Բացել գլխավոր ցանկը

Սուր (արաբերէն՝ صورṢūr, փիւնիկերէնով՝ Ṣūr, ասորերէնով՝ ܣܘܪ, Tzór, հին յուն․՝ Τύρος Týros, լատ.՝ Tyrus, Տիր, ֆր.՝ Tyr), Լիբանանի հարաւը գտնուող Սուրի շրջանի մայրաքաղաքն է: Ըստ 2003-ի տուեալներուն, անոր բնակչութեան թիւը 117,000 է:[1] Բայց, Լիբանանի կառավարութիւնը 1932-էն ետք շատ յստակ հաշուարկներ չէ հրատարակած, ուստի յստակ վիճակագրութիւն մը կարելի չէ տալ:[2] Սուրը կը գտնուի Միջերկրական ծովուն ափին, 80 քիլոմեթր Պէյրութէն հարաւ: Քաղաքին անունը կը նշանակէ քար, որ կու գայ նախքան քաղաքի շինութեան ժայռերէն:[3]

Քաղաք
Սուր
արաբերէն՝ صور
Coastline 02.JPG
Երկիր Flag of Lebanon.svg Լիբանան
Մայրաքաղաքն է Սուրի շրջան
Հիմնադրուած է մ. թ. ա. 2750 թ.
Մակերես 4 կմ²
ԲԾՄ 10 մետր
Բնակչութիւն 135 204 մարդ (2005)
Ժամային գօտի UTC+2 եւ UTC+03:00

Սուրը փիւնիկեան քաղաք մըն է, ուր ծնած են Եւրոպա եւ Տիտօ դիցաբանութեան հերոսները: Այսօր Պէյրութէն, Թրիփոլիէն եւ Սայտայէն ետք անիկա Լիբանանի չորրորդ մեծագոյն քաղաքն է[4] եւ ունի Լիբանանի մեծագոյն նաւահանգիստները: Ունի զարգացած զբօսաշրջութեան մարզ: Քաղաքը ունի բազմաթիւ հին վայրեր, ինչպէս Սուրի հռոմէական բերդը, որ 1979-էն ի վեր ԵՈՒՆԵՍՔՕՅԻ Համաշխարհային Ժառանգութեան Կայքի ցանկին վրայ կը գտնուի:[5][6]

ՊատմութիւնԽմբագրել

 
Յաղթութեան կամարը (վերանորոգուած)
 
Հին սիւներու մնացորդներ «Ալ-Մինա» բաժինին մէջ
 
«Ալ-Մինա»-ի քառանկիւն թատերասրահը
 
Սուրի ներկայի հարաւային բաժինը

Սուր կը բաղկանար երկու հեռաւոր բնակութեան վայրերէ՝ Սուրը, որ ծովեզերքը գտնուող կղզի մըն էր եւ բուն հողի վրայ գտնուող Ուշու բնակավայրը: Մեծն Ալեքսանտր կղզին բուն հողին կը միացնէ ճամբայ մը շինելով Սուրի պաշարման ժամանակ՝ քանդելով հին քաղաքը, անոր քարերը օգտագործելու համար:[7][8]

Կղզիի վրայ գտնուող քաղաքը ունէր երկու նաւահանգիստ, որոնցմէ մէկը կը գտնուէր կղզիի հարաւը, իսկ միւսը՝ հիւսիսը: Այսպիսով, Սուր ծովեզերեայ շրջաններուն վրայ ձեւով մը կ'իշխէ: Հիւսիսային նաւահանգիստը Միջերկրական ծովուն արեւելեան լաւագոյն նաւահանգիստներէն էր: Հարաւային նաւահանգիստը կ'ոչնչանայ, սակայն հիւսիսայինը մինչեւ օրս կ'օգտագործուի:[9]

Հին ժամանակներուն, Սուր կղզին ամրոցներով լաւապէս կը շրջապատոէր եւ Ուշու հողն ալ քաղաքէ մը աւելի կը նմանէր զանազան արուարձաններու ու կը գործածուէր իբրեւ ջուրի եւ տախտակի հարթակ կղզիին:[10] Յովսէփուս կ'արձաագրէ,որ այս երկու քաղաքներու բնակիչները ատեն-ատեն կը կռուէին, սակայն ընդհանրապէս միշտ իրարու կողքին կը կանգնէին, որովհետեւ կ'օգտուէին կղզիին հարստութենէն, որ կու գայ նաւահանգիստէն, եւ բուն հողի տախտակէն, ջուրէն եւ այրելու հողերէն:

Պրոնզի եւ երկաթի դարերԽմբագրել

Ըստ Հերոթոտոսի, Սուրը կը հիմնուի մօտաւորապէս մ.թ.ա. 2750-ին՝ բուն հողին վրայ, իբրեւ պատուած քաղաք:[11] Սուր անունը յուշարձաններու վրայ կը սկսի յիշուի մ.թ.ա. 1300-էն ի վեր:

Կան 10 ամառնա նամակներ մ.թ.ա. 1350-էն քաղաքապետին՝ Ապիմիլքուին կողմէ՝ ուղղուած Աքենաթենի: Նամակներուն նիւթը ընդհանրապէս ջուրին, տախտակին, Հապիրուի քաղաքը գրաւելն ու կղզիին վրայ անոր ազդեցութեան մասին:[11]

Հին աշխարհի դրամները կը պահուէին Սուրի մթերանոցներուն մէջ:[12]

Սուր կը դառնայ Փիւնիկէի ամէնէն զօրաւոր քաղաքներէն մէկը: Իր թագաւորներէն մէկը՝ Տէր Իթոպալ Ա.-ը կը կառավարէ Փիւնիկէ մը, որ կը տարածուէր մինչեւ Պէյրութ եւ Կիպրոսէն մասեր: Քարթեճը կը հիմնուի մ.թ.ա. 814-ին՝ Փիկմալիոնի իշխանութեան օրերուն: Փիւնիկէի մասին որեւէ մէկ բան օտարներուն կողմէ կը սկսի կոչուելու Սիտոնիա կամ Թիրիա: Փիւնիկեցիներն ու քանանացիները կը կոչուէին սիտոնցիներ կամ թիրցիներ, երբ փիւնիկեան քաղաքները յաջորդաբար կը սկսին հռչակ ստանալու:

Սուրը նշանաւոր էր իր իւրայատուկ եւ թանկարժէք մանիշակագոյնն ներկին արտադրութեամբ, որ կ'արտադրուէր միւրէքս ձուկէն: Այս գոյնը կը կոչուէր սուրեան մանիշակագոյն: Այս գոյնը կը պահուէր թագաւորական կամ ազնուական ընտանիքներու համար:[13]

Սուրէն փիւնիկեցիներ կը հաստատուին Մեմֆիսի մէջ՝ Հեփեստոսի տաճարի հարաւը գտնուող Սուրի բանակատեղի:[14]

Եգիպտոս յաճախ կը յարձակէր Սուրի վրայ ասորի թագաւոր Շալմանեսեր Ե., որ 5 տարիէ օգնութիւն կը ստանար բուն հողի փիւնիկեցիներէն, կը պաշարէ Սուրը: Մ.թ.ա. 586-էն մինչեւ մ.թ.ա. 573 քաղաքը կը պաշարուի Բաբելոնի Նեպուչատնեզզար Գ.-ի կողմէ, մինչեւ հարկ վճարելու համաձայնութեան գոյացուի փիւնեկեցիներուն եւ Բաբելոնի միջեւ:[15]

Պարսկական ժամանակաշրջանԽմբագրել

 
Նաւային շարժում Սուրի պաշարման ժամանակ (մ.թ.ա. 332): Գծուած է Անտրէ Քասթանիէի կողմէ, 1888–89.

Մ.թ.ա. 539-ին մինչեւ մ.թ.ա. 332, Սուրը կը մնայ Մեծն Կիւրոսի հիմնած աքեմենեան կայսրութեան իշխանութեան տակ:[16]

Այնուհետեւ, պարսիկները Փիւնիկէն կը բաժնեն 4 վասալական թագաւորութիւններու՝ Սայտայի, Սուրի, Արուատի եւ Պիպլոսի: Անոնք կը սկսին ծաղկելու ու զարգանալու պարսիկ թագաւորներու նաւատորմ շինելով: Ասկէ ետք, փիւնիկեան ազդեցութիւնը հետզհետէ նուազելու կը սկսի:

Հելլենիստական ժամանակաշրջանԽմբագրել

Մ.թ.ա. 332-ին, Մեծն Ալեքսանտր կը գրաւէ Սուրը:[16] մ.թ.ա. 315-ին, Ալեքսանտրի նախկին հրամանատար Անթիկոնուս Ա. կը պաշարէ Սուրը՝[17] զայն գրաւելով տարի մը ետք:[18]

Մ.թ.ա. 126-ին, Սուր իր անկախութիւնը կը ստանայ Սելեւկեաններու կայսրութենէն:[19]

Հռոմէական ժամանաշրջանԽմբագրել

Մ.թ.ա. 64-ին, երբ Սուր կը դառնայ հռոմէական նահանգ մը, կը պահէ իր անկախ վիճակը՝ իբրեւ դաշնակից նահանգ (լատ.՝ civitas foederata):[20][21] Սուր կը շարունակէ մնալ առեւտրական կարեւոր կեդրոն մինչեւ Քրիստոսի ծնունդէն ետք: Հռոմէական ժամանակաշրջանին, Սուրի ժողովուրդը կը սկսին հաստատուիլ մերձակայ շրջաններու մէջ, ինչպէս՝ Քետեշի,[22] Քըրմոլ լերան[23] եւ հիւսիսային Պուքիայի մէջ:[24]

Աստուածաշունչի Նոր Կտակարանին մէջ կը նշուի, որ Յիսուս Քրիստոս այցելած է Սուր ու Սայտա եւ բժշկած է ոչ-հրեայ մը:(Մատթէոս 15:21, Մարկոս 7:24) Այս շրջաններէն շատ մարդիկ կու գային իր քարոզները լսելու: (Մարկոս 3:8, Ղուկասի աւետարան 6:17, Մատթէոս 11:21-23) Սուրբ Ստեփանոսէն ետք կը հիմնուի միութիւն մը: Իր երրորդ քարոզչական արշաւանքէն ետք, Պօղոս առաքեալ իր մարգարէներուն հետ այնտեղ ժամանակ կ'անցնէ: Ըստ Լիոնի Երանիոսի «Կնոսիս կոչուածին յայտնաբերութեան եւ շրջման», Սիմոն Մակոսի աղջիկ ընկերակիցը եկած է այստեղէն:

Նշանաւոր Հատրեանի կամարը եւ շրջանի լաւագոյն ձիարշաւարանները կը կառուցուին Հռոմէական կայսրութեան ժամանակ:[25]

Բիւզանդական ժամանակաշրջանԽմբագրել

395-էն 638, Սուր կը մնայ Բիւզանդական կայսրութեան իշխանութեան տակ: Այս թուականէն ետք, շրջանը կը գրաւուի արաբներուն կողմէ:

Վաղ իսլամական ժամանակաշրջանԽմբագրել

Սուրի ապստամբութեան ժամանակ (996-998), ժողովուրդը կ'աստամբի ֆաթիմական իշխանութեան դէմ՝ գլխաւորութեամբ Ալլաքա անունով նաւավարի մը, սակայն անոնք ճնշման կ'ենթարկուին Մայիս 998-ին: 1086-ին, շրջանը կ'անցնի սելճուքներու ձեռքը, որմէ ետք՝ 1089-ին, Սուր կ'անցնի ֆաթիմականներու տիրապետութեան տակ:

Խաչակրական ժամանակաշրջանԽմբագրել

1111-ի առաջին պաշարման ձախողութենէն ետք, Խաչակիրներու առաջին խումբը կ'արշաւէ Սուրի վրայէն 7 Յուլիս 1124-ին ու կը դառնայ Երուսաղէմի թագաւորութեան կարեւորագոյն քաղաքներէն մէկը: Անիկա թագաւորական կալուած կը դառնայ, հակառակ անոր, որ անիկա Իտալիոյ վաճառական քաղաքներու հետ առեւտուր կ'ընէր:

1187-ի Հաթթինի պատերազմի խաչակրական պարտութեան եւ Անգլիոյ Ռիչարտ Ա.-ի Աքրան գրաւելէ ետք (12 Յուլիս 1191), թագաւորական աթոռը կը փոխադրուի Աքրա, բայց թագադրութիւնները տեղի կ'ունենային Սուրի մէջ: ԺԳ. դարուն, Սուր կը բաժնուի թագաւորական կալուածէն:

Մեմլուքեան ժամանակաշրջանԽմբագրել

1291-ին, Սուր կը գրաւուի մեմլուքներու կողմէ:

Օսմանեան ժամանակաշրջանԽմբագրել

1516-17-ին օսմանցիները կը գրաւեն Սուրը մինչեւ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ:

Ներկայի ԼիբանանԽմբագրել

Ներկայի Լիբանանի պետութիւնը կը հռչակուի 1920-ին:

Ներկայի Սուրը կը ծածկէ բուն կղզիի եւ կղզին ու բուն ցամաքը միացնող ճամբուն մեծ մասը: Դարերու ընթացքին տեղի ունեցած ցեխի նուազումին պատճառով, այս միացնող ճամբան բաւական կը լայննայ: Կղզիին այն բաժինը, որ այսօր չի գտնուիր Սուրի սահմաններուն մէջ, իր ունեցած հնութիւններուն պատճառով է:

Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան կատարած յարձակումներէ եւ վրէժխնդրութիւններէ ետք, ինչպէս՝ Իսրայէլի դեսպան Արկովի մահափորձը, 1978-ի Հարաւային Լիբանանի պատերազմով Իսրայէլ կը գրաւէ շրջանը, ինչ որ պատճառ կը դառնայ Սուրի ահաւոր աւերման: Սուր դարձեալ կը վնասուի Իսրայէլի եւ Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան միջեւ տեղի ունեցած 1982-ի լիբանանեան պատերազմի ժամանակ: Քաղաքը կ'օգտագործուի իբրեւ Պաղեստինեան Ազատագրութեան Կազմակերպութեան զինուորական կայան եւ կը կործանուի իսրայէլական հրետանիով:[26] 1982-ի պատերազմէն ետք, Սուր կը դառնայ իսրայէլական զօրակայան: 1982-ի վերջաւորութեան եւ Նոյեմբեր 1983-ին, իսրայէլցիներ ապաստանող շէնքեր կը կործանուի ռմբակոծումով, ինչ որ պատճառ կը դառնայ բազմաթիւ կեանքի կորուստներու երկու կողմերէն. այս մէկը Իսրայէլի կողմէ կը ճանչցուի իբրեւ Սուրի առաջին եւ երկրորդ աղէտներ: 1983-ի Պէյրութի ԱՄՆ-ի զինուորներու եւ ֆրանսական ջոկատի զօրանոցներու ռմբակոծումէն 10 օր ետք, բեռնատար ինքնաշարժով մը անձնասպանական գործողութիւն մը տեղի կ'ունենայ: Իսրայէլ եւ ԱՄՆ կը մեղադրեն Իրանն ու Հըզպալլան, բայց անոնք կը հերքեն իրենց միջամտութիւնը այս գործողութիւններուն հետ:

2006-ի Իսրայէլի Լիբանանի գրաւման ժամանակ, քաղաքին շրջակայքը գտնուող բազմաթիւ անբնակելի վայրեր կ'օգտագործուին իբրեւ հրասանդի արձակման կեդրոններ:[27] Բազմաթիւ վայրերու կողքին, նուազագոյնը մէկ գիւղ կը ռմբակոծուի Իսրայէլի կողմէ՝ պատճառելով քաղաքացիներու մահ եւ Սուրի մէջ սնունդի պակաս:[28]

Ծովեզերքի բնութեան պահպանումԽմբագրել

Սուրի ծովեզերքի բնութեան պահպանումը կը կազմէ 380 հեքտար տարածք եւ կը բաժնուի երեք մասերու՝ զբօսաշրջական մաս, որ կ'ընդգրկէ հանրային ծովափները, հին քաղաքն ու շուկան եւ հին նաւահանգիստը, հողագործական մաս եւ հնագիտական մաս: Այս երեք հիմնական մասերուն վրայ կ'աւելնայ պահպանողական մասը, որ կ'ընդգրկէ փիւնիկեան Ռաս Ըլ-Էյնի աղբիւրները: Իր բազմատեսակ բուսականութեան եւ անասնային կեանքին պատճառով, պահպանութեան վայրը կը կոչուի Ռամսար: Անիկա կարեւոր ածելու վայր մըն է գաղթող թռչուններու եւ վտանգուած Լոճըրհետ ու կանաչ ծովային կրեաներուն համար: Անիկա նաեւ ապաստան է արաբական ողնահարաւով մուկին եւ այլ կարեւոր էակներու:[29][30]

Մշակութային ժառանգութիւնԽմբագրել

 
Սուրի հռոմէական ձիարշաւարանը

բազմաթիւ սպառնալիքներ կան Սուրի հնութեան մշակութային պահպանութեան վրայ, ինչպէս քաղաքի զարգացման ճնշումը եւ հին իրերու անօրէն վաճառականութիւնը:[31] 2011-էն ի վեր կայ պողոտայ մը կառուցելու ծրագիրը հնագիտական օրէն զգայուն տարածքներու վրայ: Փոքրածաւալ աշխարհաբնագիտական քննաչափութիւն մը տարածքին մէջ ի յայտ կը բերէ հնագիտական մնացորդներ: Շրջանները չեն հարցաքննուած: Հակառակ ճամբուն կառուցման վայրի փոփոխութեան, ճշգրիտ սահմաններու բացակայութիւնը ձախողութեան հակամիտ կը դարձնէ պահպանութեան գործընթացը:[32]

 
Սիւներն ու զբօսաշրջիկները

2006-ի Լիբանանի կռիւները հնութիւնները ենթակայ կը դարձնեն վտանգի, ինչ որ Միաւորուած Ազգերու Կազմակերպութեան գործավար պատասխանատուն կը մղէ, որ մշակութային ահազանգ հնչեցնէ:[33] Կռիւներու աւարտէն ետք՝ Սեպտեմբեր 2006-ին, պահպանութեան մասնագէտներ կ'այցելեն Լիբանան եւ հնութեան վրայ վտանգներ չեն նկատեր: Բայց, ռմբակոծումները կը վնասեն Սուրի գերեզմանատան քարայրներէն մէկուն մէջ գտնուող որմնանկարներ: Կը յիշուին նաեւ վայրի վատթարացման մասին, ինչպէս պահպանութեան գործընթացին պակասը, անձրեւի ջուրի անկարգաւորութեան պատճառով շինութեան կործանում եւ փափուկ քառերու կործանում:[32]

ԺողովրդագրութիւնԽմբագրել

Սուրի բնակչութեան մեծամասնութիւնը շիա իսլամ է: Ունի նաեւ քրիստոեայ բնակչութիւն: Սուրի մէջ նաեւ կը բնակին 60,000 պաղեստիցի Սիւննի գաղթականներ: 2010-ին, քրիստոնեաները կը կազմէին Սուրի բնակչութեան 10 առ հարիւրը:[34]

ՊատկերասրահԽմբագրել

Քոյր քաղաքներԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Lebanon – city population
  2. Lebanon Population
  3. Bikai, P., "The Land of Tyre", in Joukowsky, M., The Heritage of Tyre, 1992, chapter 2, p. 13
  4. Tyre City, Lebanon
  5. Resolution 459
  6. Lebanon's Archaeological Heritage Archived March 11, 2009, at the Wayback Machine.
  7. Presutta, David. The Biblical Cosmos Versus Modern Cosmology. 2007, page 225, referencing: Katzenstein, H.J., The History of Tyre, 1973, p.9
  8. Robin Lane Fox, Alexander the Great 1973:181f.
  9. See Jidejian, Nina. Tyre Through the Ages, 1969, for further information about the history of Tyre and its present condition.
  10. 'Tyre' from Encyclopædia Britannica 11th ed.
  11. 11,0 11,1 Bement R B։ Tyre; the history of Phoenicia, Palestine and Syria, and the final captivity of Israel and Judah by the Assyrians։ Ulan Press։ էջ 47։ ASIN B009WP2MR8 
  12. from 'Tyre' in Easton's Bible Dictionary
  13. Bariaa Mourad. "Du Patrimoine à la Muséologie : Conception d'un musée sur le site archéologique de Tyr",(Thesis); Museum National d'Histoire Naturelle (MNHN), Study realised in cooperation with the Unesco, Secteur de la Culture, Division du Patrimoine Culturel, Paris, 1998
  14. Herodotus։ The Histories։ Oxford World's Classics։ էջ 137։ ISBN 9780199535668 
  15. Bement R B։ Tyre; the history of Phoenicia, Palestine and Syria, and the final captivity of Israel and Judah by the Assyrians։ Ulan Press։ էջ 48։ ASIN B009WP2MR8 
  16. 16,0 16,1 «Tyre in the early Persian period (539-486 B.C)»։ արտագրուած է՝ 9 November 2014 
  17. 315 B.C. – events and references
  18. 314 B.C. – events and references
  19. 126 B.C. – events and references
  20. E. G. Hardy, Roman Laws and Charters, New Jersey 2005, p.95
  21. 64 B.C. – events and references
  22. Josephus, Wars of the Jews (ii.xviii.§1; iv.ii.§3)
  23. Josephus, Wars of the Jews (iii.iii.§1)
  24. Josephus, De Bello Judaico (Wars of the Jews III, 35 (Wars of the Jews 3.3.1)
  25. Video showing the Roman hippodrome of Tyre
  26. The toll of three cities, The Economist June 19, 1982. p. 26.
  27. Butcher, Tim. Rebels were ready for attacks. Sydney Morning Herald 27 July 2006.
  28. Engel, Richard. Desperation descends on Tyre, Lebanon. MSNBC 25 July 2006.
  29. «Protecting marine biodiversity in Lebanon»։ International Union for Conservation of Nature (IUCN)։ 2 May 2012։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 11 August 2014-ին։ արտագրուած է՝ 17 August 2014 
  30. Hany El Shaer, Ms. Lara Samaha, Ghassan Jaradi (Dec 2012)։ «Lebanon’s Marine Protected Area Strategy»։ Lebanese Ministry of Environment 
  31. Helga Seeden (December 2, 2000)։ «Lebanon's Archaeological Heritage» 
  32. 32,0 32,1 Toubekis, Georgios (2010). "Lebanon: Tyre (Sour)". In Christoph Machat, Michael Petzet and John Ziesemer (Eds.), «Heritage at Risk: ICOMOS World Report 2008-2010 on Monuments and Sites in Danger» . Berlin: hendrik Bäßler verlag, 2010, pg. 118.
  33. Koïchiro Matsuura, The Director-General of UNESCO (August 11, 2006)։ «UNESCO Director-General Launches "Heritage Alert" for the Middle East»։ UNESCO World Heritage Centre 
  34. http://www.asianews.it/news-en/Bishop-of-Tyre:-Christians-in-Lebanon-have-become-a-minority-in-their-country-17638.html

ԳրականութիւնԽմբագրել

  • Bikai, Patricia Maynor. The Pottery of Tyre. Warminster: Aris and Phillips, 1978.
  • Bullitt, Orville H. Phoenicia and Carthage: A Thousand Years to Oblivion. Philadelphia: Dorrance, 1978.
  • Joukowsky, Martha, and Camille Asmar. The Heritage of Tyre: Essays On the History, Archaeology, and Preservation of Tyre. Dubuque, Iowa: Kendall/Hunt Pub. Co., 1992.
  • Woolmer, Mark. Ancient Phoenicia: An Introduction. London: Bristol Classical Press, 2011.

Արտաքին յղումներԽմբագրել