«Արցախի Հանրապետութիւն» խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Չ
clean up, replaced: Պարսկաստան (արեւմտահայերէն) → Պարսկաստան, ՀՀ (արեւմտահայերէն) → ՀՀ, Բագրատունի (արեւմտահայերէն) → Բագրատունի, using AWB
Չ (clean up, replaced: ՀԽՍՀ (արեւմտահայերէն) → ՀԽՍՀ (2), ԽՍՀՄ (արեւմտահայերէն) → ԽՍՀՄ, Իրան (արեւմտահայերէն) → Իրան, Փարիզ (արեւմտահայեր using AWB)
Չ (clean up, replaced: Պարսկաստան (արեւմտահայերէն) → Պարսկաստան, ՀՀ (արեւմտահայերէն) → ՀՀ, Բագրատունի (արեւմտահայերէն) → Բագրատունի, using AWB)
=== Հին շրջան ===
==== Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանին ====
Մ.թ.ա. 3-1-ին հազարամյակներն սկսած հանդէս եկան առաջին պետական կազմաւորումները, որոնց շարքին մէջ կ՛առանձնանար [[Վան]]ի կամ [[Արարատի թագաւորութիւն]]ը([[Ուրարտու (արեւմտահայերէն)|Ուրարտու]])<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երևան, 2002, էջ 32</ref>։ [[Ուրարտական թագաւորութիւն|Ուրարտական թագաւորութեան]] ժամանակաշրջանին (Ք.ա. 9-6դդ.) Արցախը յայտնի էր Ուրտեխե-Ուրտեխինի անուամբ։ Արցախի՝ որպէս [[Հայաստան (արեւմտահայերէն)|Հայաստանի]]ի մաս, յիշատակումներ կան [[Ստրաբոն (արեւմտահայերէն)|Ստրաբոնի]], [[Դիոն Կասիոս (արեւմտահայերէն)|Դիոն Կասիոսի]], [[Պլինիոս Աւագ (արեւմտահայերէն)|Պլինիոս Աւագի]], [[Պլուտարքոս (արեւմտահայերէն)|Պլուտարքոսի]] եւ այլ հին հեղինակներու աշխատանքներուն մէջ, ինչպէս նաեւ [[Արգիշտի Ա (արեւմտահայերէն)|Արգիշտի Ա]]-ի՝ [[Կոտայք (արեւմտահայերէն)|Կոտայքի]] մէջ յայտնաբերուած ժայռափոր արձանագրութեան մէջ, ուր խօսուած է [[Զառ քաղաք (արեւմտահայերէն)|Զառ քաղաքի]] մասին։ Ըստ պատմաբան Վ. Բալաեանի այն կը համընկէ Արցախի միջնադարեան Ծար մելիքանիստ աւանի եւ ներկայիս Քարվաճառի Զառ գիւղի հետ։
 
==== Երուանդունիներու օրով ====
 
==== Արշակունեաց հարստութեան օրով ====
[[66 թուական]]ին [[Արշակունեաց հարստութիւն|Արշակունեաց հարստութեան]] շրջանին Արցախը նոյնպէս կը գտնուէր հայկական միասնական պետութեան կազմին մէջ<ref>Մկրտչյան. Շ., «Արցախ», Երևան, 1991, էջ 26</ref>։ Այդ մասին կը վկայէ հռոմէական կայսր՝[[Ներոն (արեւմտահայերէն)|Ներոնի]] ժամանակներէն [[Հռոմ (արեւմտահայերէն)|Հռոմի]]ի մէջ պահպանուած պատի վրայ փորագրուած աշխարհի [[մարմար (արեւմտահայերէն)|մարմարէ]] քարտէսը, ուր Արցախը [[Արշակունեաց Հայաստան]]ի առաջատար նահանգներէն մէկն է։
 
==== Հայաստանի առաջին բաժանումէն ետք ====
=== Միջնադար ===
==== Արաբական տիրապետութեան ժամանակաշրջանին ====
[[652]] թ. [[Թէոդորոս Ռշտունի]]ն [[Ասորիք (արեւմտահայերէն)|Ասորիքի]] եւ [[Վերին Միջագետք (արեւմտահայերէն)|Վերին Միջագետքի]] կառավարիչ [[Մուավիայ]]ի հետ պայմանագիր ստորագրեց, որուն միջոցով Հայաստանը պահպանեց իր ներքին ինքնավարութիւնը<ref>Բալայան Վ., Արցախի պատմություն, «Ամարաս», Երևան, 2002, էջ 85</ref>։ Սակայն Սեբէոսի վկայութեամբ բանակցութիւններուն մէջ Հայաստանը Սիւնիքէն եւ Արցախէն զատ կը դիտարկուէր։ Իրավիճակը փոխուեցաւ Թէոդորոս Ռշտունիի մահէն ետք, երբ գահակալուեցաւ անոր փեսան՝ Համազասպ Մամիկոնեանը։ Ան յաջողեցաւ իր իշխանութեան տակ դնել Մեծ Հայքի գրեթէ բոլոր գաւառները՝ որոնցմէ է Արցախը։ Այդ տարիներուն տեղի ունեցած հակաարաբական ընդվզումները վերջնականապէս ունեցան իրենց արդիւնքը եւ [[885]] թ. արբական խալիֆայութիւնը ճանաչցաւ [[Աշոտ Ա Բագրատունի (արեւմտահայերէն)|Աշոտ Ա Բագրատունիի]]ի Մեծ Հայքի նահանգի թագաւորութիւնը։ Այսպիսով, Հայաստանը վերականգնեց իր անկախութիւնը եւ Արցախ աշխարհը նորէպ յայտնուեաւ համահայկական պետութեան կազմին մէջ։
 
==== Սելճուք-թուրքերու արշաւանքներու ժամանակ ====
[[Բնական հումք (արեւմտահայերէն)|Բնական հումքի]] հնարաւորութիւններով պայմանաւորուած՝ Արցախ-[[Ղարաբաղ (արեւմտահայերէն)|Ղարաբաղի]] մէջ աւանդաբար գործած են [[շերամորդ (արեւմտահայրեէն)|շերամորդի]] [[բոժոժ (արեւմտահայերէն)|բոժոժի]] նախնական մշակման, [[մետաքսագործութիւն|մետաքսագործութեան]], [[գորգագործութիւն|գորգագործութեան]], [[գինեգործութիւն|գինեգործութեան]], [[մետաղաձուլութիւն|մետաղաձուլութեան]], օղեթորման ([[թութ (արեւմտահայերէն)|թութէն]] եւ [[խաղող (արեւմտահայերէն)|խաղողէն]]) գործատներ, [[բրուտագործութիւն|բրուտագործութեան]] կետեր, [[կղմինտր]]ի, [[սայլ (արեւմտահայերէն)|սայլերու]], [[կառք (Արեւմտահայերէն)|կառքերու]] պատրաստման, [[կոշիկ (արեւմտահայերէն)|կոշիկի]], [[կարի արհեստանոցներ (Արեւմտահայերէն)|կարի արհեստանոցներ]], [[ձիթհան (արեւմտահայերէն)|ձիթհաններ]], [[ջրաղաց (արեւմտահայերէն)|ջրաղացներ]] եւ այլն։ ԼՂՀ Մարտակերտի շրջանի տարածքին մէջ [[ֆրանսացիներ (արեւմտահայերէն)|ֆրանսացիները]] դեռեւս 19-րդ դարուն արդիւնահանած են բազմամետաղներու հանքանիւթ։ Շուշիի մէջ գործած է ջրէկ (30 կՎտ)։
 
Արցախ-Ղարաբաղի մէջ, բոժոժի վերամշակումը սկսած են 19-րդ դարու 60-ական թուականներուն։ Մինչեւ [[1918]] թուական, երկրամասին մէջ գործած են մետաքսաթելի 36 եւ թելի ոլորման 10 գործատներ։ Արտադրած մետաքսաթելը սպառած է [[Ռուսաստան (արեւմտահայերէն)|Ռուսաստանի]] ու [[Ֆրանսա (արեւմտահայերէն)|Ֆրանսայի]] մէջ, իսկ գորգերը՝ [[Պարսկաստան (արեւմտահայերէն)|Պարսկաստանի]]ի եւ այլ շրջաններու մէջ։ [[1879]] թուականին Ֆիլադելֆիայի մէջ ([[ԱՍՆ (արեւմտահայերէն)|ԱՍՆ]]) կազմակերպուած միջազգային տօնավաճառի մը, Ղարաբաղի [[մետաքս (արեւմտահայերէն)|մետաքսը]] արժանացած է [[արծաթ (արեւմտահայերէն)|արծաթէ]], իսկ [[1882]] թուականի [[Մոսկուա]]յի ցուցահանդէսին՝ ոսկէ մետալի։ [[19-րդ դար]]ու վերջին Ղարաբաղի մետաքսաթելէն գործածուած են [[Փարիզ]]ի [[Ելիսեան պալատ]]ի վարագոյրները։
 
=== Գիւղատնտեսութիւն ===
== Լեռնային Ղարաբաղի զինուած հակամարտութեան վերջին զարգացումներ ==
* 12 Նոյեմբեր 2014 թուականին ղարաբաղա-ազրպէյճանական սահմանի արեւելեան մասի օդային տարածքին մէջ ժամը 13.45-ի սահմաններուն մէջ ուսումնավարժական թռիչքի ժամանակ ազրպէյճանական զինուած ուժերու կողմէն հրադադարի ռեժիմի խախտման արդիւնքին խոցուած է ԼՂՀ ՌՕՈւ ՄԻ-24 ուղղաթիռը։ Ուղղաթիռի խոցման արդիւնքին մէջ անձնակազմի բոլոր երեք անդամները զոհուած են<ref>[https://news.am/arm/news/238879.html Վարժանքի ժամանակ ադրբեջանական կողմը խոցել է ԼՂՀ բանակի ուղղաթիռը]</ref><ref>[http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/artsrun-hovhannisian/ Տեսանյութը ևս մեկ անգամ ապացուցում է, որ ԼՂՀ ՌՕՈւ ուղղաթիռները չեն խախտել սահմանը և չեն գրոհում. Ա. Հովհաննիսյան]</ref>։
* [[13 Նոյեմբեր]] 2014 թուականին Ազրպէյճանը ԼՂՀ-ի (Արցախ) տարածքը ոչ թռիչքային գոտի հայտարարած է եւ այդ մասին տեղեկացուցած է Քաղաքացիական միջազգային կազմակերպութեան անդամներուն<ref>[http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/azer-mfa/ Ադրբեջանի ԱԳՆ-ն ԼՂՀ տարածքը ոչ թռիչքային գոտի է հայտարարել]</ref>։ Սակայն այդ հայտարարութենէն ժամեր ետք, ըստ «tert.am» կայքի տեսաձայնագրութեան, [[ՀՀ (արեւմտահայերէն)|ՀՀ]] նախագահ [[Սերժ Սարգիսեան]]ի ուղղաթիռը վայրէջք կատարեց [[Ստեփանակերտի օդակայան]] մէջ<ref>[http://www.tert.am/am/news/2014/11/13/Armenia-nkr-visit/ Նախագահի ուղղաթիռը վայրէջք է կատարում Ստեփանակերտի օդանավակայանում (տեսանյութ)]</ref>։
 
== Մշակոյթ ==
15 615

edits