չափով դրամական պարգեւ, որ կը տրուէր Ողիմպիական Խաղերուն ոսկի մետալներ նուաճած բոլոր իրանցիներուն։ Միջազգային մակարդակով կը համարուի, որ ան դիտմամբ չէ, որ խուսափած մարտէն, սակայն այդ գումարին ընդունումը կասկածի պատճառ դարձած է[131]։

Արդիւնաւէտութիւնը խթանող դեղամիջոցներու (խթանիչներու) օգտագործումԽմբագրել

20-րդ դարու սկզբը Ողիմպիական խաղերուն մասնակցող բազմաթիւ մարզիկներ սկսած են օգտագործել դեղանիւթեր՝ լաւացնելու համար իրենց մարզական ունակութիւնները։ Օրինակ՝ 1904-ին մարաթոնեան վազքին ոսկի մետալ ստացած Թոմաս Հիքսին մարզիչը տուած էր ստիխնին[132]։ Ողիմպիական խաղերու ժամանակ խթանիչներու օգտագործման պատճառով վրայ հասած մահուան միակ դէպքը պատահած է 1960-ին Հռոմի մէջ։ Դանիացի հեծանուորդ Քնուտ Ենսէնը ինկած է իր հեծանիւէն եւ յետոյ մահացած։ Դատաքննչական յետաքննութիւնը ցոյց տուած է, որ ան եղած է ամֆետամիններու ազդեցութեան տակ[133]։ 1960-ականներու կէսերուն մարզանքի դաշնութիւնները սկսած են արգիլել արդիւնաւետութիւնը խթանող դեղամիջոցներու օգտագործումը։ 1967-ին ՄՈԿ-ը հետեւած է անոնց[134]։

Ըստ բրիտանացի լրագրող Էնտրու Ժենինկսի՝ Պետական անվտանգութեան կոմիտէի գնդապետը յայտարարած է, թէ գործակալութեան սպաները նշանակուած են ՄՈԿ-ի հակադոպինգային մարմիններուն մէջ, որպէսզի ghyhm կեղծէն խթանիչի քննութիւնները, եւ այդ հսկայական ջանքերուն շնորհիւ «փրկուած են» խորհրդային մարզիկները[135]։ 1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ողոմպիական խաղերուն նուիրուած աւստրալական ուսումնասիրութեան մէջ, որ կատարուած է 1989-ին, ըսուած է. «Հազիւ թէ Մոսկուայի խաղերուն ըլլայ որեւէ մետիլակիր, աւելի ստոյգ՝ ոսկի մետալի յաղթող, որ չըլլար այս կամ այն, որպէս կանոն՝ քանի մը խթանիչի ազդեցութեան տակ։ Մոսկուայի խաղերը կրնան կոչուիլ Դեղագործներու խաղեր»[135]։

Ողիմպիական խաղերու մասնակէ առաջին մարզիկը, որու դոպինգային քննութիւնը դրական արդիւնք ցոյց տուած է, եղած է շուէտ հնգամարտիկ Հանս Գունար Լիլենվալը, որ կորսնցուցած է է 1968-ի ամառնային ողիմպիական խաղերու ժամանակ ստացած պրոնզէ մետալը ալքոհոլ օգտագործելու պատճառով։ Խթանիչներու օգտագործման պատճառով տեղի ունեցած ամենայայտնի որակազրկումներէն մէկը տեղի ունեցած է 1988-ի Ողիմպիական Խաղերէն ետք, երբ քանատացի ցատկող Պէն Ճոնսոնի (որ յաղթած էր 100 մեթր մրցատարածութեան մէջ) քննութեան արդիւնքով պարզուած է, որ ան օգտագործած է ստանոզոլոլ։ Անոր ոսկի մետալը փոխանցուած է ամերուկացի Քարլ Լյուիսին, որու արգիլուած նիւթերու օգտագործման վերաբերեալ քննութեան արդիւնքները նոյնպէս դրական եղած էին Ողիմպիական խաղերէն առաջ[136]։

1999-ին ՄՈԿ-ի կողմէ ստեղծուած է Համաշխարհային հակադոպինգային գործակալութիւնը, որուն նպատակն է համակարգել խթանիչներու օգտագործման ստուգումն ու յայտնաբերումը։ Խթանիչներու օգտագործման քննութիւններու դրական արդիւնքներու քանակի կտրուկ աճ գրանցուած է 2000-ի Ամառնային եւ 2002-ի Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերուն ժամանակ։ Ծանր մարզախաղերուն ու դահուկավազքին մետալներու արժանացած շարք մը մարզիկներ որակազրկուած են խթանիչներու օգտագործման պատճառով։ 2006-ի Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ միայն մէկ մարզիկ զրկուած է մետալէ խթանիչի օգտագործման պատճառով։ ՄՈԿ-ի կողմէն ստեղծուած խթանիչներու քննութեան համակարգը (ներկայիս յայտնի է որպէս Ողիմպիական համաչափ) սահմաննծ է համաշխարհային չափանիշներ, որ կը փորձեն ընդօրինակել մարզանքի դաշնութիւնները[137]։ Փեքինի Ողիմպիական խաղերու ժամանակ 3667 մարզիկներ ստուգուած են ՄՈԿ-ի կողմէ Համաշխարհային հակատոպինկային գործակալութեան հովանիի ներքոյ։ Ստուգուած է մէզի եւ արեան մէջ արգիլուած նիւթերու առկայութիւնը։ Բազմաթիւ մարզիկներու խաղերուն մասնակցիլ թոյլ չէին տուած իրենց Ազգային ողոմպիական կոմիտէները, եւ միայն երեք մարզիկներ տապալած են խթանիչի օգտագործման քննութիւնը Փեքինի մէջ[133][138]։ Լոնտոնի մէջ քննութենէն անցած են Ողիմպիական ու Պարալիմպիկ խաղերու աւելի քան 6000 մարզիկներ։ Մրցութիւններէն առաջ արգիլուած նիւթերու օգտագործման քննութեան արդիւնքը դրական եղած է 107 մարզիկներու մօտ, որոնց թոյլ չէ տրուած մասնակցիլ մրցութիւններուն[139][140]։ Խաղերու ընթացքին եւ անոնցմէ ետք եւս ութ մարզիկներու քննութիւնները ցոյց տուած են դրական արդիւնք. անոնց կարգին էր Նատժէա Օսթաբչուկ, ով զրկուած է ոսկի մետալէ[141]։

Ռուսաստանի թմրեցուցիչի խայտառակութիւնըԽմբագրել

Խթանիչներու օգտագործման ծրագրի՝ պետութեան կողմէ հովանաւորուելու պատճառով 2016-ի Ամառնային Ողիմպիական խաղերուն մասամբ, իսկ 2018-ի Ձմեռնային խաղերուն բոլորովին արգիլուած է Ռուսիոյ Ողիմպիական կոմիտէի մասնակցութիւնը։

Սեռական խտրականությունԽմբագրել

 
Բրիտանացի թենիսուհի Շառլոթա Քուպերը, որ դարձած է առաջին կին Ողիմպիական ախոյեանը 1900-ին

Ողիմպիական խաղերուն մասնակցելու արտօութիւն կիները առաջին անգամ ստացած են 1900-ին Փարիզի մէջ, բայց մասնակից 35 երկիր ուղարկած է միայն տղամարդոցմէ կազմուած հաւաքականներ[142]: Յետագային այդ թիւը նուազած է: 2000-ին Պահրէյն առաջին անգամ ուղարկած է երկու մարզուհիներու՝ Ֆաթիմա Համիտ Գերաշիին ու Մարիամ Մուհամէտ Հատի Ալ Հիլիին[143]: 2004-ին Ռոպինա Մուկիմեարը եւ Ֆարիտա Ռեզային դարձած են առաջին մարզուհիները, որ ներկայացուցած են Աֆղանիստանը ողոմպիական խաղերուն[144]: 2008-ին Արաբական Միացեալ Էմիրութիւնները առաջին անգամ ողոմպիական խաղերուն ուղարկած է երկու մարզուհիներու (Մաիտա Ալ Մաքթումը մասնակցած է թեքուոնտոյի, Լաթիֆայ Ալ Մաքթումը՝ ձիավարութեան մրցումներուն): Երկու մարզուհիներն ալ եղած են Տուպայի շէյխերու ընտանիքէ[145]:

Մինչ 2010-ը միայն երեք երկիրներ ոչ մէկ մարզուհիի չէին ուղարկած մասնակցելու Ողիմպիական Խաղերուն. այդ երկնրներն են Պրունէյը, Սէուտական Արաբիանն եւ Քաթարը: Պրունէյը մասնակցած է միայն երեք Ողիմպիական խաղերու՝ ամէն անգամ ուղարկելով մէկական մարզիկ, իսկ Սէուտական Արաբիան ու Քաթարը կը մասնակցին պարբերաբար, սակայն կ՛ուղարկեն միայն տղամարդ մարզիկներ: 2010-ին Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն յայտարարած է, որ պէտք է այդ երկիրներուն ստիպել թոյլ տալ եւ խրախուսել կանանց մասնակցութիւնը 2012-ի ողոմպիական խաղերուն: Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէի՝ Կանանց եւ մարզանքի հարցերով կոմիտէի ղեկավար Անիթա Տեֆրանցը առաջարկած է երկիրներուն թոյլ չտալ մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, եթէ անոնք չեն ուղարկեր կիներուն եւ աղջիկներուն: Կարճ ժամանակ ետք Քաթարի Ողիմպիական Կոմիտէն յայտարարած է, որ իրենք «յոյս ունին ուղարկել մինչեւ չորս կին մարզիկներու»՝ մասնակցելու հրաձգութեան եւ սուսէրամարտի մրցումներուն 2012-ին Լոնտոնի Ողիմպիական Խաղերուն:

2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած ողոմպիական խաղերու ժամանակ պատմութեան մէջ առաջին անգամ մասնակէ բոլոր երկիրներու հաւաքականներուն մէջ ընդգրկուած եղած են նաեւ կանայք[146]: Սէուտական Արաբիան իր ողոմպիական հաւաքականին ընդգրկած էր երկու, Քաթարը՝ չորս, Պրունէյը՝ մէկ մարզուհի: Քաթարի ներկայացուցչուհիներէն մէկը՝ Պահիյա ալ Համատ, դարձած է Ողիմպիական ախոյեան (հրաձգութիւն) եւ եղած է անոնց դրօշակակիրը 2012-ի Ողիմպիական Խաղերու ժամանակ[147], իսկ Պահրէյնը ներկայացնող վազորդուհի Մարիամ Եուսուֆ Ճամալը արժանացած է պրոնզէ մետալի 1500 մեթր մրցատարածութեան մէջ[148]:

Ողիմպիական ծրագրին մէջ ընդգրկուած միակ մրցումը, որուն կը մասնակցին կանայք ու տղամարդիկ միասին, ձիավարութիւնն է: 2008-ի տուեալներով՝ աւելի շատ մետալներու հաւաքածոներ խաղարկուած են տղամարդոց, քան թէ կանանց համար: 2012-ի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն ծրագրին մէջ կանանց բռնցքամարտի աւելացումէն ետք կանայք կրնան մասնակցիլ այն նոյն մրցութիւններուն, ինչպէս տղամարդիկ[149]: Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու ժամանակ կանայք չեն կրնապ մասնակցիլ մէկ մարզաձեւի՝ դահուկային երկամարտի մրցութիւններուն: Տղամարդիկ չեն մասնակցիր երկու մարզաձեւերու՝ գեղալողի ու գեղարուեստական մարմնամարզութեան մրցութիւններուն:

ԳաղութացումԽմբագրել

Ողիմպիական խաղերը քննադատուած են հիւրընկալող երկիրներու ու քաղաքներու գաղութային քաղաքականութեան սատարելու (իսկ որոշ պարագաներու նաեւ ուժեղացնելու) համար, որ տեղի կ՛ունենայ Ողիմպիական խաղերու հետ կապուած կազմակերպութիւններու կամ ուղղակիօրէն Ողիմպիական խաղերու պաշտօնական մարմիններուն կողմէ, ինչպիսին են Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէն, հիւրընկալող կազմակերպչական կոմիտէները եւ պաշտօնական հովանաւորները։ Քննադատները նշած են, որ Ողիմպիական Խաղերուն ժամանակ կը ներկայացուին ժողովրդագրական ու գաղութային սխալ տեղեկութիւններ[150], ինչպէս նաեւ կ՛օգտագործուին բնիկ ժողովուրդին մշակութային արժէքները, որոնց հողերը գրաւուած են, եւ որոնց համար ստեղծուած են ապրելու վատ պայմաններ։ Նման դէպքեր եղած են 1904-ի Սենթ Լուիսի (Միսսուրի, ԱՄՆ) ու 1976-ի Մոնրէալի Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն եւ 1988-ին Քալկարիի (Ալպերթա, Քանատա) ու 2010-ին Վանքուվերի (Բրիտանական Քոլոմպիա, Քանատա) Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերու ընթացքին։

ՔաղաքացիութիւնԽմբագրել

ՄՈԿ կանոնները քաղաքացիութեան մասինԽմբագրել

Ողիմպիական խարտիան կը պահանջէ, որ մարզիկը ըլլայ այն երկիրի քաղաքացին, որ կը ներկայացնէ։ Երկքաղաքացիութիւն ունեցող անձեր կրնան ներկայացնել այն երկիրը, որ կը ցանկանան, եթէ նախորդ երկիրը ներկայացնելէ ետք անցած է երեք տարի։ Սակայն ՄՈԿ-ի եւ Միջազգային մարզական միաւորման համաձայնութեամբ այդ ժամկէտը կրնայ կրճատուիլ կամ չեղարկուիլ[151]։ Այդ ժամկէտը պահպանելը պարտադիր է այն մարզիկներուն համար, որոնք նախապէս ներկայացուցած են երկիր մը եւ կը ցանկան հանդէս գալ այլ երկիրի դրօշակով։ Եթէ մարզիկը ստանայ նոր կամ երկիրորդ քաղաքացիութիւն, ապա ան պարտաւոր չէ սպասել որոշակի ժամանակ եւ կրնայ միանգամէ հանդէս գալ նոր կամ երկիրորդ երկիրի օգտին։ ՄՈԿ-ը սկսած է հետաքրքրուել քաղաքացիութեան հարցերով այն բանէն ետք, երբ որոշ երկիրներր սկսած են մարզիկներուն տալ քաղաքացիութիւն։

Քաղաքացիութիւնը փոխելու պատճառներԽմբագրել

Մարզիկները երբեմն ձեռք կը բերեն այլ երկիրի քաղաքացիութիւն, որպէսզի կարողանան մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն այդ երկիրի դրօշակով։ Այս յաճախ տեղի կ՛ունենայ այն պատճառով, որ մարզիկներուն կը գրաւեն աւելի լաւ հովանաւորներ կամ մարզուելու աւելի լաւ պայմաններ ունենալու հնարաւորութիւնները այնպիսի երկիրներու մէջ, ինչպիսին է ԱՄՆ-ը։ Անոր պատճառ կրնայ ըլլալ նաեւ այն, որ մարզիկին չի յաջողուիր որակաւորուիլ իր հայրենի երկիրը ներկայացնելու համար, օրինակ՝ երբ իր երկիրին մէջ արդէն որակաւորուած են ուրիշ մարզիկներ։ 1992-էն մինչեւ 2008-ը նախապէս այլ երկիրի դրօշակով Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած շուրջ 50 մարզիկ տեղափոխուած է Միացեալ Նահանգներ՝ նպատակ ունենալով հանդէս գալ ԱՄՆ Ողիմպիական խումբի կազմին մէջ[152]։

Քաղաքացիութեան փոփոխութիւններ եւ վէճերԽմբագրել

Ողիմպիական խաղերուն մասնակցելու համար քաղաքացիութիւնը փոխելու ամենայայտնի դէպքերէն մէկը հարաւափրիկացի վազորդ Զոլա Պատտի դէպքն է, որ տեղափոխուած է Մեծն Բրիտանիա, քանի որ Հարաւափրիկեան Հանրապետութիւնը չէր կրնար մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն։ Ան իրաւունք ունէր ստանալ բրիտանական քաղաքացիութիւն, քանի որ իր պապը ծնած էր Բրիտանիոյ մէջ, սակայն երկրին քաղաքացիները կառավարութեան մեղադրած են անոր քաղաքացիութիւն շնորհելու գործընթացը արագացնելու համար[153]։

Այլ յայտնի օրինակ է քենիացի վազորդ Պերնարտ Լակատի դէպքը, որ դարձած է Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի Մայիս 2004-ին։ Քենիայի Սահմանադրութիւնը կը պահանջէ, որ անձը հրաժարի իր երկրի քաղաքացիութենէն՝ այլ երկիրի քաղաքացիութիւն ստանալու պարագային։ Լակատ Քենիայի դրօշակով հանդէս եկած է Աթէնքի մէջ կայացած 2004-ի Ողիմպիական խաղերուն, թէեւ արդէն Միացեալ Նահանգներու քաղաքացի էր։ Ըստ քենիական կողմի՝ Լակատ արդէն Քենիայի քաղաքացի չէր, որ վտանգի տակ կը դնէր անոր նուաճած արծաթէ մետալը։ Լակատը ըսած է, թէ ինքը Միացեալ Նահանգներու քաղաքացիութիւն ստանալու գործընթացը սկսած է 2003-ի վերջը եւ չէր սպասեր, որ քաղաքացիութիւն կը ստանայ նախքան Աթէնքի Ողիմպիական Խաղերը[154]։

Պասքէթպոլուհի Պեքի Համոն (անգլերէն՝ Becky Hammon) չէ ընդգրկուածՄիացեալ Նահանգներու Ողիմպիական խումբին մէջ, սակայն ցանկացած է մասնակցիլ Ողիմպիական խաղերուն, այդ պատճառով ալ տեղափոխուած է Ռուսիա, ուր ան արդէն խաղցած էր տեղի լիկային մէջ WNBA միջմրցաշրջանի ընթացքին։ Համոն քննադատութիւններու արժանացած է շարք մը ամերիկացիներէ, ինչպէս նաեւ ԱՄՆ ազգային խումբի մարզիչին կողմէ եւ նոյնիսկ համարուած ոչ հայրենասէր[155]։

Ախոյեաններ եւ մետալակիրներԽմբագրել

Իւրաքանչիւր մրցումի առաջին, երկիրորդ եւ երրորդ տեղը գրաւած մարզիկները կը ստանան մետալներ։ Յաղթողները կ՛արժանանան ոսկի մետալներու, որոնք մինչեւ 1912 ամբողջովին եղած են ոսկի, յետոյ ոսկէզօծ արծաթ, իսկ աւելի ուշ՝ ոսկիի բարակ շերտով պատուած արծաթէ։ Ամէն մէկ ոսկի մետալ պէտք է պարունակէ առնուազն վեց կրամ մաքուր ոսկի[156]։ Երկրորդ տեղը գրաւողները կը ստանան արծաթէ, իսկ երրորդ տեղը գրաւողները՝ պրոնզէ մետալներ։ Այն մարզաձեւերուն մէջ, որոնց մէջ կը գործէ փլէյ օֆֆ համակարգը (առաւելապէս բռնցքամարտին մէջ), երրորդ տեղը որոշելու անհնարինութեան պատճառով կիսաեզրափակիչ պարտուած երկու մարզիկներն ալ կ՛արժանանան պրոնզէ մետալներու։ 1896-ի Ողիմպիական խաղերու ժամանակ մետալները ստացած են միայն առաջին երկու տեղերը գրաւողները. առաջինները ստացած են արծաթէ, երկիրորդները՝ պրոնզէ մետալներ։ Երեք մետալ ներառող ներկայի համակարգը կը գործէ 1904-ի Ողիմպիական խաղերէն սկսեալ[157]։ 1948-էն սկսեալ չորրորդ, հինգերորդ եւ վեցերորդ տեղերը գրաւող մարզիկները կը ստանան հաւաստագիրներ, որոնք պաշտօնապէս ծանօթ են իբրեւ յաղթանակի վկայականներ։ 1984-էն ի վեր նման վկայականներ կը տրուին նաեւ եօթներորդ եւ ութերորդ տեղերը զբաղեցնողներուն։ 2004-ին Աթէնքի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն ժամանակ ոսկիէ, արծաթէ եւ պրոնզէ մետալներու արժանացած մարզիկներուն տրուած են նաեւ դափնեպսակներ[158]։ ՄՈԿ-ը չի պահպաներ մետալակիրներու վիճակագրութիւնը, սակայն Ազգային Ողիմպիական կոմիտէներու ու լրատուամիջոցներու կողմէ Ողիմպիական մրցանակները կը դիտարկուին իբրեւ յաջողութեան չափանիշ[159]։

Մասնակից երկիրներԽմբագրել

Ամառնային Ողիմպիական Խաղերու մասնակիցներԽմբագրել

2012-ին Լոնտոնի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական խաղերուն մասնակցած են ներկայիս գոյութիւն ունեցող բոլոր 204 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէները, որոնք մասնակցած են Ամառնային Ողիմպիական խաղերու առնուազն մէկ մրցման, իսկ Աւստրալիա, Ֆրանսա, Մեծ Բրիտանիա, Յունաստան եւ Զուիցերիա մասնակցած են բոլոր Ամառնային Ողիմպիական Խաղերուն։ Միացեալ Նահանգները բաց թողած են 1980-ին Մոսկուայի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական Խաղերը երկիրի նախագահ Ճիմի Քարթերի բողոքին պատճառով։

Ձմեռային Ողիմպիական Խաղերու մասնակիցներԽմբագրել

119 Ազգային Ողիմպիական կոմիտէներ (ներկայիս 204 Ազգային ողիմպիական կոմիտէներէն 110-ը եւ նախապէս գործած 9 Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէներ) առնուազն մէկ անգամ մասնակցած են Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերու, իսկ 12 պետութիւններ (Աւստրիա, Իտալիա, Լեհաստան, Քանատա, Հունկարիա, Մեծ Բրիտանիա, Միացեալ Նահանգներ, Նորուեկի, Շուէտ, Զուիցերիա, Ֆինլանտա, Ֆրանսա) մասնակցած են մինչ օրս տեղի ունեցած բոլոր Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն։ Հաշուի առնելով Չեխոսլովաքիայի մասնակցութիւնը՝ Չեխիան եւ Սլովաքիան նոյնպէս մասնակցած են տեղի ունեցած բոլոր Ձմեռնային Ողիմպիական խաղերուն։

Հիւրընկալող երկիրներ եւ քաղաքներԽմբագրել

 
Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալած երկիրներու ցանկ. խաղերը մէկ անգամ հիւրընկալած երկիրները նշուած են կանաչով, երկու կամ աւելի անգամ հիւրընկալածները՝ կապոյտով
 
Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալած երկիրներու ցանկ. խաղերը մէկ անգամ հիւրընկալած երկիրները նշուած են կանաչով, երկու կամ աւելի անգամ հիւրընկալածները՝ կապոյտով

Ողիմպիական խաղերու մայրաքաղաքը սովորաբար կ՛ընտրուի միջոցառման տեղի ունենալէն եօթը կամ ութ տարի առաջ[160]։ Ընտրութիւնը կազմուած է երկու փուլէ, որ կը տեւէ երկու տարի։ Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալել ցանկացող քաղաքները դիմում կը ներկայացնեն իրենց երկիրին Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէին. եթէ երկրի մը մէկէ աւելի քաղաք դիմում ներկայացուցած է, ապա Ազգային Կոմիտէն կը կատարէ ներքին ընտրութիւն, քանի որ իւրաքանչիւր երկիր կարող է միայն մէկ քաղաքի համար դիմում ներկայացնել Միջազգային Ողիմպիական Կոմիտէ։ Դիմումներու ներկայացման համար նախատեսուած ժամկէտին աւարտէն ետք կը սկսի առաջին փուլը, որուն ընթացքին դիմում ներկայացուցած քաղաքները կը լրացնեն որոշակի հարցաթերթիկ՝ պատասխանելով Ողիմպիական Խաղերու կազմակերպման վերաբերող հարցումերու[161]: Դիմում ներկայացուցած քաղաքները պէտք է վստահեցնեն, որ իրենք կը հետեւին Ողիմպիական կանոններուն, որոնք սահմանուած են ՄՈԿ-ի Գործադիր Կոմիտէին կողմէ[160]։ Ամբողջացած հարցաթերթիկները կը գնահատուին մասնագէտներու յատուկ խումբի մը կողմէ, որուն հիման վրայ պատկերացում կը կազմուի երկիրներու ներկայացուցած առաջարկներուն ու խաղերը հիւրընկալելու անոնց կարողութեան մասին։ Այդ գնահատման հիման վրայ ՄՈԿ-ի Գործադիր Կոմիտէն կ՛ընտրէ այն թեկնածուները, որոնք կ՛անցնին յաջորդ փուլ[161]։

Թեկնածու ընտրուած քաղաքները պէտք է աւելի ծաւալուն ու մանրամասն ներկայացնեն իրենց նախագիծը ՄՈԿ-ին։ Իւրաքանչիւր նախագիծ կը քննարկուի գնահատող յանձնաժողովի մը կողմէ։ Վերջինս կ՛այցելէ թեկնածու քաղաքներ, հարցազրոյցներ կ՛ունենայ տեղի պետական պաշտօնեաներու հետ, կը ստուգէ այն վայրերը, ուր կը նախատեսուի կատարել միջոցառումները։ Ապա, յանձնաժողովը կը ներկայացնէ իր հաշուետուութիւնը ՄՈԿ-ի վերջնական որոշումէն մէկ ամիս առաջ։ Հարցազրոյցներու հանգրուանին թեկնածու քաղաքը պէտք է նաեւ երաշխաւորէ, որ կրնայ ֆինանսաւորել Ողիմպիական Խաղերուն կազմակերպումը[160]։ Գնահատող յանձնաժողովի աշխատանքին աւարտէն ետք թեկնածուներու ցանկը կը ներկայացուի ՄՈԿ-ի ընդհանուր նիստին, որ տեղի կ՛ունենայ այն երկրին մէջ, որմէ քաղաք չկայ թեկնածուներու ցանկին մէջ։ ՄՈԿ-ի անդամներու քուէարկութեամբ կ՛որոշուի այն քաղաքը, որ պէտք է հիւրընկալէ Ողիմպիական Խաղերը։ Ընտրուելէն ետք հիւրընկալ քաղաքին դիմումը ներկայացուցած կոմիտէն (համապատասխան երկիրի Ազգային Ողիմպիական Կոմիտէի հետ միասին) կը ստորագրէ Հիւրընկալող քաղաքի պայմանագիր ՄՈԿ-ի հետ՝ պաշտօնապէս դառնալով Ողիմպիական Խաղերը ընդունող քաղաք[160]։

Մինչ 2016, Ողիմպիական Խաղերը տեղի ունեցած են 23 երկիրներու 44 քաղաքներու մէջ, որոնցմէ միայն ութը կը գտնուի Եւրոպայէն ու Հիւսիսային Ամերիկայէն դուրս։ 1988-ին Սէուլի մէջ (Հարաւային Քորիա) տեղի ունեցած Ամառնային Ողիմպիական Խաղերէն սկսած՝ Ողիմպիական Խաղերը չորս անգամ տեղի ունեցած են Ասիոյ եւ Օվկիանիայի մէջ, որ մեծ առաջընթաց է ժամանակակից Ողիմպիական խաղերու պատմութեան մէջ։ 2006-ի Ռիօ տէ Ժանէրոյի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական Խաղերը եղած են առաջինը Հարաւային Ամերեկայի մէջ։ Ափրիկէի երկիրներուն մէջ Ողիմպիական Խաղեր դեռ տեղի չեն ունեցած։

Միացեալ Նահանգներ Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալած են ութ անգամ (չորս անգամ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը, չորս անգամ՝ Ձմեռային), որ ամենաշատն է բոլոր երկիրներու ցանկին մէջ։ Մեծ Բրիտանիոյ մայրաքաղաք Լոնտոն Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալած է երեք անգամ (բոլորն ալ Ամառնային), որ աւելի շատ է, քան որեւէ այլ քաղաք։ Երկու անգամ Ամառնային Ողիմպիական խաղերը հիւրընկալած երկիրներն են Գերմանիա, Աւստրալիա, Ֆրանսա եւ Յունաստան։ Երկու անգամ Ամառնային Ողիմպիական Խաղերը հիւրընկալած քաղաքներն են Լոս Անճելոս, Փարիզ եւ Աթէնք։ 2020-ին տեղի ունենալիք Ամառնային Ողիմպիական Խաղերէն ետք Ճափոնն ու Թոքիօն պիտի համալրեն այդ ցանկը։

Միացեալ Նահանգներէն բացի Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը երեք անգամ հիւրընկալած է նաեւ Ֆրանսան։ Երկու անգամ այդ խաղերը հիւրընկալած են Զուիցերիա, Աւստրիա, Նորվեկիա, Ճափոն, Քանատա եւ Իտալիա։ Քաղաքներու շարքին Ձմեռնային Ողիմպիական Խաղերը երկուքական անգամ հիւրընկալած են Լէյք Փլեսիտը, Ինսպրուքը եւ Սան Մորիսը։

Ողիմպիական խաղերու կազմակերպման տարեթիւեր եւ վայրերԽմբագրել

Ամառնային Ողիմպիական խաղեր Ձմեռնային Ողոմպիական Խաղեր
Տարեթիւ Վայր Մասնակիցներ Տարեթիւ Վայր Մասնակիցներ
երկիր մարզաձեւ երկիր մարզաձեւ
1 1896   Աթէնք, Յունաստան 14 9
2 1900   Փարիզ, Ֆրանսա 24 20
3 1904   Շիքակօ, ԱՄՆ
  Սենթ Լուիս, ԱՄՆ
12 18
-- 1906   Աթէնք, Յունաստան 21
4 1908   Հռոմ, Իտալիա
  Լոնտոն, Մեծն Բրիտանիա
22 22
5 1912   Սթոքհոլմ, Շուէտ 28
6 1916   Պերլին, Գերմանիա -- --
7 1920   Անթվերբէն, Պելճիքա 29 26
8 1924   Փարիզ, Ֆրանսա 44 17 1 1924   Շամոնի, Ֆրանսա 16 4
9 1928   Ամսթերտամ, Հոլանտա 46 14 2 1928   Սան Մորէն, Զուիցերիա 25 4
10 1932   Լոս Անճելոս, ԱՄՆ 37 14 3 1932   Լէյք Պլեսիդտ, ԱՄՆ 17 4
11 1936   Պերլին, Գերմանիա 51 19 4 1936   Գարմիշ-Փարթենքիրխէն, Գերմանիա 28 4
12 1940   Թոքիօ, Ճափոն
  Հելսինքի, Ֆինլանտա
-- -- -- 1940   Սապորօ, Ճափոն
  Սան Մորէն, Զուէներուա
  Գարմիշ-Փարթենքիրխէն, Գերմանիա .
-- --
13 1944   Լոնտոն, Մեծն Բրիտանիա . -- -- -- 1944   Քորթինա տ'Ամպեցօ, Իտալիա -- --
14 1948   Լոնտոն, Մեծն Բրիտանիա . 59 19 5 1948   Սան Մորէն, Զուիցերիա 28 4
15 1952   Հելսինքի, Ֆինլանտա 69 17 6 1952   Օսլօ, Նորուէկիա 30 4
16 1956   Մելպուռն, Աւստրալիա
  Սթոքհոլմ, Շուէտ
67 17
1
7 1956   Քորթինա տ'Ամպեցօ, Իտալիա 32 4
17 1960   Հռոմ, Իտալիա 83 17 8 1960   Սքվօ Վելի, ԱՄՆ 30 4
18 1964   Թոքիօ, Ճափոն 93 19 9 1964   Ինսպրուք, Աւստրիա 36 6
19 1968   Մեքսիքօ, Մեքսիքօ 112 20 10 1968   Կրէնոպլ, Ֆրանսա 37 6
20 1972   Միւնիխ, Գերմանիա 121 23 11 1972   Սապորօ, Ճափոն 35 6
21 1976   Մոնրէալ, Քանատա 92 21 12 1976   Տէնվըր, ԱՄՆ
  Ինսպրուք, Աւստրիա
37 6
22 1980   Մոսկուա, ԽՍՀՄ 80 21 13 1980   Լէյք Փլէսիտ, ԱՄՆ 37 6
23 1984   Լոս Անճելոս, ԱՄՆ 140 23 14 1984   Սարայեվօ, Եուկոսլաւիա 49 6
24 1988   Սէուլ, Հարաւային Քորէա 159 27 15 1988   Քալկարի, Քանատա 57 6
25 1992   Պարսելոնա, Սպանիա 169 32 16 1992   Ալպերվիլ, Ֆրանսա 64 6
17 1994   Լիլեհամեր, Նորվեկիա 67 6
26 1996   Աթլանթա, ԱՄՆ 197 26
18 1998   Նաքանօ, Ճափոն 72 7
27 2000   Սիտնի, Աւստրալիա 199 28
19 2002   Սոլթ Լէյք Սիթի, ԱՄՆ 77 7
28 2004   Աթէնք, Յունաստան 201 28
20 2006   Թուրին, Իտալիա 80 7
29 2008   Փեքին, Չինաստան 204 28
21 2010   Վանքուվեր, Քանատա 82 7
30 2012   Լոնտոն, Մեծն Բրիտանիա 204 36[162]
22 2014   Սոչի, Ռուսիա 88 7
31 2016   Ռիօ տէ Ժանէրօ, Պրազիլ 207 28
2018   Փհենչհան, Հարաւային Քորէա 92 7
32 2020   Թոքիօ, Ճափոն

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. «Jeux Olympiques - Sports, Athlètes, Médailles, Rio 2016»։ International Olympic Committee 
  2. «Olympic Games | History, Locations, & Winners»։ Encyclopedia Britannica 
  3. Benjamin, Daniel (27 July 1992)։ Traditions Pro Vs. Amateur
  4. Schantz Otto։ «The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses—from Coubertin to Samaranch» (PDF)։ Comité International Pierre De Coubertin
  5. 5,0 5,1 «NO BOYCOTT BLUES»։ olympic.org 
  6. «The Olympic Truce – Myth and Reality by Harvey Abrams»։ Classics Technology Center, AbleMedia.com 
  7. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named elis1-7-9
  8. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named elis1-7-7
  9. CITEREF Young 2004, էջ 12
  10. «Ancient Olympic Events»։ Perseus Project of Tufts University 
  11. Olympic Museum, "The Olympic Games in Antiquity", p. 2
  12. However, Theodosius' decree contains no specific reference to Olympia (Crowther 2007, էջ 54).
  13. 400 Years of Olimpick Passion, Robert Dover's Games Society, http://www.olimpickgames.co.uk/contentok.php?id=853 
  14. 14,0 14,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named frencholympics
  15. «Much Wenlock & the Olympian Connection»։ Wenlock Olympian Society։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  16. 16,0 16,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named wenlock
  17. «Athens 1896»։ The International Olympic Committee 
  18. de Martens Frédéric (1893)։ Mémoire sur le conflit entre la Grèce et la Roumanie concernant l'affaire Zappa (French)։ Athens: [printer Anestis Constantinides] 
  19. Streit Geōrgios S. (1894)։ L'affaire Zappa; Conflit Gréco-Roumain (French)։ Paris: L. Larose 
  20. «1896 Athina Summer Games»։ Sports Reference 
  21. «St. Louis 1904 – Overview»։ ESPN 
  22. «1906 Olympics mark 10th anniversary of the Olympic revival»։ Canadian Broadcasting Centre։ 28 May 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  23. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named chamonix
  24. «Winter Olympics History»։ Utah Athletic Foundation։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  25. «History of the Paralympics»։ BBC Sport 
  26. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Parahist
  27. «IPC-IOC Cooperation»։ International Paralympic Committee։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին։ Վերցված է 3 May 2010 
  28. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Rogge introduces
  29. «IOC approves Youth Olympics; first set for 2010»։ USA Today։ Associated Press։ 5 July 2007 
  30. «Innsbruck is the host city for the first Winter Youth Olympic Games»։ The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games։ 12 December 2008 
  31. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CRIonYOG
  32. Young, 1996, էջ 1
  33. CITEREF Young1996|Young, 1996, էջ 14
  34. Michaelis Vicky (5 July 2007)։ «IOC votes to start Youth Olympics in 2010»։ USA Today 
  35. «London 2012»։ International Olympic Committee 
  36. «Beijing to build convenient Olympic village»։ The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին։ Վերցված է 4 May 2009 
  37. «Olympic Charter» (PDF)։ International Olympic Committee։ էջ 61։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 July 2011-ին 
  38. «The Olympic Charter»։ International Olympic Committee։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին։ Վերցված է 17 July 2012 
  39. «Executive Board concludes first meeting of the new year»։ olympic.org ("Official website of the Olympic movement")։ 13 January 2011։ Վերցված է 13 January 2011 
  40. «Curtain comes down on 123rd IOC Session»։ International Olympic Committee 
  41. «Working meeting between the IOC and the NOCs of the Netherlands Antilles, Aruba and the Netherlands»։ olympic.org ("Official website of the Olympic movement") 
  42. Flyvbjerg Bent, Stewart Allison, Budzier Alexander (2016)։ The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games։ Saïd Business School, University of Oxford։ SSRN 2804554 
  43. «Beijing Olympics to cost China 44,000,000,000 dollars - 2008-06-08 - Pravda News» 
  44. «Sochi 2014: the costliest Olympics yet but where has all the money gone?»։ The Guardian։ Վերցված է 2014-02-12 
  45. Flyvbjerg Bent, Stewart Allison, Budzier Alexander (2016)։ The Oxford Olympics Study 2016: Cost and Cost Overrun at the Games։ Saïd Business School, University of Oxford։ SSRN 2804554 
  46. Abrahamson Alan (25 July 2004)։ «LA the Best Site, Bid Group Insists; Olympics: Despite USOC rejection»։ Los Angeles Times 
  47. «Olympics Everywhere»։ Argument։ WIRED (Paper)։ August 2016։ էջ 19։ «...hosting the Olympics is almost always a financial disaster for cities in the long term.... Indeed, economists are uncommonly unanimous that hosting the Olympics is a bad bet.» 
  48. «The Olympic Effect»։ The Economic Journal 121 (553): 652–77։ 19 January 2011։ doi:10.1111/j.1468-0297.2010.02407.x։ (subscription required (help)) 
  49. «Punctuated Generosity: How Mega-events and Natural Disasters Affect Corporate Philanthropy in U.S. Communities»։ Administrative Science Quarterly 58 (1): 111–48։ 1 February 2013։ SSRN 2028982։ doi:10.1177/0001839213475800 – via Social Science Research Network 
  50. Glynn, M. A. (2008). "Configuring the field of play: how hosting the Olympic Games impacts civic community." Journal of Management Studies, 45(6), 1117–1146.
  51. «The Economic Impact Of The Winter Olympics: Not Great For Russia But Sochi Stands To Gain»։ International Business Times։ 8 February 2014։ Վերցված է 10 February 2014 
  52. «The Economic Impact Of The Winter Olympics: Not Great For Russia But Sochi Stands To Gain»։ The Guardian։ 17 December 2014 
  53. Abend Lisa (3 October 2014)։ «Why Nobody Wants to Host the 2022 Winter Olympics»։ Time 
  54. «Revealed: the biggest threat to the future of the Olympic Games»։ The Guardian։ 27 July 2016 
  55. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named movement
  56. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named movement roles
  57. «For the Good of the Athletes»։ The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad։ 31 October 2007։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 23 January 2009-ին։ Վերցված է 4 February 2009 
  58. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named iocfactsheet
  59. «Organising Committees for the Olympic Games»։ Olympic Games։ Վերցված է 18 July 2012 
  60. «Samaranch Defends Nominating Son for IOC Post»։ CBC Sports։ 18 May 2001։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 5 December 2008-ին։ Վերցված է 4 February 2009 
  61. Riding Alan (30 June 1992)։ «Olympics:Barcelona Profile; Samaranch, Under the Gun Shoots Back»։ The New York Times։ Վերցված է 30 January 2009 
  62. Abrahamson Alan (6 December 2003)։ «Judge Drops Olympic Bid Case»։ Los Angeles Times։ Վերցված է 21 March 2009 
  63. Jordan, Mary; Sullivan, Kevin (21 January 1999), «Nagano Burned Documents Tracing '98 Olympics Bid», Washington Post: A1, https://www.washingtonpost.com/wp-srv/digest/daily/jan99/nagano21.htm, վերցված է 20 August 2016 
  64. Macintyre Donald (1 February 1999)։ «Japan's Sullied Bid»։ Time Magazine։ Վերցված է 20 August 2016 
  65. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Buying the Games
  66. Zinser Lynn (7 July 2005)։ «London Wins 2012 Olympics New York Lags»։ The New York Times։ Վերցված է 4 February 2009 
  67. «Paris Mayor Slams London Tactics»։ Sporting Life (UK)։ Արխիվացված օրիգինալից-ից -ին 
  68. 68,0 68,1 «Marketing Fact File, International Olympic Committee, 2011 edition, page 18, accessed 2015-12-22» 
  69. «Kodak to end Olympics sponsorship after 2008 games»։ Reuters։ 12 October 2007 
  70. «No more Kodak moments in the Olympics» 
  71. «Wildly interesting facts about London you never knew, until now»։ ITV News 
  72. «OXO - About Us» 
  73. Alex։ «FORM AND SURFACE: Odol» 
  74. 74,0 74,1 74,2 74,3 74,4 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named television
  75. Findling, Pelle, էջ 209
  76. «Berlin 1936»։ International Olympic Committee։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 August 2008-ին։ Վերցված է 31 March 2009 
  77. «Cortina d'Ampezzo»։ International Olympic Committee։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 August 2008-ին։ Վերցված է 31 March 2009 
  78. 78,0 78,1 Slack, 2004, էջ 192
  79. Whannel, G. (1984) The television spectacular in A. Tomlinson & G. Whannel (Eds.), Five-ring circus (pp. 30–43). London: Pluto Press
  80. Whannel, G. (1984) The television spectacular in A. Tomlinson & G. Whannel (Eds.), Five-ring circus (pp. 30–43). London: Pluto Press
  81. «World Series TV ratings slump»։ CBS News։ Associated Press։ 27 October 2000։ Վերցված է 4 May 2009 
  82. Walters Walters (2 October 2000)։ «All fall down»։ Sports Illustrated։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 April 2011-ին։ Վերցված է 2 April 2009 
  83. 83,0 83,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named ratings
  84. «London Olympics 2012 Ratings: Most Watched Event In TV History»։ The Huffington Post։ 13 August 2012։ Վերցված է 12 July 2013 
  85. Slack, 2004, էջ 194
  86. 86,0 86,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named olympicsymbols
  87. Lennartz Karl (2002)։ «The Story of the Rings»։ Journal of Olympic History 10: 29–61 
  88. "Sport athlétique", 14 mars 1891: "... dans une éloquente allocution il a souhaité que ce drapeau les conduise 'souvent à la victoire, à la lutte toujours'. Il a dit qu'il leur donnait pour devise ces trois mots qui sont le fondement et la raison d'être des sports athlétiques: citius, altius, fortius, 'plus vite, plus haut, plus fort'.", cited in Hoffmane, Simone La carrière du père Didon, Dominicain. 1840–1900, Doctoral thesis, Université de Paris IV – Sorbonne, 1985, p. 926; cf. Michaela Lochmann, Les fondements pédagogiques de la devise olympique "citius, altius, fortius"
  89. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named torch
  90. Կաղապար:Cite episode
  91. «Olympic Summer Games Mascots from Munich 1972 to London 2012» (PDF)։ International Olympic Committee։ 1 January 2013։ Վերցված է 13 July 2013 
  92. 92,0 92,1 92,2 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named OCFactSheetS
  93. 93,0 93,1 93,2 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named OCFactSheetW
  94. 94,0 94,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named OCprotocol1
  95. «Beijing Dazzles: Chinese History, on Parade as Olympics Begin»։ Canadian Broadcasting Centre։ 8 August 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 September 2008-ին։ Վերցված է 9 September 2008 
  96. 96,0 96,1 96,2 «Closing Ceremony Factsheet»։ The International Olympic Committee։ 5 June 2012։ Վերցված է 12 August 2012 
  97. «Closing Ceremony» (PDF)։ International Olympic Committee։ 31 January 2002։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 April 2009-ին։ Վերցված է 27 August 2008 
  98. «The Olympic Flags and Emblem»։ The Vancouver Organizing Committee for the 2010 Olympic and Paralympic Winter Games։ Վերցված է 10 February 2009 
  99. «Olympic Games – the Medal Ceremonies»։ Encyclopædia Britannica։ Վերցված է 29 August 2008։ (registration required (help)) Կաղապար:Subscription required
  100. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named otraditions
  101. «Medal Ceremony Hostess Outfits Revealed»։ China Daily։ 18 July 2008։ Վերցված է 29 August 2008 
  102. «Wrestling»։ The Beijing Organizing Committee for the Games of the XXIX Olympiad։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 26 February 2009-ին։ Վերցված է 25 March 2009 
  103. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Sports
  104. «Olympic Sports of the Past»։ International Olympic Committee։ Վերցված է 10 February 2009 
  105. «International Sports Federations»։ International Olympic Committee։ Վերցված է 8 February 2009 
  106. «Factsheet: The sessions» (PDF)։ International Olympic Committee։ էջ 1։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 29 April 2011-ին։ Վերցված է 8 February 2009 
  107. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named recognizedsports
  108. 108,0 108,1 108,2 108,3 108,4 108,5 108,6 108,7 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named factsheetsports
  109. 109,0 109,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named newosports
  110. «Jim Thorpe Biography»։ Biography.com։ Վերցված է 9 February 2009 
  111. «Garmisch-Partenkirchen 1936»։ International Olympic Committee։ Վերցված է 25 July 2011 
  112. Schantz Otto։ «The Olympic Ideal and the Winter Games Attitudes Towards the Olympic Winter Games in Olympic Discourses – from Coubertin to Samaranch» (PDF)։ Comité International Pierre De Coubertin։ Արխիվացված օրիգինալից 19 September 2016-ին։ Վերցված է 19 September 2016 
  113. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Amateurism
  114. Կաղապար:Harvnb, Story #6–First Canada Cup opens up the hockey world.
  115. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Boycott 1
  116. 116,0 116,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named CBC boycott
  117. «Africa and the XXIst Olympiad» (PDF)։ Olympic Review (International Olympic Committee) (109–110): 584–585։ November–December 1976։ Վերցված է 6 February 2009 
  118. http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/02722019109481098?journalCode=rarc20
  119. «Game playing in Montreal» (PDF)։ Olympic Review (International Olympic Committee) (107–108): 461–462։ October 1976։ Վերցված է 7 February 2009 
  120. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named corbit
  121. «Moscow 1980»։ International Olympic Committee։ Վերցված է 25 July 2011 
  122. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named 1980 Boycott
  123. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named 1980 Boycott 2
  124. «Australia: Calls to Boycott Beijing Olympics»։ Inter Press Service։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 12 September 2008-ին։ Վերցված է 10 September 2008 
  125. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named EUTibet
  126. «Putin Faces Green Olympic Challenge: The Sochi 2014 Winter Games are threatened by a looming international boycott, environmental concerns, and public protests against local development»։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 22 August 2009-ին։ Վերցված է 18 August 2008 , The Christian Science Monitor. Retrieved 18 August 2008.
  127. Bernas Frederick (5 December 2009)։ «Olympic challenge for Sochi Games»։ The Guardian (London)։ Վերցված է 31 May 2011 
  128. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named GSE
  129. «The USSR and Olympism» (PDF)։ Olympic Review (International Olympic Committee) (84): 530–557։ October 1974։ Վերցված է 4 May 2009 
  130. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named Black Salute
  131. «Iranian Judoka rewarded after snubbing Israeli»։ NBC Sports։ Associated Press։ 8 September 2004։ Վերցված է 7 February 2009 
  132. «Tom Hicks»։ Sports-reference.com։ Վերցված է 30 January 2009 
  133. 133,0 133,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named wadahistory
  134. Begley Sharon (7 January 2008)։ «The Drug Charade»։ Newsweek։ Վերցված է 27 August 2008 
  135. 135,0 135,1 Hunt Thomas M. (2011)։ Drug Games: The International Olympic Committee and the Politics of Doping։ University of Texas Press։ էջ 66։ ISBN 0292739575 
  136. Magnay Jacquelin (18 April 2003)։ «Carl Lewis's positive test covered up»։ The Sydney Morning Herald։ Վերցված է 28 August 2008 
  137. Coile Zachary (27 April 2005)։ «Bill Seeks to Toughen Drug Testing in Pro Sports»։ The San Francisco Chronicle։ Վերցված է 3 September 2008 
  138. «Doping: 3667 athletes tested, IOC seeks action against Halkia's coach»։ Express India Newspapers։ 19 August 2008։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 1 December 2008-ին։ Վերցված է 28 August 2008 
  139. «Play True» (PDF)։ World Anti-Doping Agency։ 2012։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 25 January 2013-ին։ Վերցված է 13 July 2013 
  140. «Anti-Doping Results Announced»։ The New York Times։ 25 July 2012։ Վերցված է 13 July 2013 
  141. «IOC Orders Belarus to Return Gold»։ ESPN։ 13 August 2012։ Վերցված է 13 July 2013 
  142. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named nytimes.com
  143. "Arab women make breakthrough at Games", CNN, 23 September 2000
  144. "Afghan women's Olympic dream", BBC, 22 June 2004
  145. Wallechinsky David (29 July 2008)։ «Should Saudi Arabia be Banned from the Olympics?»։ The Huffington Post 
  146. «Saudis to send 2 women to London, make history»։ Sports Illustrated։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 15 July 2012-ին։ Վերցված է 13 July 2012 
  147. "London 2012 Olympics: Saudi Arabian women to compete", BBC, 12 July 2012
  148. «Female Gulf athletes make their mark in London Olympics»։ Agence France-Presse։ 13 August 2012 
  149. "Women's boxing gains Olympic spot", BBC, 13 August 2009
  150. Definition: "…the process of transforming an object, idea, activity, or service into a commodity by capitalist economies." Beaster-Jones 2013, par. 1.
  151. "Olympic Charter" (PDF). Lausanne, Switzerland: International Olympic Committee. July 2011. Retrieved 27 July 2012.
  152. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named autogenerated1
  153. Rory Carroll (24 February 2003)։ «What Zola Budd did next»։ The Guardian (London)։ Վերցված է 27 November 2011 
  154. «Lagat a runner without a country»։ Cool Running։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 19 May 2012-ին։ Վերցված է 27 November 2011 
  155. «Olympics opportunity too much for Hammon to pass up – Olympics»։ ESPN։ 5 June 2008։ Վերցված է 27 November 2011 
  156. Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named BeijingOlymp-1
  157. «St Louis 1904»։ Olympic Games։ Վերցված է 3 July 2012 
  158. «The Modern Olympic Games» (PDF)։ The Olympic Museum։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 6 September 2008-ին։ Վերցված է 29 August 2008 
  159. Munro James (25 August 2008)։ «Britain may aim for third in 2012»։ BBC Sport։ Վերցված է 25 August 2008 
  160. 160,0 160,1 160,2 160,3 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named bidpro
  161. 161,0 161,1 Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; no text was provided for refs named hostcity
  162. 30-րդ Ամառնային ողոմպիական խաղերու պաշտոնական կայքի մարզաձեւերու էջը

ԱղբիւրներԽմբագրել

Կաղապար:Refbegin

Կաղապար:Refend

ԳրականութիւնԽմբագրել

Կաղապար:Refbegin

  • Boykoff Jules (2016)։ Power Games: A Political History of the Olympics։ New York and London: Verso։ ISBN 978-1-784-78072-2 
  • Buchanan Ian (2001)։ Historical dictionary of the Olympic movement։ Lanham: Scarecrow Presz։ ISBN 978-0-8108-4054-6 
  • Kamper Erich, Mallon, Bill (1992)։ The Golden Book of the Olympic Games։ Milan: Vallardi & Associati։ ISBN 978-88-85202-35-1 
  • Preuss Holger, Marcia Semitiel García (2005)։ The Economics of Staging the Olympics: A Comparison of the Games 1972–2008։ Edward Elgar Publishing։ ISBN 978-1-84376-893-7 
  • Simson Vyv, Jennings, Andrew (1992)։ Dishonored Games: Corruption, Money, and Greed at the Olympics։ New York: S.P.I. Books։ ISBN 978-1-56171-199-4 
  • Wallechinsky David (2004)։ The Complete Book of the Summer Olympics, Athens 2004 Edition։ SportClassic Books։ ISBN 978-1-894963-32-9 
  • Wallechinsky David (2005)։ The Complete Book of the Winter Olympics, Turin 2006 Edition։ SportClassic Books։ ISBN 978-1-894963-45-9 

Կաղապար:Refend

Արտաքին հղումներԽմբագրել