«Կրիաներ»ի խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Ավելացվել է 435 բայտ ,  4 տարի առաջ
Առանց խմբագրման ամփոփման
'''Կրիաներ''' (<small>[[լատիներէն]]՝</small> Testudines) [[սողուններ]]ու դասին պատկանող զրահաւոր ցամաքի եւ ջուրի կենդանիներ են։ Կը տարածուին համարեայ ամբողջ [[երկրագունդ]]ով մէկ։ Յայտնի է, որ կրիաները գոյութիւն ունեցած են 220 միլիոն տարի առաջ<ref name="Li-etal">{{Harvnb|Li|Wu|Rieppel|Wang|2008}}</ref> եւ կը հանդիսանան սողուններու դասի ամենէ հին խումբը, աւելի հին, քան [[մողէզներ]]ու, օձերու կամ [[կոկորդիլոսներ]]ու խումբերը։
 
Կրիաները կը սերին ցամաքային հնագոյն, անհետացած սողուններու մէկ ճիւղէն՝ կատիլոզաւրերէն։ Դարաւոր զարգացման ընթացքին, անոնցմէ շատերը՝ աստիճանաբար, ընտելացած են անուշահամ ջուրերուն եւ ծովերուն մէջ ապրելու պայմաններուն։ Այժմ յայտնի է կրիաներու 210 տեսակ, որոնցմէ երեքը` [[Միջերկրածովեան կրիաներ|միջերկրածովեան]], կասպիական եւ ճահճային կրիաները, զորս կը հանդիպինք [[Հայաստան (արեւմտահայերէն)|Հայաստանի]] տարածքին։<br />
 
 
Կրիաները երկարակեաց կենդանիներ են։ Առանձին տեսակներու կեանքի տեւողութիւնը կը հասնէ մինչեւ 120 տարի։ Ամենաերկարակեացները, կրնան ապրիլ մինչեւ 170 տարի։
[[Պատկեր:SmithTestudoSkeletonTagged.PNG|մինի|ձախից|400px|Կրիայի կմախքը <br />1՝ գանգ; 2՝ վիզի ողեր; 3՝ թիակներ; 4՝ ուսոսկր <br />5՝ արմունկոսկր; 6՝ բազկոսկր; 7՝ մեծ մատ<br />8՝ միջնամատ; 9՝ ճկոյթ; 10՝ մարմինի ողեր <br />11՝ փորի զրահ; 12՝ կոնք; 13՝ պոչի ողեր <br />14՝ փոքր ազդրոսկր; 15՝ մեծ ազդոսկր]]
 
Կրիաներն իրենց արտաքինով կը տարբերուէն միւս կենդանիներէն` շնորհիւ պատեանի։ Պատեանը կրնայ է ունենալ ոսկրային կառուցուածք կամ լինել փափուկ, մաշկային, ինչպէս ծովերը բնակուող կրիաներու մօտ է։
 
Զրահի ձեւը թոյլ կը տայ պարզելու, թէ ինչպիսի կեանք է կը վարէ կրիան։ Կրիաներէն շատերն ունեն մեծ, գմբեթանման զրահ, ինչը կը դժուարացնէ, որ գիշատիչները ջարդելջարդեն անորանորը իրենց երախին մէջ։ Քանի մը բացառութիւններէն մին Ափրիկէի բլիթանման կրիան է, որի զրահն ունէ տափակ ձեւ, ինչը թոյլ կը տայ, որ ան կրնայտայանոր թաքնուիլ ժայռերուն ծերպերը։ <br />
Ջուրի կրիաներէն շատերը նոյնպէս ունեն տափակ, շուրջհոսելի զրահներ, ինչը լողնալիս կը նւազեցնէ ջուրի դիմադրութւնը։ Ի տարբերութիւն իրենց ցամաքային դանդաղաշարժ ցեղակիցներու` ծովերում ապրող կրիաները հիանալի արագաշարժ լողորդներ են։
[[Պատկեր:Haeckel Chelonia.jpg|մինի|աջից|178px220px|<small>Նկար մը Էրնսթ Հեքքելի "Kunstformen der Natur" գիրքէն, 1904<br />Վերեն ըստ ժամացոյցի.Տարբեր տեսակի կրիաներ.Կաշեպատ, Ծովի, Մաթամաթա, Կաղափակոսի, Օձապոչ, Երկրաչափական, Օձավիզ</small>]]
 
Կրիաներու զրահներու գոյները կրնան տարբեր ըլլալ։ Սովորաբար դրանք կըլլան են դարչնագւյն, սեւ կամ ձիթենու [[Կանաչ (գոյն, արեւմտահայերէն)|կանաչ]] գոյների։ Որոշ դեպքերին զրահն կ'ունենaj կարմիր, նարնջագոյն, դեղին կամ մոխրագոյն երանգներ։ <br />
== Սնունդը ==
Կրիաներուն սնունդը մեծապէս կախուած է այն միջավայրէն, ուր կ'ապրին։ Ցամաքային եւ ծովային կրիաները առաւելապէս բուսակեր են, բայց ծովային կրիաները երբեմն նաեւ ձուկ կ'որսան։ Անոնք նոյնիսկ կ'ուտեն սպունգներ եւ այլ փափկամարմիններ։ Կրիաները ունին նաեւ քանի մը ամիս անօթի մնալու կարողութիւնը։
{{Ֆոտոշարք|London Zoo 00996.jpg|Tortoise, Patara, Lycia, Turkey.jpg|00 Badalona - Parc de Can Solei i Ca l’Arnús 05.JPG|լ1=180|լ2=180|լ3=180|տեքստ=ՄիջերկրածովեանԿրիաներու եւտարբեր քաղցրահամ ջուրերուտեսակներ.<br կրիաներ}}/>
իւղաբլիթաձեւ, միջերկրածովեան եւ քաղցրահամ ջուրերու}}
== Զինանիշներ ==
{{Ֆոտոշարք|Seirijai COA.svg|Coat of arms of the British Indian Ocean Territory.svg|լ1=120|լ2=180|տեքստ=}}
== Աղբիւրներ ==
# «Ի՞նչ է, ո՞վ է» հանրագիտարան, 2-րդ հատոր։