«Շուշիի Ազատագրումը (1992)» խմբագրումներու միջեւ տարբերութիւն

Չ
oգտվելով ԱՎԲ
Չ (→‎Ազատագրման ռազմական գործողութիւնը: կետադրություն և բացատներ, փոխարինվեց: ր,ա → ր, ա oգտվելով ԱՎԲ)
Չ (oգտվելով ԱՎԲ)
}}
 
'''Շուշիի ազատագրումը''' [[հայ (արեւմտահայերէն)|հայ]]կական ռազմական ուժերու առաջին նշանակալի յաղթանակն էր [[Արցախեան ազատամարտ]]ին մէջ։ Ճակատամարտը տեղի է ունեցած է [[1992]] թուականին [[Մայիս 8]]-ին ռազմաւարական կարեւոր [[Շուշի (արեւմտահայերէն)|Շուշի]] լեռնաքաղաքին մէջ։ Մարտական գործողութիւնները ճշգրիտ որոշուած էին եւ արդէն միւս օրը Շուշին ամբողջովին ազատագրուած էր [[Ազրպէյճան|ազրպէյճանցիներէնազրպէյճան]]ցիներէն, որոնք ողջ հակամարտութեան ընթացքին Շուշիի մէջ կը ռմբակոծէին [[ԼՂԻՄ]]-ին, եւ հետագային նաեւ՝ [[Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւն (Արցախ)|Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան]] մայրաքաղաք [[Ստեփանակերտ (արեւմտահայերէն)|Ստեփանակերտը]]։
 
== Ընդհանուր տեղեկութիւններ ==
[[1992]] թուականին [[Մայիս 8]]-ին, Հայաստանի նախագահ [[Լեւոն Տեր-Պետրոսեան|Լեւոն Տեր-Պետրոսեանը]]ը, Ազրպէյճանի նախագահի պաշտօնակատար Յաղուբ Մամեդուի, ինչպէս նաեւ միջնորդ երկրի` [[Իրան (արեւմտահայերէն)|Իրանի]], նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանին ԼՂ հակամարտութեան կարգաւորման մասին կը ստորագրեն համատեղ հայտարարութիւն, որուն մէջ` Մահմուտ Վայեզին պետք է կրկին որոշէր տարածաշրջան` [[Պաքու |Պաքու]], [[Երեւան]] եւ [[Ստեփանակերտ (արեւմտահայերէն)|Ստեփանակերտ]]ի, զինադարնը իրականացնելու եւ համապատասխան մեխանիզմներ մշակելու համար։
Իրանը առաջին երկիրն է, որ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան հարցումին հանդէս եկած է միջնորդական առաքելութեամբ։ [[1992]] թուականին [[Մայիս 6]]-ին Իրանի նախագահ Հաշեմի Ռաֆսանջանիի հրաւերով [[Թեհրան (արեւմտահայերէն)|Թեհրան]]ի մէջ կը ժամանուի [[ՀՀ]] առաջին նախագահ Լեւոն Տեր-Պետրոսեանի գլխաւորած պատուիրակութիւնը։ Կողմերը, կը խօսին նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան շուրջ։ ԻԻՀ ԱԳ նախարար, Ալի Աքբար Վելայաթիի` Երեւան կատարած այցէն որոշ ժամանակ ետք փոխարտգործնախարար Մահմուդ Վայեզին հետ կը ժամանուի Ազրպէյճան եւ Հայաստան, որտեղ ան կը փորձէր կողմերուն համոզել զինադադար հաստատելու հարցին համաձայնութեան գալ։
 
Շուշիի ազատագրումը պատմական անհրաժեշտութիւն էր՝ վերականգնելու հայկական հողին վրայ Հայերու ապրելու իրաւունքը, ինչպէս նաեւ ամրապնդելու մարտերուն ժամանակ կոփուած Հայոց յաղթական ոգին։ Այդ մէկով [[Արցախեան շարժում]]ը կը բոլորէ որակական նոր փուլը՝ վճռական քանդութիւն կը մտնէ պատերազմին, եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան անկախութիւնը կը դառնայ է աւելի քան իրական։
 
Շուշիի ազատագրումը նաեւ տնտեսական անհրաժեշտութիւն էր, ցամաքային եւ օդային ճանապարհներու շրջափակման, ելեքդրականութեան, կազի ու խմելու ջուրի պակասութեան և Շուշի մէջ անհնդըատ հրթիռակոծութիւններու պատճառով [[Ստեփանակերտ (արեւմտահայերէն)|Ստեփանակերտի]] ու բնակավայրերուն մէջ, ինչպէս նաեւ ողջ հանրապետութիւնուն մէջ կաթուածահար եղած էր տնտեսութիւնը։ [[1991]] թուականին [[Նոյեմբեր|Նոյեմբերէն]]էն մինչեւ [[1992]] թուական, Մայիսի սկիզբը Շուշիի, Ջանհասանի, Քէօսալարի, Ղայբալուի եւ Ստեփանակերտի վրայ արձակուած է շուրջ 4740 արկ, որից մօտ 3 հազարը «Գրադ» կայանքներէն էին։ Այդ հրետակոծութիւններուն հետեւանքով զոհուած են 111 եւ վիրաւորուած են 332 խաղաղ բնակիչներ, քանդուած է 370 բնակելի տուն եւ շինութիւն։
 
Ինքնապաշտպանութեան ուժերուն, [[1991]] թուականին վերջին եւ [[1992]] թոպականին սկիզբին, յաջող գործողութիւնները, Խոջալուի ազատագրումը ([[25]]-[[26]] [[փետրուար]] [[1992]] թուականին) եւ օդանաւակայանի բացումը ստեղծեցին տնտեսական, ռազմական եւ բարոյահոգեբանական բոլոր նախադրեալները, Շուշիի ազատագրումը նախապատրաստելու համար։
Շուշիի ազատագրման նախապատրաստման շրջանակներուն, Հայկական կողմը ձեռնարկած է նաեւ միջազգային հանրութեանը անոր նախապատրաստելու դիւանագիտական աշխատանքին։ ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղարին, ԵԱՀԽ-ին եւ շարք մը երկիրներու ղեկաւարներուն, Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ԳԽ Փետրուար 19-ի դիմումով անոնց ուշադրութիւնը կը հրաւիրէ Ազրպէյճանի կողմէն իրականացուող ցեղասպանութեան վրայ՝ մասնաւորապէս յիշատակելով [[Մարաղայի կոտորած]]ը (Ապրիլ 1991 թուականին)։
 
[[Մայիս 1]]-ին Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան ԳԽ նախագահութիւնը կրկին կը դիմէ միջազգային հանրութեանը՝ հայտարարելով, որ արցախահայութիւնը սովահար է, զրկուած ջուրէն, ելեքդրականութիւնէն, դեղորայքէն... Ուստի Շուշիի ազատագրումը Ստեփանակերտի եւ Արցախի շահերէն բխող պարտադրուած անհրաժեշտութիւն է։ [[1992]] թուականին Մարտ-Ապրիլին, որպէս պատասխան այդ դիմումին, շարք մը երկիրներու ներկայացուցիչները, այդ թուականին՝ ՄԱԿ-ի գլխաւոր քարտուղարին յատուկ ներկայացուցիչ՝ [[Սայրուս Վենս]]ը եւ ԵԱՀԽ լիազոր պատասխանատու Յ. Կուբիչը, Իրանի ԱԳ փոխ նախարարը [[Մահմուտ Վայեզի|Մահմուտ Վայեզին]]ն, ՌԴ ԱԳ նախարարը [[Անտրէյ Քոզիրեւ|Անտրէյ Քոզիրեւն]]ն, կը ժամանեն տարածաշրջան։ Սկսած է նաեւ բանակցային գործընթացը. Իրանի մայրաքաղաք, [[Թեհրան]]ի մէջ Մայիս 6-ին հանդիպած են՝ ՀՀ նախագահ [[Լեւոն Տեր-Պետրոսեան]]ը, ԻԻՀ նախագահ [[Հաշեմի Ռաֆսանջանի]]ն եւ Ազրպէյճանի նախագահի պաշտոնակատար Յ. Մամեդովը։
 
== Ազատագրման ռազմական գործողութիւնը ==
Շուշիի ազատագրման ռազմական գործողութիւնը տեղի ունեցած է [[1992]] թուականին Մայիս 8-9-ին։ Մշակման եւ իրականացման առումով, Հայ ռազմարուեստի մէջ եզակի ռազմական գործողութիւնը, արմատական կոտրտում կ՛առաջացնէ Արցախեան ազատագրական պատերազմին մէջ։
 
Գործողութիւնը իրականացուած է 4 ուղղութիւններով՝ միաժամանակեայ հարձակումներով՝ Մայիս 8-ի գիշերը ժամը 2.30-ին, Քիրսի ռազմական դիրքերը գրաւեցին Լաչին-Շուշի ճանապարհը։ Ռազմական գործողութիւնը ղեկավարած է Ինքնապաշտպանութեան ուժերու (ԻՊՈւ) հրամանատար [[Արկադի Տեր-Թադեւոսեան|Արկադի Տեր-Թադեւոսեանը]]։ը։ Հրամանատարականէրն էին, [[Գուրգէն Դալիբալթաեան|Գուրգէն Դալիբալթաեանը]]ը, [[Սերժ Սարգսեան (արեւմտահայերէն)|Սերժ Սարգսեանը]], [[Ռ. Գզողեան|Ռ. Գզողեանը]]ը, [[Զորի Բալաեան|Զորի Բալաեանը]]ը, կապը, բուժօգնութիւնը, հրետանային նախապատրաստութիւնը, ինժեներական ծառայութիւնը։ Աշխատանքները համակարգած են՝ համապատասխանաբար [[Արթուր Փափազեան|Արթուր Փափազեանը]]ը, [[Վ. Մարութեան|Վ. Մարութեանը]]ը, [[Լ. Մարտիրոսովը]], [[Ռ. Աղաջանեան|Ռ. Աղաջանեանը]]ը, ինչպէս նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան իշխանութիւններու ներկայացուցիչներ [[Օլեգ Եսայան|Օլեգ Եսայանը]]ը, [[Գ. Պետրոսեան|Գ. Պետրոսեանը]]ը, [[Արկադի Ղուկասեան|Արկադի Ղուկասեանը]]ը, [[Ռոբերտ Քոչարեան|Ռոբերտ Քոչարեանը]]ը եւ ուրիշներ։
 
Շուշիի ազատագրման գործողութիւնը ԻՊՈՒ շտաբի անդամներուն յաջողութիւն կը մաղթէ Արցախի թեմի առաջնորդին [[Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսեան|Պարգեւ արքեպիսկոպոս Մարտիրոսեանին]]։ին։
 
Շուշիի ազատագրման գործունէութիւնը մշակուած է Ա. Տեր-Թադեւոսեանի գլխաւորութեամբ, որուն զինուորականները մասնակցեցան Խոջալուն ազատագրութեան, այս մէկէն անմիջապէս յետոյ։ Գործողութիւնը կազմուած է Մարտ-Ապրիլ ամիսներուն՝ խումբերու կողմէն հակառակորդի ուժերու տեղակայումէն, դիրքերն ու քանակական տվեալներուն ճշգրտելութենէն յետոյ։ Յարձակման ճակատային գիծը շուրջ 25 քմ էր։ Հակառակորդը հայկական կողմին կը գէրազանցէին կենդանի ուժով եւ սպառազինութեամբ։ Օբերատիւ իրաւիճակը կը վերահսկէր եւ փոփոխութիւններու մասին անմիաջպէս կը տեղեկացնէին [[Վ. Սարգսեան|Վ. Սարգսեանը]]ը ու [[Ս. Սարգսեան|Ս. Սարգսեանը]]։ը։ Բլանը կազմուած է գաղտնիութեան պայմաններով՝ [[Ա. Տեր-Թադեւոսեան|Ա. Տեր-Թադեւոսեանին]]ին, [[Ռ. Գզողեան|Ռ. Գզողեանին]]ին, [[Ս. Սարգսեան|Ս. Սարգսեանին]]ին, [[Լ. Մարտիրոսով|Լ. Մարտիրոսովին]]ին, [[Ռ. Քոչարեան|Ռ. Քոչարեանին]]ին կողմէն, ինչպէս նաեւ հիմնական ուղղութիւններու հրամանատարներուն [[Սամուել Բաբայան|Սամուել Բաբայանի]]ի, [[Ա. Կարապետեան|Ա. Կարապետեանի]]ի, [[Սեյրան Օհանեան|Սեյրան Օհանեանի]]ի, [[Վ. Չիթչեան|Վ. Չիթչեանի]]ի եւ ուրիշներու օգնութեամբ։
 
[[Ապրիլ 28]]-ին արդէն վերջնականապէս որոշուած եւ ճշգրտուած էին յարձակման գլխաւոր ուղղութիւնները, հրամանատարները եւ առկայ զէնք ու զինամթերքի քանակները։
1.Հակառակորդը շրջանաձեւ դիրքեր կը գրաւէ Շուշիի բարձունքներուն՝ մօտ [[1200]] մարդ կենդանի ուժով, [[Զառսլու]] գիւղին մէջ՝ մօտ 100 մարդ, [[Լիսագորի]] մէջ՝ մօտ 300-350 մարդ, Քէօսալարի ուղղութեամբ՝ մօտ 300 մարդ։
2.Մեր խնդիրը՝
* ջախջախել հակառակորդին [[Լիսագոր|Լիսագորի]]ի, [[Զառսլու|Զառսլուի]]ի, [[Ջանհասան|Ջանհասանի]]ի եւ [[Կարագեաւ]] բնակավայրերուն մէջ,
* ջախջախել հակառակորդին Շուշիի մատոյցներուն մէջ եւ այն ազատագրել կանաչներէն (հակառակորդի պայմանական անուանումը),
* ետքը յարձակիլ Բերդաձորի ուղղութեամբ եւ Բերդաձորի ենթաշրջանը ազատագրել կանաչներէն։
* [http://www.youtube.com/watch?v=3Kej5d5c4P0 Ոգի եւ հաւատ։]
* [http://www.shushi.org/ Շուշիի Վերածնունդ։]
 
 
== Տես նաեւ ==