«Արաբական Արշաւանքները Դէպի Պարսկաստան»ի խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Չ
clean up, փոխարինվեց: ընդհամենը → ընդամենը (3) oգտվելով ԱՎԲ
Չ (clean up, փոխարինվեց: ընդհամենը → ընդամենը (3) oգտվելով ԱՎԲ)
}}
 
'''Արաբական արշաւանքները դէպի Պարսկաստան'''('''Պարսկաստանի իսլամական նուաճում''', նաեւ '''Իրանի արաբական նուաճում'''<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/arab-ii</ref>),[[Սասանեան Պարսկաստան|Սասանեան Պարսկաստանի]]ի գրաւումը [[իսլամ արաբներ|իսլամ արաբներիու]]իու կողմէն [[651 թուական|651 թուականին]]ին եւ Իրանի մէջ զրադաշտականութեան աստիճանական անկումը:
 
Իսլամներու վերելքը ինկաւ [[Պարսկաստան (արեւմտահայերէն)|Պարսկաստանի]] քաղաքական եւ ռազմական անկման հետ: Ժամանակին երկու գերհզոր կայսրութիւններ Սասանեան Պարսկաստանն ու [[Արեւելահռոմէական կայսրութիւն|Արեւելահռոմէական կայսրութիւնը]]ը քսան տարի տեւած քայքայիչ պատերազմի հետեւանքով հիւծուած էին: [[Խոսրով Բ. Փարուեզ|Խոսրով Բ. Փարուեզի]]ի սպանութիւնէն ետք 4 տարուայ ընթացքին գահին նստած էին 10 տարբեր թեկնածուներ, իսկ վերջինը՝ [[Հազկերտ Գ]].-ը ընդհամենըընդամենը 8 տարեկան երեխայ էր:
 
Իսլամներու վերելքը ինկաւ [[Պարսկաստան (արեւմտահայերէն)|Պարսկաստանի]] քաղաքական եւ ռազմական անկման հետ: Ժամանակին երկու գերհզոր կայսրութիւններ Սասանեան Պարսկաստանն ու [[Արեւելահռոմէական կայսրութիւն|Արեւելահռոմէական կայսրութիւնը]] քսան տարի տեւած քայքայիչ պատերազմի հետեւանքով հիւծուած էին: [[Խոսրով Բ. Փարուեզ|Խոսրով Բ. Փարուեզի]] սպանութիւնէն ետք 4 տարուայ ընթացքին գահին նստած էին 10 տարբեր թեկնածուներ, իսկ վերջինը՝ [[Հազկերտ Գ]].-ը ընդհամենը 8 տարեկան երեխայ էր:
 
Արաբները առաջին անգամ յարձակեցան Սասանեան Պարսկաստանի վրայ [[633]] թուականին, երբ զօրավար [[Խալիդ իբն Վալիդ (արեւմտահայերէն)|Խալիդ իբն Վալիդը]] ներխուժեց Միջագետք (ներկայիս [[Իրաք (արեւմտահայերէն)|Իրաք]]), որ Սասանեաններու քաղաքական եւ տնտեսական կեդրոնն էր<ref>[http://books.google.nl/books?id=WLY4GML3GBoC&pg=PA180&dq=iraq+political+economic+centre+sassanid&hl=en&sa=X&ei=f1InUfafIYuR0QW7wIGYBQ&ved=0CDAQ6AEwAA#v=onepage&q=iraq%20political%20economic%20centre%20sassanid&f=false «Հիշողության և ցանկության միջև. Մերձավոր Արևելքը անհանգիստ դարաշրջանում» (էջ. 180) ({{lang-en|Between Memory and Desire: The Middle East in a Troubled Age}})]</ref>: Սակայն Խալիդի տեղափոխումը դէպի [[բիւզանդական տարածք]], թոյլ տուաւ պարսիկներուն անցնիլ հակայարձակման եւ ետ բերել կորսուած տարածքները: Երկրորդ ներխուժումը սկսաւ [[636]] թուականին [[Սաադ իբն Աբի Վաքաս (արեւմտահայերէն)|Սաադ իբն Աբի Վաքասի]] գլխաւորութեամբ, որուն օրով արաբները վճռական հաղթանակ տարին [[Քադիսիօյ ճակատամարտ|Քադիսիոյ ճակատամարտին]]: Այդ պարտութեան հետեւանքով պարսիկները կորսնցուցին [[Իրան (արեւմտահայերէն)|Իրանէն]] արեւմուտք ինկած տարածքները. [[Զագրոսի լեռնաշղթայ (արեւմտահայերէն)|Զագրոսի լեռնաշղթան]] դարձաւ բնական սահման նորաստեղծ արաբական [[Ռաշիդուն խալիֆայութիւն|Ռաշիդուն խալիֆայութեան]] եւ Սասանեաններու միջեւ: Չնայած պարսիկները կ՝իրականացնէին անդադար ասպատակութիւններ կորսուած տարածքներուն, [[642]] թուականին [[խալիֆ Ումար (արեւմտահայերէն)|խալիֆ Ումարը]] հրամայեց նոր արշաւանք կազմակերպել դէպի [[Պարսկաստան (արեւմտահայերէն)|Պարսկաստան]]: Ան աւարտեց [[651]] թուականին վերջինիս լիակատար պարտութեամբ եւ ներառմամբ խալիֆայութեան կազմին մէջ: Պարսկաստանի արագ նուաճումը, որ հնարաւոր դարձաւ լաւ համաձայնուած եւ մեծ տարածութիւններ ունեցող տարբեր զօրաջոկատներու շնորհիւ, Ումարի մեծագոյն նուաճումն էր, որ բերաւ անոր մեծ ռազմական եւ քաղաքական գործչի հեղինակութիւն<ref name="ReferenceA">«Պարսկաստանի իսլամական նվաճումը» ({{lang-en|The Muslim Conquest of Persia}}), Ա. Ի. Ակրամ գլուխ 1: ISBN 978-0-19-597713-4, 9780195977134</ref>:
 
[[Իրանցի պատմաբաններ (արեւմտահայերէն)|Իրանցի պատմաբանները]], մէջբերելով արաբական աղբիւրները,կը պաշտպանեն իրենց նախնիներուն եւ տեսակետ կը յայտնեն, որ «ի հակադրութիւն որոշ պատմաբաններու, պարսիկները իրականին արաբներու դյմ կռուած են երկար ու կատաղի»<ref>Միլանի Ա., «Կորցված իմաստություն» ({{lang-en|Lost Wisdom}}): 2004 ISBN 978-0-934211-90-1 p.15</ref>։Արդէն [[651]] թուականին Իրանի քաղաքային բնակավայրերու մեծ մասը կը գտնուէր արաբներու իշխանութեան տակ. բացառութիւն կը կազմէին [[Տրանսօքսիանա (արեւմտահայերէն)|Տրանսօքսիանան]] եւ [[մերձկասպեան նահանգներ (արեւմտահայերէն)|մերձկասպեան նահանգները]]: Չնայած որոշ տեղերու մէջ կազմակերպուած տեղային դիմադրութեանը, ոչ մէկը չպսաեց յաջողութեամբ: Արաբական տիրապետութեան օրով տեղի ունեցան տարբեր ապստամբութիւններ, սակայն ամէն անգամ խալիֆի կողմէն ուղարկուած օգնական ուժերը կը յաջողուէին ճնշել խռովութիւնները: Օրինակ կրնայ ծառայել [[Բուխարա (արեւմտահայերէն)|Բուխարայի]] բազմաթիւ ձախողուած ապստամբութիւնները: Սակայն Իրանի իսլամականացումը աստիճանական գործընթաց էր: Այդ ժամանակի ընթացքին տեղի ունեցան բազմաթիւ վայրագութիւններ, այդ թիւին մէջ զրադաշտական սրբազան ձեռագրերու այրումն ու մոգերու սպանութիւնը<ref>(Բաալդորի, Ֆութուհ, էջ 421; Բիրունի, Աթար, էջ 35)</ref>: Կորսցնելով քաղաքական անկախութիւնը, պարսիկները պահպանեցին իրենց ազգային դիմանկարը պարսկերենիու եւ պարսկական մշակոյթի շնորհիւ: Չնայած անոր իսլամը վերջ ի վերջոյ դարձաւ գերիշխող կրօն. որոշները կ՝ընդունէին ելլելով քաղաքական, սոցիալական, մշակութային կամ կրօնական պատճառներով, իսկ միւսները՝ ընդհամենըընդամենը հաւատալով իրենց ուղղուած հորդորներուն<ref>Մուհամմադ Մուհամմադի Մալայերի, «Թարիխ-ի Ֆառհանգ-ի Իրան» (Իրանի մշակութային պատմությունը). 4 հատոր. Թեհրան. 1982</ref><ref>{{cite book|author=ʻԱբն ալ-Հուսայն Զարինքուբ|authorlink=Աբդուլհուսեին Զարինքուբ|title=Դու քարն-ի սուկուտ. սարգուզաշտ-ի հավադիս վա ավզա-իտարիկհի դար դւ քարն-ի ավվալ-ի իսլամ (Լռության երկու դար)|location=Թեհրան|publisher=Sukhan|year=1379 (2000)|oclc=46632917}}</ref>։
 
[[Իրանցի պատմաբաններ (արեւմտահայերէն)|Իրանցի պատմաբանները]], մէջբերելով արաբական աղբիւրները,կը պաշտպանեն իրենց նախնիներուն եւ տեսակետ կը յայտնեն, որ «ի հակադրութիւն որոշ պատմաբաններու, պարսիկները իրականին արաբներու դյմ կռուած են երկար ու կատաղի»<ref>Միլանի Ա., «Կորցված իմաստություն» ({{lang-en|Lost Wisdom}}): 2004 ISBN 978-0-934211-90-1 p.15</ref>։Արդէն [[651]] թուականին Իրանի քաղաքային բնակավայրերու մեծ մասը կը գտնուէր արաբներու իշխանութեան տակ. բացառութիւն կը կազմէին [[Տրանսօքսիանա (արեւմտահայերէն)|Տրանսօքսիանան]] եւ [[մերձկասպեան նահանգներ (արեւմտահայերէն)|մերձկասպեան նահանգները]]: Չնայած որոշ տեղերու մէջ կազմակերպուած տեղային դիմադրութեանը, ոչ մէկը չպսաեց յաջողութեամբ: Արաբական տիրապետութեան օրով տեղի ունեցան տարբեր ապստամբութիւններ, սակայն ամէն անգամ խալիֆի կողմէն ուղարկուած օգնական ուժերը կը յաջողուէին ճնշել խռովութիւնները: Օրինակ կրնայ ծառայել [[Բուխարա (արեւմտահայերէն)|Բուխարայի]] բազմաթիւ ձախողուած ապստամբութիւնները: Սակայն Իրանի իսլամականացումը աստիճանական գործընթաց էր: Այդ ժամանակի ընթացքին տեղի ունեցան բազմաթիւ վայրագութիւններ, այդ թիւին մէջ զրադաշտական սրբազան ձեռագրերու այրումն ու մոգերու սպանութիւնը<ref>(Բաալդորի, Ֆութուհ, էջ 421; Բիրունի, Աթար, էջ 35)</ref>: Կորսցնելով քաղաքական անկախութիւնը, պարսիկները պահպանեցին իրենց ազգային դիմանկարը պարսկերենիու եւ պարսկական մշակոյթի շնորհիւ: Չնայած անոր իսլամը վերջ ի վերջոյ դարձաւ գերիշխող կրօն. որոշները կ՝ընդունէին ելլելով քաղաքական, սոցիալական, մշակութային կամ կրօնական պատճառներով, իսկ միւսները՝ ընդհամենը հաւատալով իրենց ուղղուած հորդորներուն<ref>Մուհամմադ Մուհամմադի Մալայերի, «Թարիխ-ի Ֆառհանգ-ի Իրան» (Իրանի մշակութային պատմությունը). 4 հատոր. Թեհրան. 1982</ref><ref>{{cite book|author=ʻԱբն ալ-Հուսայն Զարինքուբ|authorlink=Աբդուլհուսեին Զարինքուբ|title=Դու քարն-ի սուկուտ. սարգուզաշտ-ի հավադիս վա ավզա-իտարիկհի դար դւ քարն-ի ավվալ-ի իսլամ (Լռության երկու դար)|location=Թեհրան|publisher=Sukhan|year=1379 (2000)|oclc=46632917}}</ref>։
 
 
== Պատմագրութիւն եւ նորագոյն ուսումնասիրութիւններ ==
Երբ արեւմտեան պատմաբանները առաջին անգամ սկսան ուսումնասիրել արաբական արշաւանքներուն մասին դէպի Պարսկաստան, անոնք միայն կը հիմնուէին հայազգի [[Սեբեոս (արեւմտահայերէն)|Սեբեոսի]] եւ յետագային գրուած արաբական աղբիւրներու վրայ: Կարեւորագոյն աշխատանքներէն էր [[Արթիւր Քրիստենսեն |Արթիւր Քրիստենսենի]]ի [[1944]] թուականին [[Կոպենհագեն (արեւմտահայերէն)|Կոպենհագենի]] եւ [[Փարիզ (արեւմտահայերէն)|Փարիզի]] մէջ լոյս տեսած «L’Iran sous les Sassanides» աշխատութիւնը:
 
Սակայն վերջերս պատմաբանները սկսած են կասկածի տակ առնել նուաճման աւանդական պատմութիւնը: [[Փարվանեհ Փուրշարիաթի (արեւմտահայերէն)|Փարվանեհ Փուրշարիաթին]] [[2008]] թուականին լոյս տեսած իր «Սասանեան կայսրութեան անկումն ու կործանումը. Սասանեան-պարթեւական համադաշնութիւն եւ Իրանի արաբական նուաճում» (անգլ.՝ Decline and Fall of the Sasanian Empire: The Sasanian-Parthian Confederacy and the Arab Conquest of Iran) գիրքին մէջ կը ներկայացնէ նոր մօտեցում այս իրադարձութիւններու ուսումնասիրման նկատմամբ:
 
== Սասանեան կայսրութիւնը մինչեւ նուաճում ==
Սկսած մ.թ.ա. [[1-ին դար|1-ին դարէն]]էն [[Հռոմէական կայսրութիւն|Հռոմէական կայսրութեան]] (յետագային [[Բիւզանդական կայսութիւն|Բիւզանդական կայսութեան]]) եւ Պարթեւաստանի (յետագային [[Սասանեան Պարսկաստան]]) միջեւ սահմանը կ՝անցնէր [[Եփրատ գետ (արեւմտահայերէն)|Եփրատ գետէն]]: Բազմաթիւ պատերազմներ հիմնականին տեղի կ՝ունենային հիւսիսային ժայռոտ շրջաններուն կամ սուրիական անապատի մէջ: Ռազմական գործողութիւնները շատ դէպքերու մէջ իրենցմէ կը ներկայացնէին ամրութիւններու պաշարումներ: Երկու կայսրութիւններու համար հարաւէն եկող միակ վտանգը քոչուոր արաբներու ասպատակութիւններն էին: Այդ իսկ պատճառով երկու կայսրութիւններն ալ կը դաշնակցէին փոքր կիսանկախ արաբական ցեղերու հետ, որոնք կը ծառայէին որպէս պաշտպանիչ ուժ քոչուորներու յարձակումներէն: Բիւզանդացիներու դաշնակիցներն էին [[քրիստոնիա Ղասանիդներ|քրիստոնիա Ղասանիդները]]ը, իսկ Սասնաեաններինը՝ [[հեթանոս Լախմիդներ (արեւմտահայերէն)|հեթանոս Լախմիդները]]: Երկու արաբական փոքր իշխանութիւններն ալ մշտապէս կը պայքարէին իրարու դէմ, որ կը գրաւէր անոնց, բայց քիչ կ՝ազդէր Բիւզանդիոնի եւ Պարսկաստանի վրայ: 6-րդ եւ [[7-րդ դար|7-րդ դարերուն]]երուն, շարք մը պատճառներու հետեւանքով, դարաւոր հաւասարակշռութիւնը խախտուեցաւ:
 
 
=== Արաբական ենթակայ իշխանութիւններու ապստամբութիւն (602) ===
=== Բիւզանդա-սասանեան պատերազմ (612–629) ===
{{հիմնական|Բիւզանդա-սասանեան պատերազմ ([[602]]-[[628]] թուականներ)}}
Երբ պարսից [[Խոսրով Բ. Փարուեզ |Խոսրով Բ. Փարուեզը]]ը ճնշեց [[Վահրամ Չոբին(արեւմտահայերէն)|Վահրամ Չոբինի]] ապստամբութիւնը, ամբողջ էներգիան ուղղեց իրեն օգնութիւն ցուցաբերած բիւզանդացիներու դէմ: Առաջին տասնամեակի ընթացքին ան հասաւ չտեսնուած յաջողութիւններու. պարսիկները գրեթէ վերականգնած էին [[Աքեմենեան կայսրութիւն|Աքեմենեան կայսրութիւնը]]ը (մ.թ.ա. [[550]]–[[330]] թուականներ):
 
Սակայն Բիւզանդական կայսրութիւնը Հերակլիոս կայսրին ղեկավարութեամբ [[622]] թուականին պատասխան հարուած հասցուց եւ [[627]] թուականին [[Նինուէի ճակատամարտ|Նինուէի ճակատամարտին]] բիւզանդական զօրքը ջարդեց Սասանեաններուն: Անկէ ետք Հերակլիոսը ընդհուպ մօտեցաւ Սասանեաններու մայրաքաղաք [[Տիզբոն (արեւմտահայերէն)|Տիզբոնին]]: [[629]] թուականին Խոսրովի զօրավարներէն [[Շահրբարազ (արեւմտահայերէն)|Շահրբարազը]] համաձայնեցաւ ետպատերազմեան սահմաններու վերականգնմանը:
 
Սակայն Բիւզանդական կայսրութիւնը Հերակլիոս կայսրին ղեկավարութեամբ [[622]] թուականին պատասխան հարուած հասցուց եւ [[627]] թուականին [[Նինուէի ճակատամարտ|Նինուէի ճակատամարտին]]ին բիւզանդական զօրքը ջարդեց Սասանեաններուն: Անկէ ետք Հերակլիոսը ընդհուպ մօտեցաւ Սասանեաններու մայրաքաղաք [[Տիզբոն (արեւմտահայերէն)|Տիզբոնին]]: [[629]] թուականին Խոսրովի զօրավարներէն [[Շահրբարազ (արեւմտահայերէն)|Շահրբարազը]] համաձայնեցաւ ետպատերազմեան սահմաններու վերականգնմանը:
 
==== Խոսրով Բ-ի սպանութիւնը ====
Պարտութեան հետեւանքով Խոսրով Բ. Փարուեզը [[628]] թուականին գահազրկուեցաւ եւ սպաննուեցաւ: Անոնցմէ ետք [[628]]-[[632]] թուականներու միջեւ ինկած ժամանակահատուածին գահը գրաւեցին 10 թագաւոր եւ թագուհի: Անոնցմէ վերջինը՝ [[Հազկերտ Գ (արեւմտահայերէն)|Հազկերտ Գ]]-ը, Խոսրովի թոռն էր, սակայն գահ բարձրանալու ժամանակ ընդհամենըընդամենը 8 տարեկան էր<ref>http://www.iranicaonline.org/articles/sasanian-dynasty</ref>։
 
=== Մուհամմէտի կեանքի օրով ===
Ըստ իսլամական աւանդութեան [[628]] թուականին Մուհամմէտը ուղարկեց բազմաթիւ նամակներ իշխաններուն, արքաներուն եւ ցեղապետերուն՝ կոչ ընելով ընդունել իսլամութիւնը: Աւանդութիւնը կը փաստէ, որ նամակները տեղ հասան Պարսկաստան, [[Բիւզանդական կայսրութիւն]], [[Եթովպիա (արեւմտահայերէն)|Եթովպիա]], [[Եմեն]] եւ [[Հիրա (արեւմտահայերէն)|Հիրա]] ([[Իրաք (արեւմտահայերէն)|Իրաք]]) նոյն օրը<ref name="seventhyear">{{cite web | url=http://www.al-islam.org/message/43.htm | title=Գաղթի յոթերորդ տարվա իրադարձությունները | publisher=Ahlul Bayt Digital Islamic Library Project]| accessdate=2007-04-03}}</ref>: Այս ամէնը, սակայն կը կասկածուի ներկայիս պատմաբաններու կողմէն<ref>Լեոն Կայետանի, Annali dell' Islam, հատոր 4, էջ. 74</ref>: Հատկապէս այն փաստը, որ Խոսրովը կրնար նամակ ստանալ Մուհամմէտէն շատ քիչ հաւանական է. պարսկական արարողակարգերը չափազանց բարդ էին եւ դժուար թէ այն ժամանակ փոքր տարածքային ուժի առաջնորդի նամակը փոխանցուէր շահնշահին<ref>Լեոն Կայետանի, Annali dell' Islam, հատոր 2, գլուխ 1, պարբերություն 45–46</ref>:
 
Գրեթէ բոլոր աւանդութիւնները կը փաստեն, որ Խոսրովը կատաղած, կը ոչնչացնէ նամակը. միակ տարբերութիւնը այն է, թէ ինչպէս ան կը ոչնչացնէ<ref>'Մ. Մորոնի, '''Իսլամի հանրագիտարան''', հատոր V, 1980 թ., էջ 185 [http://books.google.dk/books?id=xJY3AAAAIAAJ&pg=PA185&lpg=PA185&dq=paedia+of+Islam+kisra&source=bl&ots=VuDM4y49j5&sig=CuXjr62gb-aiytTjyd3JF71ZLBk&hl=da&sa=X&ei=kqHZUcY9zIE9g4qByA4&ved=0CFcQ6AEwBg#v=onepage&q=paedia%20of%20Islam%20kisra&f=false 'Մ. Մորոնի, '''Իսլամի հանրագիտարան''', հատոր V, 1980 թ., էջ 185]</ref>:
 
== Խալիֆայութեան վերելքը ==
[[Մուհամմէտ|Մուհամմէտը]]ը մահացաւ Յուլիս [[632]] թուականին եւ խալիֆի պաշտօնը գրաւեց [[Ապու Բաքր|Ապու Բաքրը]]ը: Այս ընթացքին շարք մը արաբական ցեղեր ապստամբեցան եւ խալիֆը մինչեւ մարտ [[633]] թուականը զբաղուած էր խռովութիւններու ճնշմամբ: [[633]] թուականին ամբողջ [[Արաբական թերակղզի(արեւմտահայերէն)|Արաբական թերակղզին]] կը գտնուէր անոր տիրապետութեան տակ:
 
Դժուար է ըսել, թէ արդեօք Ապու Բաքրը նպատակդրուած էր ստեղծել կայսրութիւն, սակայն ան իր որոշումներով եւ գործողութիւններով սկիզբ տուաւ աշխարհի ամենամեծ պետութիւններէն մէկուն<ref name="Donner">Ֆրեդ Մ. Դոններ, Մ«ուհամմադն ու հավատացյալները. իսլամի ակունքները» ({{lang-en|Muhammad and the Believers: At the Origins of Islam}}), Harvard University Press, 2010, ISBN 978-0-674-05097-6 ''[https://books.google.com/books?id=qBzRj7OajmEC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false]''</ref>:Առաջին հակամարտութիւնը տեղի ունեցաւ Սասանեաններու հետ: Այստեղ արաբական զօրքի հրամանատարն էր Խալիդ իբն ալ-Վալիդը:
== Առաջին ներխուժումը Միջագետք (633) ==
Առաջինը յարձակեցան թերակղզիի հիւսիս արեւելքի մէջ բնակուող արաբական ցեղերը, որոնք ասպատակեցին [[Սասանեաններ|Սասանեաններու]]ու տիրոյթ [[Միջագետք (արեւմտահայերէն)|Միջագետքը]]: Շուտով Ապու Բաքրն իրեն այնքան հզօր համարեց, որ յարձակում գործեց հիւսիս-արեւելքի մէջ գտնուող Սասանեաններու վրայ, իսկ հիւսիս-արեւմուտքի մէջ Բիւզանդական կայսրութեան վրայ: Այս ունէր 3 պատճառ. 1.Նոր իսլամացած արաբներու եւ երկու կայսրութիւններու միջեւ կը բնակէին բազմաթիւ այլադաւան արաբական քոչուորներ եւ Ապու Բաքրը յոյս ունէր, որ անոնք կ՝օգնեն տարածել իսլամութիւնը, 2. [[Պարսիկներ (արեւմտահայերէն)|Պարսիկներն]] ու [[հռոմէացիներ|հռոմէացիները]]ը ստիպուած էին վճարել ծանր հարկեր եւ խալիֆը յոյս ունէր, որ աւելի թեթեւ հարկային քաղաքականութիւնը կը դրդէ անոնց ընդունել իրեն, 3. Ըլլալով երկու գերպետութիւններու կողքին, կարելի չէր անգործ մնալ, քանի որ միշտ ալ կար անոնցմէ եկող մեծ վտանգ. Ապու Բաքրը յոյս ունէր միաժամանկ յարձակումով ազատել իրեն այդ վտանգէն<ref name="Najeebabadi">Աքբար Շահ Նաջիբաբադի, «Իսլամի պատմություն», B0006RTNB4</ref>:Ասպատակութիւններու շնորհիւ կամաց-կամաց հաւաքուեցաւ մեծ քանակութեամբ աւար: Արաբները կ՝օգտուէին իրենց հեծելազորի թեթեւութիւնէն եւ, արագ թալանելով, միանգամից ետ կը վերադառնային անապատ, քանի որ շատ լաւ գիտէին, որ պարսիկները իրենց հոն չեն հետապնդիր: Այս յաջողութիւնները համոզեցին Ապու Բաքրին, որ եկած էր նորաստեղծ խալիֆայութեան սահմաններու մեծացման ժամանակը<ref name="Tabari">Թաբարի, հատոր 2, էջ 554</ref>:
 
Յաջողութիւնն ապահովելու համար Ապու Բաքրը յայտարարեց, որ Պարսկաստան արշաւող զօրքը կը կազմուի միայն կամաւորներէն եւ, որ ան կը ղեկավարուի լաւագոյն իսլամ զօրավարի՝ Խալիդ իբն ալ-Վալիդի կողմէն: Ապու Բաքրը հրամայեց սահմանային գոտիի արաբական ցեղերուն ենթարկուիլ Խալիդի հրամաններուն, իսկ վերջինիս առջեւ դրաւ [[Ալ-Հիրան (արեւմտահայերէն)|Ալ-Հիրան]] գրաւելու նպատակ: Մարտ [[633]] թուականի երրորդ շաբաթուա ընթացքին Խալիդը 10,000 զօրքով սկսաւ արշաւանքը: Անոնց նաեւ միացան 8,000 արաբական քոչուորներ, այդպիսով հասցնելով զօրքի քանակը 18,000-ի:
Միջագետքի մէջ Խալիդը մինչեւ Մայիս 633 թուական տօնեց 4 անընդմէջ հաղթանակներ: Պարսկական արքունիքը դրուեցաւ քաոսային իրավիճակի մէջ: Մայիսի վերջին շաբաթը իսլամ արաբներու համար նշանաւորուեցաւ Հիրա կարեւոր քաղաքի պաշարմամբ եւ գրաւմամբ: Մէկ ամիս տեւած հանգստէն ետք, Յուլիսին, Խալիդը պաշարեց [[Ալ Անբար (արեւմտահայերէն)|Ալ Անբար]] քաղաքը: Պաշարումը տեւեց քանի մը շաբաթ եւ Յուլիսին ինկաւ արաբներու ձեռքը: Այնուհետեւ Խալիդը շարժեցաւ հարաւ եւ, տանելով եւս մէկ հաղթանակ, գրագեց Այն ուլ Թամր քաղաքը: Այդ պահուն Իրաքի մէկ մասը արդէն իսլամներու ձեռքին մէջն էր:
 
Շուտով Խալիդը վերադարձաւ [[Արաբիա (արեւմտահայերէն)|Արաբիա]] եւ ջախջախեց ապստամբ արաբական ցեղերուն: Երբ ան վերադարձաւ օգոստոսին, պարզուեցաւ, որ պարսիկները մեծ զօրք կը հաւաքեն:Ան որոշեց ճակատամարտ տալ առանձին ջոկատներու, քանի դեռ անոնք իրար չեն միացած: Սասանեանները ունէին 4 ջոկատ, որոնք կազմուած էին պարսիկներէն եւ [[քրիստոնիա արաբներ |քրիստոնիա արաբներէն]]էն: Խալիդը մշակեց հանճարեղ ծրագիր. ան բաժանեց զօրքը 3 մասի եւ հարձակեցաւ պարսիկներու վրայ գիշերը երեք կողմէն: Պարսկական ամբողջ զօրքը ոչնչացուց եւ մայրաքաղաք Տիզբոնը մնաց անպաշտպան: Սակայն Խալիդը նախ որոշեց ոչնչացնել հարաւի եւ արեւմուտքի մէջ մնացած բոլոր պարսկական ուժերը: Ան արշաւեց սահմանային [[Ֆիրազ (արեւմտահայերէն)|Ֆիրազ]] քաղաք, ուր ան հաղթանակ տօնեց Սասանեաններու, բիւզանդացիներու եւ քրիստոնիա արաբներու միացեալ ուժերու նկատմաբ: Այս Միջագետքի նուաճման անոր վերջին ճակատամարտն էր: Երբ Խալիդը կը պատրաստուէր յարձակիլ Տիզբոնի մօտակայքին գտնուող Քադիսիա բերդին վրայ, խալիֆը հրամայեց անոր անցնիլ Բիւզանդական կայսրութիւն եւ սկսիլ Սուրիոյ նուաճումը<ref>Ակրամ, գլուխներ 19–26</ref>:
 
Շուտով Խալիդը վերադարձաւ [[Արաբիա (արեւմտահայերէն)|Արաբիա]] եւ ջախջախեց ապստամբ արաբական ցեղերուն: Երբ ան վերադարձաւ օգոստոսին, պարզուեցաւ, որ պարսիկները մեծ զօրք կը հաւաքեն:Ան որոշեց ճակատամարտ տալ առանձին ջոկատներու, քանի դեռ անոնք իրար չեն միացած: Սասանեանները ունէին 4 ջոկատ, որոնք կազմուած էին պարսիկներէն եւ [[քրիստոնիա արաբներ |քրիստոնիա արաբներէն]]: Խալիդը մշակեց հանճարեղ ծրագիր. ան բաժանեց զօրքը 3 մասի եւ հարձակեցաւ պարսիկներու վրայ գիշերը երեք կողմէն: Պարսկական ամբողջ զօրքը ոչնչացուց եւ մայրաքաղաք Տիզբոնը մնաց անպաշտպան: Սակայն Խալիդը նախ որոշեց ոչնչացնել հարաւի եւ արեւմուտքի մէջ մնացած բոլոր պարսկական ուժերը: Ան արշաւեց սահմանային [[Ֆիրազ (արեւմտահայերէն)|Ֆիրազ]] քաղաք, ուր ան հաղթանակ տօնեց Սասանեաններու, բիւզանդացիներու եւ քրիստոնիա արաբներու միացեալ ուժերու նկատմաբ: Այս Միջագետքի նուաճման անոր վերջին ճակատամարտն էր: Երբ Խալիդը կը պատրաստուէր յարձակիլ Տիզբոնի մօտակայքին գտնուող Քադիսիա բերդին վրայ, խալիֆը հրամայեց անոր անցնիլ Բիւզանդական կայսրութիւն եւ սկսիլ Սուրիոյ նուաճումը<ref>Ակրամ, գլուխներ 19–26</ref>:
 
 
== Երկրորդ ներխուժումը Միջագետք (636) ==
[[Ապու Բաքր|Ապու Բաքրի]]ի կտակի համաձայն, անոր յաջորդ խալիֆ Ումարը պետք է շարունակէր Միջագետքի եւ Սուրիոյ գրաւումը: Սակայն Միջագետքի մէջ իրավիճակը երթալով կը վատդարանար: Ապու Բաքրի օրով Խալիդը իր 9000-անոց զօրքի կէսին չափ կը սկսի արշաւել դէպի Սուրիա: Սակայն անոր հեռացումէն անմիջապես ետք պարսիկները անցան հակայարձակման: Արաբները ստիպուած ձգեցին գրաւած տարածքները ու անցան սահմաններու պաշտպանութեանը: Ումարը միանգամից օգնական ուժեր ուղարկեց, սակայն անոնք ջախջախուեցան [[Կամրջի ճակատամարտ (արեւմտահայերէն)|Կամրջի ճակատամարտին]]: Պարսիկները չկրցան զարգացնել յաջողութիւնները եւ պարտութիւն կրեցին [[Բուվայբի ճակատամարտ (արեւմտահայերէն)|Բուվայբի ճակատամարտին]]: [[635]] թուականին Հազկերտ Սասանեանը դաշինք կնքեց բիւզանդական կայսր Հերակլիոսի հետ: Վերջինիս աղջիկը ամուսնացաւ Հազկերտի հետ: Քանի դեռ Հերակլիոսը կը պատրաստուէր խոշոր արշաւանք կազմակերպելու Լեւանտ, Հազկերտը հրամայեց մեծ զօրք հաւաքել, որպեսզի դուրս մղէ արաբները Միջագետքէն: Երկու միապետերը պետք է միաժամանակ արշաւէին [[իսլամ արաբներ|իսլամ արաբներու]]ու դէմ եւ վերջնականապէս հաղթէին անոնց:
 
=== Քադիսիոյ ճակատամարտը ===
Բիւզանդացիները սկսան իրենց յարձակումը Մայիս [[636]] թուականին, սակայն Հազկերտը չյաջողեցաւ ժամանակին հաւաքել զօրքը եւ օգնութիւն ցոյց տալ իր դաշնակիցներուն: Ումարը, գիտնալով այդ դաշինքի մասին, օգտուեցաւ այդ ձախողումէն: Ան միանգամից ուղղեց ուժերու մեծ մասը Բիւզանդական կայսրութեան դէմ [[Յարմուք գետ (արեւմտահայերէն)|Յարմուք գետի]] ափին: Միաժամանակ խալիֆը առաջարկեց Հազկերտին իսլամութիւն ընդունիլ եւ հաշտութիւն կնքել: Հերակլիոս կայսրը հրամայած էր բիւզանդական զօրքերու գերագոյն հրամանատար հայազգի Վահանին չյարձակիլ արաբներու վրայ, քանի դեռ ան չէր ստացած այդպիսի հրաման անձամբ կայսրէն: Սակայն օգոստոս [[636]] թուականին [[Վահան (արեւմտահայերէն)|Վահանը]] յարձակեցաւ եւ պարտութիւն կրեց<ref>Սերաթ-ի-Հազրաթ Ումար-ի-Ֆարուք, Մուհամմադ Ալիաս Աադիլի կողմից, էջ 67</ref>:
 
Չնայած [[Բիւզանդական կայսրութիւն|Բիւզանդական կայսրութիւնը]]ը պարտութիւն կրեց, [[Սասանեան Պարսկաստան|Սասանեան Պարսկաստանը]]ը դեռեւս կը մնար ահռելի վտանգաւոր հակառակորդ: Սասանեանները հաւաքած էին հսկայական բանակ իրենց կայսրութեան տարբեր անկիւններէն, իսկ զօրքը կը ղեկավարէին պարսից լաւագոյն հրամանատարները: Բերուած էին նաեւ ռազմական փիղեր: Սակայն երեք ամսուայ ընթացքին պարսկական ամբողջ բանակը ջախջախուեցաւ [[Քադիսիոյ ճակատամարտ|Քադիսիոյ ճակատամարտին]]ին, որուն հետ աւարտեց Սասանեաններու գերիշխանութիւնը Պարսկաստանէն դէպի արեւմուտք<ref>Պարսկաստանի իսլամական նվաճումը, Ա. Ի. Ակրամ, գլուխ 5 ISBN 978-0-19-597713-4, 9780195977134</ref>: Այս հաղթանակը կը համարուի իսլամի աճման վճռական կետերէն մէկը, որուն շնորհիւ արաբները գրաւեցին ամբողջ Միջագետքը: Պարսից մայրաքաղաք Տիզբոնը ինկաւ 3 ամսուայ պաշարումէն ետք Մարտ [[637]] թուականին:
 
== Միջագետքի նուաճումը (636–638) ==
Սակայն պարսիկները այլ ձեւով կը մտածէին: Կայսերական պարսիկներու հպարտութեանը հարուած հասած էր արաբներու կողմէն եւ անոնք չէին կրնար թոյլ տալ իրենց հողերու գրաւումը<ref>Իսլամական ճարտարապետության բառարան, Անդրյու Պետերսեն, էջ 120</ref>:
 
[[637]] թուականին [[Ջալուլայի ճակատամարտ|Ջալուլայի ճակատամարտին]]ին կրած պարտութեան հետեւանքով, Հազկերտը անցաւ [[Ռէյ |Ռէյ]], ապա նոր մայրաքաղաք՝ [[Մերվ (արեւմտահայերէն)|Մերվ]], ուրկէ հրամաններ սկսաւ տալ իր զօրավարներուն անընդհատ ասպատակելու Միջագետքը: Շահնշահը կոչով դիմեց ժողովրդուն եւ անոր արձագանքեցին բազմաթիւ մարդիկ ամբողջ կայսրութեան տարածքէն՝ սկսած տարիներ շարունակ ծառայած վետերաններէն եւ վերջացրած նորակոչիկներով: Բոլորը հաւաքուեցան [[Նահաուանդ|Նահաուանդի]]ի մօտ տալու վերջին եւ ճակատագրական ճակատամարտը: 100,000 անոց պարսկական զօրքը դրուեցաւ [[Մարդան Շահ (արեւմտահայերէն)|Մարդան Շահի]] հրամանատարութեան տակ:
 
Ումարը տեղեկացաւ զօրքերու կեդրոնացման մասին եւ ստիպուած զօրք ուղարկեց անոնց դէմ<ref>Հռոմի թշնամիները 3. Պարթևներն ու Սասանյանները, Պիտեր Վիլկոքս, էջ 4</ref>: Խալիֆը հասկցաւ, որ քանի դեռ պարսիկները ունին պետականութիւն, անոնք մշտապես կը փորձեն ետ գրաւել կորսնցուցած տարածքները: քանի մը արաբական զօրքերու հրամայուեցաւ հաւաքուիլ Նահավանդի մօտ: Չնայած Ումարը դարձեալ ցանկացաւ անձամբ ղեկավարել զօրքը, անոր խորհուրդ տուին մնալ Մեդինայի եւ զօրքերու հրամանատար նշանակել որեւէ փորձառու զօրավարի: Դեկտեմբեր [[642]] թուականին պարսիկները ջախջախուեցան Նահաուանդի ճակատամարտին: Անոնցմէ ետք արաբները հեշտութեամբ գրաւեցին Համադանը:
== Պարսկաստանի նուաճումը (642–651) ==
Քանի մը տարի ետք Ումարը ընդունեց նոր, յարձակողական ռազմավարութիւն<ref>Ալ Ֆարուք, Ումար, Մուհամմադ Հուսայն Հակալ. գլուխ 18, էջ 130</ref> եւ պատրաստուեցաւ աւարտին հասնիլ Սասանեան Պարսկաստանի նուաճումը: Նիհաուանդի ճակատամարտը իսլամի պատմութեան ամենավճռական յաղթանակներէն էր<ref name="autogenerated1">Պարսկաստանի իսլամական նվաճումը, Ա. Ի. Ակրամ, գլուխ 10, ISBN 978-0-19-597713-4</ref>: Ճակատամարտը Պարսկաստանի նուաճման բանալին էր: Պարտութենէն ետք Հազկերտը կը շրջէր երկրով մէկ եւ կը փորձէր նոր զօրք հաւաքել: Սակայն այդ մէկը չյաջողեցաւ: Ումարը կը փորձէր բռնել կամ սպանել Հազկերտին:
 
 
 
 
 
 
== Ծանօթագրութիւններ ==