Բացել գլխավոր ցանկը

Changes

Ավելացվել է 69 բայտ ,  3 տարի առաջ
Չ
clean up, փոխարինվեց: → (2), է: → է։ (15), բ: → բ։ (2), ը: → ը։ (16), ժ: → ժ։, ի: → ի։, յ: → յ։ (3), ն: → ն։ (11), ջ: → ջ։ (5), վ: → վ։ (2), ր: oգտվելով [[Վիքիպեդիա:ԱվտոՎ...
}}
 
'''Ղազախիստանը'''<ref name="ՏՈՒՏ">{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=51}}</ref> ({{lang-kz|Қазақстан}} {{IPA|[qɑzɑqˈstɑn]}}) [[Եւրասիա]]կան պետութիւն է:է։ Նախկինին միշտ, Հոկտեմբերեան յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք (1917 թ), մինչեւ 1936 թ, Ղազախիստանը եղած է Ռուսաստանի Սովետական դաշնակից Սոցիալիստական Հանրապետութեան կազմին մէջ որպէս '''ինքնավար հանրապետութիւն''': Հետագային, մինչեւ անկախացումը (1991 թ) ունեցած է ԽՍՀՄ միութենական հանրապետութեան կարգավիճակ եւ միւս 14 հանրապետութիւններու հետ միասին ուղղակիօրէն ենթարկուած է միութենական կեդրոնական կառավարութեան:կառավարութեան։ Այդ ընթացքին մայրաքաղաքը եղած է [[Ալմա Աթա]]ն, անկախացումէն ետք տեղափոխուած է [[Աստանա]]:<br />
Ղազախստանը ընդարձակ, բերրի հողերով ծածկված տափաստանների, ինչպես նաև անջուր անապատների երկիր է:է։ Նրա ընդերքում հայտնաբերված են մարդկությանը հայտնի գրեթե բոլոր օգտակար հանածոները:հանածոները։<br />
Ղազախիստանի բնորոշ է տարածքի իւրացուածութեան ցած մակարդակը, նոսր բնակեցվածութիւնը, ան [[Կեդրոնական Ասիա|Կեդրոնական Ասիոյ]]՝ տարածքով ամենամեծ պետութիւնն է<ref>[http://encyclopedia.am/pages.php?bId=1&hId=489 Ղազախստան, Դպրոցական Մեծ Հանրագիտարան]</ref>:
Ներկայիս տնտեսական զարգացման գլխաւոր ուղղուածութիւնը հումքային բնոյթէն կը հրաժարի, մշակող ճիւղերու զարգացման խրախուսումը, արուեստագիտական0 յաղթահարումը եւ ժամանակակից ենթակառուցուածքներու ստեղծումը:ստեղծումը։
== Զարգացման գլխաւոր նախադրեալները ==
Ղազախիստանը դասական հարթավայրային երկիր է, թոյլ ծածանող մակերեւոյթով:մակերեւոյթով։ Միայն հարաւարեւելեան սահմաններու երկայնքով է, որ կը ձգուին մինչեւ 5000 մ բարձրութեան լեռներ:լեռներ։ Մանղշլաղ թերակղզիի մակերեւոյթը համաշխարհային ովկիանոսի մակարդակէն ցած է:է։<br />
== Կլիմա ==
Կլիման ցամաքային է, միջին յուլիսի ջերմաստիճանը +19&nbsp;°C +26&nbsp;°C է, յունուարին՝ -4&nbsp;°C - 19&nbsp;°C: Մթնոլորտային տեղումները 200-400մմ է:է։
== Ջրային ցանց ==
Գետային ցանցը ցանցառ է, համեմատաբար խիտ է հիւսիսը եւ արեւելքը:արեւելքը։ Ամենամեծ գետը [[Իրտիշ]]ն է, որ նաւարկելի է:է։ [[Սիրդարեա]]ն եւ [[Նարին (արեւմտահայերէն)|Նարին]] գետերը համեմատաբար սակաւաջուր են եւ կ՛օգտագործուին ոռոգման համար, ամրան ցած հոսանքին մէջ մինչեւ [[Արալեան ծով|Արալի ծովը]] հասնիլը հաճախ կը ցամաքի:ցամաքի։ Ամենամէծ լիճը [[Բալխաշ լիճ (արեւմտահայերէն)|Բալխաշն]] է:է։ Լանդշաֆտները կը հեռդափոխեն հիւսիսէն հարաւ՝ անտառատափաստաններէն մինչեւ կիսաանապատներն ու անապատները:անապատները։ Միջին եւ հարաւային գոտիի շատ շրջաններուն մէջ ձյան շերտի փոքր հաստութիւնը հնարաւորութիւն կու տայ նոյնիսկ ձմրան անոնք կ՛օգտագործեն որպէս արոտավայրեր:արոտավայրեր։ Հարաւային շրջաններուն մէջ գիւղատնտեսութիւնը կարիք ունի արհեստական ոռոգման:ոռոգման։
 
== Բնակչութիւնը ==
Ղազախիստանը բազմազգ պետութիւն է:է։ Բնակչութեան 1/3-էն քիչ աւելի ղազախներ, 30%-ը ռուսեր, 3,7%-ը՝ ուքրաինացիներ, մնացածը ուզպէկներ, գերմանացիներ, թաթարներ եւ տասնեակ այլ ազգերու ներկայացուցիչներ:ներկայացուցիչներ։
Այժմ հետխորհրդային տարիներուն կի փոխուի բնակվութեան ազգային կազմը:կազմը։
Երկիրներէն կը հեռանայ ռուսախոս բնակչութիւնը ([[Ռուսեր|ռուսներ]],[[ուքրաինա]]ցիներ,[[Գերմանիա (արեւմտահայերէն)|գերմանացիներ]])՝ հիմնականին որակեալ աշխատոյժը:աշխատոյժը։
 
[[Պատկեր:Population of Kazakhstan.PNG|thumb|Ղազախիստանի բնակչութեան ցուցակը]]
 
Ամենամեծ քաղաքներն են [[Ալմա Աթա]]ն, [[Պավլոդար]]ը, [[Կարագանդա]]ն, նոր [[մայրաքաղաք]] [[Աստանա]]ն:
Յայտնի է նաեւ [[Բայկանուր]]ը, որ եղած է [[ԽՍՀՄ]] ամենամեծ տիեզերանաւակայաններէն մէկը(կը գործէ նաեւ այժմ):։ Այստեղէն արձակուած է աշխարհի առաջին արհեստական արբանեակը, տիեզերք թռած է [[Գագարին Յուրի|Յու.Գագարինը]]:
Առաւել խտաբնակ են Կարագանդայի եւ Ալմա Աթայի մարզերը, բնակած են արեւմտեան Կասպից ծովուն հարող, ինչպէս նաեւ կեդրոնական շրջանները:շրջանները։
 
{| class="wikitable"
== Վարչական բաժանում ==
[[Պատկեր:Kazakhstan obl ru.svg|thumb|Ղազախիստանի վարչական բաժանումը]]
Ղազախիստանը [[ունիտար պետութիւն]] է:է։ Ղազախիստանի կազմի մէջ կը մտնեն 14 [[մարզ]]եր, 86 [[քաղաք]]ներ, 168 շրջաններ եւ 174 [[գիւղ]]եր:
{| class="wikitable"
|-
 
== Ղազախիստանի Հայերը ==
Ղազախիստանի [[Հայեր (արեւմտահայերէն)|հայերը]] բնակչութիւն հաստատած հիմնականին խորհրդայնացումէն ետք:ետք։ Հաստատուած են քաղաքներուն մէջ եւ գրաւած են արդիւնաբերութեան եւ [[շինարար]]ութեան բնագաւառներուն մէջ:մէջ։ Եղած են նաեւ ղեկավար աշխատանքներու մէջ:մէջ։ 30-ական թուականներուն Ղազախական [[ԽՍՀ]] համայնավար խնամակալ առաջին քարտուղարի՝ հանրապետութեան մէջ ամենաբարձր պաշտօնը գրաւած է հայ ազգի Լեւոն Միրզոեանը:Միրզոեանը։ [[1940]]-ական թուականներուն հայերու թիւը բարձրացաւ ի հաշիւ հայաստանէն, վրաստանէն, ղրիմէն աքսորուածներու:աքսորուածներու։ [[1980]]-ի վերջը հայերու մէկ մասը հեռացած էր Ղազախիստանէն, իսկ [[1990]]-էն սկսած հայերու արտագաղթը աշխուժացաւ: Հիմա Ղազախիստանի մէջ կ՛ապրի 25000 [[Հայեր (արեւմտահայերէն)|հայ]]:
 
== Տնտեսութիւնը ==
Ղազախիստանը ունի հզօր տնտեսական ներուժ:ներուժ։ Հետ խորհրդային տարիներու տնտեսական անկմանը փոխարինած է դանդաղ բայց կայուն աճը:աճը։ Կը նկատուի արտասահմանեան գլխաւոր ներհոսք:ներհոսք։ Հիմնական ներդրողները եւրոպական եւ ճաբոնական ընկերութիւններն են:են։ Տնտեսութեան առաջատար ճիւղը արդիւնաբերութիւնն է, որ կու տայ համախառն ներքին արդիւնքի գրեթէ 40%-ը:ը։ Զարգացած են լեռնա[[հանք]]ային, կիզանիւթ, մետաղաձուլական, մեքենաշինական, քիմիական, սնունդի ճիւղերը:ճիւղերը։
 
=== Կիզանիւթի ճիւղ ===
Կիւանիւթի ճիւղին մէջ առաջատարը քարածխի հանիւթն է:է։ Գլխաւոր հանքավայրերն են Կարագանդան եւ Էքիբաստուզը:Էքիբաստուզը։ [[Մանղշլաղ]] եւ [[Բուզոնչի]] թերակղզիներուն մէջ կ՛արդիւնահանեն [[նաւթ]] եւ վառող [[կազ]], որոնք խողովակաշարերով կ՛ուղղարկուին երկրի արդիւաբերական կեդրոններ եւ արտասահման:արտասահման։
 
[[Պատկեր:KazMunayGaz.JPG|thumb|ԿազՄունայԳազ ընկերության շենքը]]
 
=== Սեւ մետաղաձուլութիւն ===
Սեւ մետաղաձուլութեան զարգացումը տեղի կ՛ունենայ սեփական հումքի եւ վառելիքի հիմնքի վրայ:վրայ։ Ամենամեծ ձեռնարկութիւնը [[Կարագանդա]]յի հարեւանութեամբ գտնուող [[Տեմիրթաու]]ի մետաղաձուլական գործատուն է:է։ Զարգացած է նաեւ պղնձաձուլութիւնը, [[Կապար (արեւմտահայերէն)|կապարի]], [[ցինկ]]ի, ազնիւ եւ հազուագիւտ [[Մետաղ (արեւմտահայերէն)|մետաղներու]] ձուլումը:ձուլումը։
 
=== Քիմիական արդյունաբերութիւն ===
[[Քիմիա]]կան արդիւնաբերութեան ձեռնարկութիւնները կ՛աշխատին [[նաւթ]], [[ֆոսֆորիտ]]ներու, [[սեւ]] եւ գունաւոր մետաղաձուլութեան թափոններու հիմքի վրայ:վրայ։ Կ՛արտադրեն նաւթամթերքներ, [[ֆոսֆոր]]ական պարարտանիւթեր, թթուներ, դեղորայք:դեղորայք։
 
=== Մեքենաշինութիւն ===
[[Մեքենա]]շինութիւնը արդիւնաբերութեան ամենաարագ զարգացող ճիւղերէն է:է։ Կ՛արտադրեն մեքենաներ եւ սարքաւորումներ [[լեռ]]նահանքային ու [[մետաղ]]աձուլական [[ձեռնրկութիւն]]ներու համար, [[քարաշան]]ներ, [[գիւղ]]ատնտեսական այլ մեքենաներ:մեքենաներ։
 
=== Թեթեւ արդիւնաբերութիւն ===
Թեթեւ արդիւնաբերութեան կարեւոր ճիւղերն են [[Կաշի (արեւմտահայերէն)|կաշուի]], մորթու, կարի, [[Մետաքս (արեւմտահայերէն)|մետաքսի]] արդիւնաբերութիւնը:արդիւնաբերութիւնը։ Զարգացած է բամբակեայ գործուածքներու եւ կահոյքի արտադրութիւնը:արտադրութիւնը։
=== Սնունդի արդիւնաբերութիւն ===
Սնունդի արդիւնաբերութեան գլխաւոր ճիւղը միսի արտադրութիւնն է, որուն մեծ կեդրոններն են Պետրոպավլովսկը, Ալմա Աթան:Աթան։ Կը զբաղին նաեւ բոուսական հումքի վերամշակմամբ:վերամշակմամբ։ Շաքարի գործարաններ կան [[Ալմա Աթայ]]ի, [[Տալդի Կուրգան]]ի [[մարզ]]երուն մէջ:մէջ։ Կասպից եւ [[Արալի ծով]]երուն մէջ, [[Բալխաշ լիճ|Բալխաշ լճում]] կը զբաղին ձկնորսութեամբ:ձկնորսութեամբ։ Ղազախիստանի ընդհանուր առմամբ թոյլ տարածքին մէջ բնակութիւնը ձեւաւորուած են քանի մը արդիւնաբերական շրջաններ եւ հանգոյցներ:հանգոյցներ։
 
=== Կեդրոնական շրջան ===
Կեդրոնական շրջանը աչք կը մտնէ ծանր արդիւնաբերութեան ճիւղերով՝ ածխարդիւնաբերութիւն, սեւ եւ գունաւոր մետաղաձուլութիւն, [[քիմիա]]կան արդիւնաբերութիւն:արդիւնաբերութիւն։ Մեծ կեդրոններն են [[Կարագանդա]]ն եւ Տեմիրթաուն:Տեմիրթաուն։
=== Արեւելեան արդիւնաբերական շրջան ===
Արեւելեան արդիւնաբերական շրջանի գլխաւոր ճիւղերն են մետաղաձուլութիւնը եւ՝ լեկտրաէներգետիկան:լեկտրաէներգետիկան։ Խոշոր Ուստ-Կամենոգորսկը [[Պավլոդար]]ը:
 
=== Հիւսիսային Ղազախիստան ===
Հիւսիսային Ղազախիստանի մէջ նոյնպէս ձեւաւորուած է բազմաճիւղ արդիւնաբերութիւն:արդիւնաբերութիւն։ Կ՛արդիւնահանուին երկաթաքար, որ կ՛արտահանուին [[Ռուսաստան (արեւմտահայերէն)|Ռուսաստան]], Հարաւային [[Ուրալ]]ի մետաղաձուլական գործարաններ:գործարաններ։ Քարիւղի հետ առնջուած գործերը զարգացած է բազմաճիւղ մեքենաշինութեան, [[Կուստանա]]յի մէջ՝ ինքնաշարժի շինութեան մէջ:մէջ։
 
=== Արեւմտեան Ղազախիստան ===
Արեւմտեան Ղազախիստանի մէջ՝ կասպից ծովին հարող շրջաններուն մէջ կը ձեւաւորուին արդիւնաբերական հանգոյցներ նաւթի եւ կազի հանոյթի վերամշակման հիմքի վրայ:վրայ։ Կ՛արդիւնահանեն նաեւ [[քրոմիտ]], [[նիկել]], [[կոբալտ]], [[ֆոսֆորիտ]]ներ: Ղազախիստանի գիւղատնտեսութեան համախառն ներքին արդիւնքի կէսէն աւելին կու տայ անասնաբուծութեան, որուն համար կերային բազա կը հանդիսանան ատապատային եւ կիսաանապատային գոտիներու ընդարձակ արոտավայրերը:արոտավայրերը։ Գլխաւոր ճյուղը [[ոչխար]]աբուծութիւնն է:է։ Բուսաբուծութեան ոլորտին մէջ գլխաւորը հացահատիկի մշակումն է:է։ Այդպիսին այն դարձաւ անցեալ [[դար]]ու 60-ական թուականներէն:թուականներէն։ [[ԽՍՀՄ]] բոլոր հանրապետւթիւններու միասնական ջանքերով հիմնադրուեցան բազմաթիւ խոշոր տնտեսութիւններ, որոնք մասնագիտացան ցորենի մշակութեան մէջ:մէջ։ Հարաւային շրջաններուն մէջ կը մշակեն նաեւ [[Բրինձ (արեւմտահայերէն)|բրինձ]], [[Կորեկ (արեւմտահայերէն)|կորեկ]], շաքարի ճակնդեղ, [[բամբակ]], [[արեւածաղիկ]], գետնախնձոր:գետնախնձոր։ Ոռոգովի (7,3 միլիոն հեկթար) [[հող]]ահանդերուն մէջ կը ստանան կայուն բերք:բերք։
 
== Փոխադրամիջոց ==
Երկաթուղային ցանցի երկարութիւնը կը գերազանցէ 13 հազար քմ-ը, սակայն այդ երկրի հսկայական մակերեսի համար բաւարար չէ:չէ։ Երկաթուղիներու ոչ մեծ խտութիւնը կը լռացուի ինքնաշարժի նճամբաներով, որոնց մեծ մասը երկրի տարածքը հատող ինքնաշարժի ճամբաներ են:են։ Ինքնաշարժի ճամաբաներուն ընդանուր երկարութիւնը 260 հազար քմ է:է։
 
== Արտաքին տնտեսական կապերը ==
Ղազախիստանը աշխատանքի միջազգային աշխարհագրական բաժանման համակարգին մէջ աւելի յայտնի է արտահանումով, քան ներմուծումով:ներմուծումով։ Արտահանած է [[նաւթ]] ու նաւթամթերքներ, մետաղներ, [[քիմիկատ]]ներ, հացահատիկ, անասնապահական մթերքներ:մթերքներ։ Կը ներմծէ [[մեքենա]]ներ ու սարքավորումներ:սարքավորումներ։ Գլխաւոր [[գործընկեր]]ներն են [[Ռուսաստան (արեւմտահայերէն)|Ռուսաստան]],[[Գերմանիա (արեւմտահայերէն)|Գերմանիա]], [[Չինաստան (արեւմտահայերէն)|Չինաստանը]]:
 
== Պատկերասրահ ==