«Սեւ Ծով»ի խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Ավելացվել է 1667 բայտ ,  5 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
Չ (Galy02 տեղափոխեց էջը «Սեւ Ծով»-ից «Սեւ Ծով (արեւմտահայերէն)»: Արեւմտահայերէնի եւ արեւելեհայերէնի նոյնանման ուղղագրութեան համար)
{{ԱՀ}}
{{Արևելահայերեն|Սև ծով}}
{{Տեղեկաքարտ Ծով (արեւմտահայերէն)
[[Պատկեր:BlackSea-1.A2003105.1035.250m.jpg|400px|մինի|աջից]]
|Անուանում = Սեւ Ծով
'''Սեւ ծով'''<ref>{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=55}}</ref>, [[Ատլանտեան ովկիանոս]]ի ներքին ծով [[Թուրքիա|Թուրքիոյ]], [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]], [[Ռումինիա|Ռումինիոյ]], [[Ուքրաինիա|Ուքրանիոյ]], [[Ռուսաստան]]ի, [[Վրաստան]]ի եւ մասամբ ճանաչուած [[ԱբխազիԱ|Աբխազիոյ]] ափերու մօտ։ Կերչի նեղուցով կը միանայ [[Ազովի ծով]]ուն, Պոսֆորի նեղուցով՝ Մարմարա ծովուն եւ այնուհետեւ Դարդանելի նեղուցով՝ Էգեեան եւ Միջերկրական ծովուն։ Մակերեսը՝ 422 հազար կմ² է<ref name="slovar_geo">[http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=geography/geo/geo3/geo-5378.htm Словарь современных географических названий]</ref>։ Առավելագոյն խորութիւնը՝ 2210 մեդր,<ref name="slovar_geo"/>, ջուրի ծաւալը ծովուն մէջ՝ 555 000մ³է։ Առաւել՝ մեծ ծոցերը՝ Կարկինտսկի, Կալամիտսկի, Դնեստրի եւ եպրի-Բուգի լիմաները՝ հիւսիս-արեւմտեան ափերու մօտ, Սինուպի եւ Սամսունի՝ հարաւային ափերու մօտ։ Ծով կը թափուին [[Տանուպ]], [[Տնեսթր]], [[Հարաւային Պուկ]], [[Տնեփր]], [[Ռիոն]], [[Կզըլ Իրմակ]] մեծ գետերը, ինչպէս նաեւ Հայկական լեռնաշխարհէն սկիզբ առնող Ճորոխ գետը։ Առաւել մեծ նաւահանգիստները՝ [[Օտեսա]], [[Իլյիչովսկ]], [[Նովոռոսիյսք]], [[Թուապսէ]], [[Փոթի]], [[Պաթում]], [[Կոստանցա]], [[Պուրգաս]], [[Վառնա]], [[Տրապիզոն]], [[Սամսուն]], [[Զոնգուլդակ]]<ref name="Գրգեարյան">Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան, Աշխարհագրական անունների բառարան (Հ-Ֆ), Երևան, «Լույս», էջ 290</ref>։
|Բնագիր անուանում =
|Պատկեր = Map of the Black Sea with bathymetry and surrounding relief.svg
|պատկերի չափ = 300px
|Նկարագրում = Սեւ Ծովուն քարտէզը
|կոորդինատներ <!--*կոորդինատներ-->
|lat_d = 44
|lat_NS = N
|long_d = 35
|long_EW = E
|region =
|Երկիր =
|Տեղագրութիւն =
|Շրջան =
|Ջրատարածութիւն =
|Դիրք =
|Բարձրութիւն ծովի մակ. =
|Երկայնք =
|Լայնք =
|Մակերես = 436 402
|Ծաւալ = 547 հազ.
|Ջրափնեայ գիծի երկարութիւն =
|Մակնթացութեան միջին մեծութիւնը =
|Ամենամեծ խորութիւն = 2 212
|Միջին խորութիւն = 1 253
|Աղիութիւն =
|Պարզութիւն =
|Ջրահաւաքի մակերեսը =
|Թափուող գետեր =
|երկիր2 =
|երկրամաս =
|Ծանօթագրութիւն =
|պատկեր2 =
|նկարագրութիւն2 =
|քարտեզի չափ =
|ալտերնատիվ քարտեզ =
|ալտերնատիվ քարտեզ2 =
|քարտեզի նկարագրութիւն =
|քարտեզի նկարագրութիւն2 =
|Վիքիպահեստ =
}}
 
'''Սեւ ծով'''<ref>{{ՏՈՒՏ|section=II.A.3|page=55}}</ref>, [[Ատլանտեան ովկիանոս]]ի ներքին ծով [[Թուրքիա (արեւմտահայերէն)|Թուրքիոյ]], [[Պուլկարիա|Պուլկարիոյ]], [[Ռումինիա (արեւմտահայերէն)|Ռումինիոյ]], [[ՈւքրաինիաՈւքրաինա|Ուքրանիոյ]], [[Ռուսաստան]]ի, [[Վրաստան (արեւմտահայերէն)|Վրաստանի]]ի եւ մասամբ ճանաչուածճանչուած [[ԱբխազիԱԱպխազիա|ԱբխազիոյԱպխազիոյ]] ափերու մօտ։ Կերչի նեղուցով կը միանայ [[Ազովի ծով]]ուն, Պոսֆորի նեղուցով՝ Մարմարա ծովուն եւ այնուհետեւ Դարդանելի նեղուցով՝ Էգեեան[[Էգէական Ծով|Էգէական]] եւ [[Միջերկրական ծովուն։Ծով (արեւմտահայերէն)|Միջերկրական ծովուն]]։ Մակերեսը՝ 422 հազար կմքմ² է<ref name="slovar_geo">[http://slovari.yandex.ru/art.xml?art=geography/geo/geo3/geo-5378.htm Словарь современных географических названий]</ref>։ ԱռավելագոյնԱռաւելագոյն խորութիւնը՝ 2210 մեդր,<ref name="slovar_geo"/>, ջուրի ծաւալը ծովուն մէջ՝ 555 000մ000 քմ³է։ Առաւել՝ մեծ ծոցերը՝ Կարկինտսկի, Կալամիտսկի, Դնեստրի եւ եպրի-Բուգի լիմաները՝ հիւսիս-արեւմտեան ափերու մօտ, Սինուպի եւ Սամսունի՝ հարաւային ափերու մօտ։ Ծով կը թափուին [[Տանուպ]], [[Տնեսթր]], [[Հարաւային Պուկ]], [[Տնեփր]], [[Ռիոն]], [[Կզըլ Իրմակ]] մեծ գետերը, ինչպէս նաեւ Հայկական լեռնաշխարհէն սկիզբ առնող Ճորոխ գետը։ Առաւել մեծ նաւահանգիստները՝ [[Օտեսա]], [[ԻլյիչովսկԻլեիչովսք]], [[Նովոռոսիյսք]], [[Թուապսէ]], [[Փոթի]], [[Պաթում]], [[ԿոստանցաՔոսթանցա]], [[ՊուրգասՊուրկաս]], [[Վառնա]], [[Տրապիզոն]], [[Սամսուն]], [[Զոնգուլդակ]]<ref name="Գրգեարյան">Հ. Ղ. Գրգեարյան, Ն. Մ. Հարությունյան, Աշխարհագրական անունների բառարան (Հ-Ֆ), Երևան, «Լույս», էջ 290</ref>։
 
[[Սեւ ծով]]ու բնութագրական յուրահատկութիւնը այն է, որ 150-200 մեթրէն աւելի խորութիւններուն մէջ՝ կեանք գոյութիւն չունի. պատճառը ծծմբաջրածնով հարուստ ջրային շերտն է։
 
Ծովը կ'ողողէ Ռուսաստանի, ՈւկրաիոյՈւկրաինայի, Ռումինիոյ, Թուրքիոյ, մասամբ ճանաչուած ԱբխազիոյԱպխազիոյ եւ Վրաստանի ափերը (ծովու շուրջ տեղակայուած տարածքները աւանդաբար կ'անուանեն «Սեւ ծովեան»)։
 
Սեւ ծովը բեռնատար փոխադրումներու համար կարեւոր շրջան է։ Ատոր հետ՝ մէկտեղ Սեւ ծովը կը պահպանէ իր ստրատեգիականռազմավարական եւ ռազմական մեծ նշանակութիւնը։ [[Սեւասթոփոլ]] եւ [[Նովոռոսիյսք]] քաղաքներուն մէջեն կը գտնուին՝ Ռուսաստանի Սեւծովեան նաւատորմի հիմնական ռազմական բազաները, իսկ՝ Սինոպին եւ Սամսունի մէջ կեդրոնացուած են Թուրքիոյ ռազմածովային նաւատորմի սեւծովեան ստորաբաժանումները։ Վառնայի մէջ, տեղակայուած են Պուլկարիոյ, ՓոթիոյՓոթիի եւ Պաթումի մէջ՝ Վրաստանի ռազմածովային ուժերըուժերու ռազմական խմբաւորումը (ներկայիս՝ [[Վրաստան (արեւմտահայերէն)|Վրաստան]]ի սահմանապահ ոստիկանութեան ծովափնեայ պահպանութեան դեպարտամենտի նաւային անձնակազմը), ԿանստանցիՔոնսթանցի եւ Մանգալի մէջ՝ Ռումինիոյ ռազմածովային ուժերը։ Բացի այդ մինչեւ [[2014]], Մարտին՝ Սեւաստոպլի եւ Նովոռոսիսկի մէջ տեղակայուած էր Ուքրաիոյ ռազմածովային ուժերու մասը մը։)
 
== Անուանում ==
Ք.Աա. 6-5-րդ դարերու, առաջին յոյն ծովագնացները ծովը անուանած են Աքսենյոս ([[Աքսինեան Պոնտոս]] «''Անհիւրընկալ Ծով''») կամ Պոնտոս Մելաս («Սեւ ծով»)՝ նկատի ունենալով անոր փոթորկոտ ալիքներու պատճառած վնասները եւ դժվարութիւնները։ Մեր թուարկութեան սկզբներունսկիզբներուն յոյները, արդէն ծովը յուրացնելով, անոր ափերոնափերուն գաղութներ հիմնելէն յետոյ, զայն վերանուանեցին [[Եւքսենյոս]] ([[Եւքսինեան Պոնտոս]] «''Հիւրընկալ ծով''»)։
 
[[Անանիա Շիրակացի (արեւմտահայերէն)|Անանիա Շիրակացին]] (7-րդ դար) այս ծովը կը յիշատակէ «[[Պոնտոս]]» եւ «[[Պոնտական Ծով]]» անուններով։ 9-րդ դարուն, երեւան եկած է «Ռուսական ծով» անուանումը (այս անուանումը յիշատակուած է ռուսական տարեգրութիւններուն եւ նշուած է քարտեզներու վրայ մինչեւ 8-15-րդ դարերը)։
 
15-16-րդ դարերուն թուրքերը, զաւթելով Մերձսեւծովեան շրջանը, ծովը անուանած են Կարա Դենիզ («Չար (սեւ) ծով»՝ ոչ միայն այն պատճառով, որ եղած է մրրկածուփ ու վտանգաւոր, այլեւ, հնարաւոր է, նաեւ թուրք նուաճողներուն Մերձսեւծովեան շրջանի ժողովուրդներու ցոյց տուած դիմադրութեան պատճառով)։ Ծովու անուանման առաջացման մէկ այլ վարկած կապուած է աշխարհի կողմերը գոյներով նշելու հետ։ [[Ասիա|Ասիոյ]] ժողովուրդներու շատ լեզուներով սեւ գոյնը կը նշանակէ հիւսիս։ Այսպիսով, Սեւ ծովը «Հիւսիսային ծով» է։
== Աշխարհագրութիւն ==
[[Պատկեր:Заливы Черного моря.JPG|400px|մինի|աջից|Սեւ ծովու հիւսիսային ծոցերը]]
Սեւ ծովու ափերը քիչ կտրուածկտրտուած են. մասնաւորապէս կտրտուած են՝ հիւսիսային հատուածին մէջ։ Միակ մեծ թերակղզին Ղրիմն է։ Մեծ ծոցերն են՝ Յագորլիկի, Թենդրայի, Ջարիլգաչիի ծոցերը ՈւքրանիոյՈւքրաինայի, Կարկինիտայի (Ուքրանիա, Ռուսաստան), Կալամիտայի եւ ՖեոդոսիոյԹեոտոսիոյ ծոցերը Ռուսաստանի մէջ, Վառնայի եւ ԲուրգասիՊուրկասի ծոցերը Պուլկարիոյ մէջ, Սինոպի եւ Սամսունի ծոցերը՝ ծովու հարաւային ափերուն՝ Թուրքիոյ մէջ։ Հիւսիսային եւ հիւսիս-արեւմտեան մասէրու մէջ, գետերու թափման վայրին մէջ կ'առաջանայ գետաբերան կան ջրատարածքներ եւ աղահամ տարածքներ։ Ափի գիծի ընդհանուր երկարութիւնը՝ 3400 քմ. է։
 
Ծովու առափնեայ հատուածները ունին իրենց սեփական անուանումները՝ «[[Ղրիմի Հարաւային Ափ]]», «[[Կովկասի Սեւծովեան Ափեր]] » Ռուսաստանի մէջ, «[[Անատոլիական Ափ]]» եւ «[[Ռումելի Ափ]]» Թուրքիոյ մէջ։ Արեւմուտքի եւ հիւսիս-արեւմտեան ափին կան կտրուկ կտրուածքներ, Ղրիմի ցածրադիր շրջանին հիմնականին մէջ՝ անփոփոխ է, բացառութիւնկը կազմեն հարաւային լեռնոտ ափերը եւ Թարխանկուտ թերակղզին արեւմուտքին մէջ։ Ծովու արեւմտեան եւ արեւելեան ափերուն ընդհուպ ծովուն կը մօտենան Կովկասի եւ Պոնտոսի լեռները։
Սեւ ծովուն մէջ, կղզիները քիչ են։ Ամենամեծ կղզին՝ Ջարիլգաչ կղզին է, որ տարածքը կը կազմէ 62 քմ²։ Մնացած կղզիները աւելի փոքր են։ Աւելի մեծ կղզիներն են՝ Բերեզան եւ Զմէինի կղզիները (երկու կղզիներու տարածքներն ալ փոքր է 1 քմ²-էն)։
 
Սեւ ծով կը թափուին հետեւեալ գետերը՝ [[ԴանուբՏանուպ]], [[ԴնեպրՏնեփր]], [[ԴնեստրՏնեսթր]], ինչպէս նաեւ աւելի փոքր գետեր՝ [[Մզիմտա]], [[ՊսոուՓսոու]], [[ԲզիբԲզիպ]], [[Ռիոնի]], [[ԿոդորՔոտոր]], [[ԻնգուրիԻնկուրի]] (ծովու արեւելք բաժնին մէջ), Ճորոխ, Կիզիլիրմակ, Եշիլիրմակ, Սակարյա (հարաւում), Հարաւային Բուգ (հիւսիսի բաժնին մէջ), [[Կամչիա]], [[Վելեկա]] (արեւմուտք բաժնին մէջ)։ Տարեկան Սեւ ծով կը թափուի մօտաւորապէս 310 քմ³ ջուր, որ 80%-ը կը թափուի հիւսիս-արեւմտեան մաս՝ հիմնականում [[Դանուբէն]] եւ [[Դնեպրէն]]։
 
== Պատկերասրահ ==
Սև ծով.jpg |Սեւ ծով
</gallery>
{{ՎՊԵԱ|Black Sea|Սեւ Ծով}}
 
{{Ծովերու Ցանկ}}
== Ծանօթագրութիւններ ==
{{ծանցանկ}}