Բացել գլխավոր ցանկը

Թթուածին (լատ.՝ Oxygenium), կարգահամարը՝ 8, հիւլէական զանգուածը՝ 15.9994։ Սովորական պայմաններուն (0 °C, 760 մմ սնդիկի սիւն) թթուածինը անգոյն, անհօտ եւ անհամ կազ մըն է։

Թթվածինը ամենատարածուած քիմիական տարրն է Երկրին վրայ։ Կապուած թթուածինը կը կազմէ Երկրի ջրային շերտի զանգուածի 6/7 մասը (85,82 % ըստ զանգուածի), մթնոլորտին մէջ, ուրտեղ ան կը գտնուէ ազատ վիճակին, պարունակութեամբ երկրորդն է (23,15 % ըստ զանգուածի) բորակածինէն յետոյ։ Օդին մէջ փոփոխութիւնը 0,1 % -էն չ'անցներ։ Մթնոլորտին մէջ թթուածնի օքսիտացման, այրման, նեխման եւ շնչառութեան պատճառաւ կորուստը կը լրացվուէ ֆոթոսինթէզով։ Թթուածինը առաջին տեղին է իր յառաջացրած միներալներու թիւով (1364), որոնց մէջ թթուածնի պարունակութեամբ կը գերակշռեն սիլիկատները, քվարզը, երկաթի օքսիտները, քարպոնաթները եւ սուլփաթները։

Թթուածինը կը մտնէ բոլոր այն նիւթերու բադադրութեան մէջ, որոնցմէ կազմուած են կենդանի օրկանիզմները, զորօրինակ, մարդուն օրկանիզմը կը պարունակէ մօտաւորապէս 65 % թթուածին։ Ունի երեք կայուն իզոթոփ՝ Օ16 (99,75 %), Օ17 (0,037 %) եւ Օ18 (0,204 %)։ Արհեստականօրէն ստացուած են 14, 15 եւ 19 զանգուածի թիւերով ռատիոաշխոյժ իզոթոփներ։ Թթուածնի բոլոր իզոթոփներու միջուկները կազմուած են 8 պրոտոնէ եւ համապատասխանաբար 6, 7, 8, 9, 10 եւ 11 նէյտրոնէ, իսկ ելեկտրոնային թաղանթը՝ երկու ներքին եւ վեց արտաքին ելեկտրոններէ։

Հանդէս կուգայ երկու ալոտրոպ ձեւափոխութիւններու տեսքով՝ թթուածին (O2) եւ օզոն (O3

ՊատմութիւնԽմբագրել

Առաջին անգամ իրարէ անկախ թթուածինը ստացած են շուէտացի գիտնական Շեէլէն (1970 թուականին՝ մակնէզիւմի նիթրաթի, թորակների ջերմային քայքայումէն) եւ անգլիացի գիտնական Փրիսթելին (1774 թուականին՝ սնդիկի օքսիտի եւ սուսրի տաքացումէն).

 

Անուան ԾագումԽմբագրել

1775 թուականին Անթուան Լորան Լաւուազիէն հաստատելով օդի բաղադրութիւնը, ցոյց տուաւ, որ թթուածինը կը համարուէ թթուներու բաղադրիչ մասը եւ անուանեց զայն oxygene՝ «թթու յառաջացնող» (հին յուն․՝ ὀξύς «թթու» եւ հին յուն․՝ γεννάω՝ «կը ծնեմ»), հոստեղէն ալ էլ հայերէն «թթուածին» անուանումը։

Բնութեան մեջԽմբագրել

Թթուածինը Բնութեան Մէջ
Թթուածինը անհրաժեշտ է կրակը վառ պահելու համար
Երկաթի օքսիտը կամ ժանգը կ'յառաջանայ, երբ թթուածինը կը փոխազդէ այլ տարրերուն հետ
Ջուրը (H2O) բնութեան մէջ թթուածնի ամէնատարածուած միացութիւնն է

Թթուածինը Երկրի կեղեւին ամէնատարածուած տարրն է։ Ազատ վիճակին կը գտնէ մթնոլորտային օդին մէջ, կապուած ձեւով կը մտնէ ջուրի, միներալներու, լերնային ապարներու, եւ բոլոր այն բոյսերու, որոնցմէ կազմուած են բուսական եւ կենդանական օրկանիզմները։ Երկիր մոլորակի օդային մթնոլորտը կազմուած է հիմնականին մէջ երկու կազէ՝ թթուածինէ (O2) եւ բորակածինէ (N2)։ Օդի բաղադրութեան մէջ թթուածինի ծաւալային բաժինը 20,93 % է, իսկ զանգուածայինը՝ 23,15 %։ Սակայն թթվածինի հիմնական զանգուածը մեր մոլորակին մէջ կը պարունակուէ տարբեր միացութիւններու (բարդ նիւթերի) բաղադրութեան մէջ։ Երկրագունդի ջրապաշարներուն մէջ թթուածնի զանգուածային բաժինը 85,82 % է, աւազին մէջ՝ 53 %, կաւերուն, լեռնային ապարներուն եւ հանքերուն մէջ՝ մօտավորապէս 56 %։ Բոլոր կենդանի օրկանիզմներուն մէջ պարունակող նիւթերու (ճարպ, շաքար, փրոթէին եւ այլն) բաղադրութեան մէջ առկայ հիմնական տարրերէն մեկը թթուածինն է։ Զորօրինակ՝ մարդու օրկանիզմին մէջ թթուածնի զանգուածային բաժինը 65 % է (իսկ ըստ հիւլէների՝ 26 %)։

Օդին մէջ թթուածնի ծախսը հիմնականին պայմանաւորուած է նիւթերու օքսիտացմամբ, այրմամբ, օրկանական նյութերու նեխմամբ ու կենդանի օրկանիզմներու շնչառութեամբ։ Սակայն ծախսուած թթուածինը կը վերականգնուէ լուսասինթէզի միջոցաւ, որը հիմնականին կը կատարուէ բոյսերուն մէջ։ Կանաչ բոյսերուն մէջ արեւի լուսային եռանդը կը խթանէ ածխաթթու կազի (CO2) եւ ջուրի (H2O) մոլեքուլներու միջեւ քիմիական փոխազդեցութիւն, որուն հետեւանքով ածխաթթու կազի ծաւալին հաւասար թթուածին կ'անջատուէ։ Այդ գործընթացին նաեւ շարք մը օրկանական միացութիւններ կ'յառաջանան։ Թթուածինը բնութեան մէջ կը կատարէ իւրօրինակ շրջապտոյտ մը։

Քիմիական ՅատկութիւններԽմբագրել

Պարբերական համակարգի 2րդ պարբերութեան, 6րդ խումբի քիմիական տարր է: Հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքը 1s22s22p4 է։ Կաղապար:Սեղմ Պարբերական Աղիւսակ