Բացել գլխավոր ցանկը

Սնդիկ (լատ.՝ Hydrargyrum[1]), նշանը՝ քիմիական տարր է որուն նշանն է Hg, կարգահամարը՝ 80, հիւլէական զանգուածը՝ 200.59։

Բովանդակութիւն

ՊատմութիւնԽմբագրել

 
Մերկուրի մոլորակի աստղագիտական խորհրդանիշը

Բնածին սնդիկը յայտնի է շատ վաղ ժամանակներէն (մ․թ.ա. 2-րդ հազարամեակ, Հնդկաստան, Միջագետք, Չինաստան, Եգիպտոս)։ Մ․թ.ա. 15րդ դարին սնդիկը կը ստանային քինապարը (բնածին HgS) տաքացնելով։ Մեզ հասած է սնդիկ պարունակող անաւթ, որ կը վերագրուէ Ք․Ա․ 16-15րդ դարերուն։

Արաբ, ալքիմիկոս Զապիր իպն Տայանը (Ը-Թ դարեր) մշակեցաւ մետաղներու առաջացման ծծումբ-սնդիկային «տեսութիւնը», ըստ որու սնդիկը մետաղներուն կը յաղորդէ փայլ, կռելիութիւն, պնդութիւն ն հալուելու ունակութիւն[2]։ Սնդիկը ոսկիի փոխարկուելու կարեւոր պայմանը կը համարուեր անոր պնդացումը։

Անուան ԾագումԽմբագրել

Նախկինին սնդիկը կը համարուեր հեղուկ արծաթ, (հին յուն․՝ ὕδωρ «ջուր» եւ հին յուն․՝ ἄργυρος «արծաթ»), ուրկէ ալ անոր լաթիներէն անուանումը։ Սնդիկ բառին ծագումը հայերէնին մէջ ապացուցուած չէ, հաւանորեն առաջացած է «ցնդել» բառէն, որուն առանձին չգործածուող «ցունդ» արմատը կը նշանակէ սփռուիլ։

Բնութեան ՄէջԽմբագրել

Սնդիկը չափազանց հազվագիւտ եւ ցրուած տարր է, կը կազմէ երկրակեղեւի զանգուածի 4.5•10−6 % (տարածուածությամբ 66րդն է)։ Սնդիկի հանքերուն մէջ կուտակուած է երկրակեղեւին պարունակող սնդիկի միայն 0.02 %-ը։ Արդիւնաբերական նշանակութիւն ունեն 0.02-1 % սնդիկ պարունակող հանքանիւթերը։

Կը պարունակուէ հրաբխային լեռնային ապարներուն մէջ։ Յայտնի են անոր 35 միներալները, որոնցմէ կարեւորը քինովարն է։ Սնդիկը խիստ ցրուած է նաեւ կենսոլորտին մէջ՝ կը կուտակուէ կաւերում, տիղմերուն մէջ (մօտ 4•10−5 % ) եւ ծովաջուրին մէջ (3•10−9 %)։

Մարդու օրկանիզմին մէջ սնդիկի պարունակութիւնը մօտ 10−6 % է, արեան մէջ՝ 0.023 մք.կ./մլ, մէզին մէջ՝ 0.1–0.2 մք.կ./մլ։ Սննուդի հետ օրական կը ներմուծուէ 0.02–0.05 մկ։

ՀանքավայրերԽմբագրել

Սնդիկը կը համարուէ հազւագիւտ մետաղ։

Ամէնախոշոր հանքավայրերը կը գտնուեն Սպանիա (Ալմատեն)։ Սնդիկի հանքավայրեր կան նաեւ Կովկասին մէջ (Տաղստան, Հայաստանին մէջ), Թաճիքստան, Սլովաքիա, Ղրղզստան, Ուքրաինա[3]:

Ռուսիոյ դաշնութեան մէջ կը գտնուէ սնդիկի 23 հանքավայր, արդիւնաբերական պաշարները կը կազմեն 15.6 հազար թոն (2002 թուականին

Շրջակայ Միջավայրին ՄէջԽմբագրել

Սնդիկը եւ ատոր օրկանական միացութիւնները թունաւոր են եւ լուրջ վնաս կը հանդիսանան մարդու առողջութեան, վայրի բնութեան եւ էքոհամակարգերուն համար։ Շրջակայ միջավայր իյնալով, ան կը փոխանցուէ օդային հոսանքներով, այնուհետեւ կրկին կը նստէ հողին վրայ։ Սնդիկը հողէն կ'անցնէ գետերու, լիճերու եւ ովկիանոսներուն մէջ։ Կը տեղափոխուէ նաեւ ովկիանոսի հոսանքներու եւ թափառող անասուններու միջոցաւ։

Սնդիկի ներթափանցումը մարդու օրկանիզմ յաճախ տեղի կ'ունենայ ատոր շոգիներու ներշնչման ժամանակ, որոնք հօտ չունեն։ Սնդիկի նոյնիսկ փոքր քանակներու ազդեցութեան հետեւանքով, կրնան յառաջանալ առողջական խնդիրներ եւ ծանր թունաւորումներ։ Սնդիկը թունաւոր ազդեցութիւն կը թողնէ նեարդային, մարսողական եւ իմունային համակարգներու, թոքերուն, երիկամներուն, մաշկի եւ աչքերուն վրայ։

Բնագիտական ՅատկութիւններԽմբագրել

 
~7.6 կ/սմ3 խտութիւնով մետաղադրամը սնդիկէն աւելի թեթեւ է

Սնդիկը ծանր, արծաթափայլ, սովորական պայմաններին հեղուկ մետաղ է։ Սառչիլու ջերմաստիճանն է −38.83 °C, եռալունը՝ 356.73 °C,[4] երկուքն ալ ամէնացածրն են բոլոր մետաղներուն համար:[5] Սառելիս սնդիկի ծաւալը կը նուազէ 3.59%-ով եւ հեղուկ վիճակի 13.69 կ/սմ3 խտութիւնը կ'աճե մինչեւ 14.184 կ/սմ3 Պինդ վիճակին սնդիկը փափուկ եւ կարելի է կտրել դանակով:[6]

Քիմիական ՅատկութիւններԽմբագրել

Տարրերի պարբերական համակարգի 6րդ պարբերութեան, 2րդ խումբի քիմիական տարր, d տարր է, կը պատկանի անցումային տարրերու շարքին, հիւլէի ելեկտրոնային թաղանթներու կառուցուածքն է 5s2 5p6 5d10 6s2, К, Լ, М, N թաղանթները լրացուած են։

ԿիրառութիւնԽմբագրել

 
Սնդիկը ջերմաչափին մէջ

Սնդիկը կ'օգտագործեն գիտական եւ չափող սարքեր (ջերմաչափ, ծանրաչափ, ճնշաչափ, վաքուումային պոմպեր եւ այլն), սնդիկային լամպեր, ելեկտրական հոսանքի ուղղիչներ, անջատիչներ պատրաստելու, ոսկին եւ արծաթը ամալկամացնելու, պայթուցիկ նիւթեր, ալքալիներ եւ քղոր (որպէս ելեկտրոտ) քացախաթթու (որպես քաթալիզատոր) ստանալու համար։

Միացութիւնները կ'օգտագործուեն բժշկութեան եւ գյուղտնտեսութեան (սերմերը ախտահանելու համար որպէս բուսասպաններ) մէջ, նաեւ որպէս հաւելանիւթեր նաւերու իրանը ներկապատելիս։

Սնդիկի ֆուլմինաթը՝ Hg(ONC)2, կ'օգտագործուէ տեթոնացնող եւ բռնկող պատիճներուն մէջ։ Աստիճանաբար դուրս կը մղուէ կապարի ազիտով եւ այլ աւելի արդիւնաւետ պայթուցիկ նիւթերով։

Կենսաբանական ԴերԽմբագրել

Սնդիկի կենսաբանական դերը վատ է ուսումնասիրուած է։ Սնդիկը եւ անոր միացութիւները թունաւոր են։ Սնդիկը օրկանիզմին մէջ կը կապուէ ֆերմենթներու եւ հիւսվածքային սպիտակուցներու սուլֆհիտրիլային խումբերուն եւ կ'իջեցնէ նրանց աշխուժութիւնը, կ'ազդէ միքրոտարրերու (Cu, Zn, Cd, Se) իւրացման եւ փոխանակութեան գործընթացքներուն վրայ։

Յատկապէս վտանգաւոր են սնդիկի շոգիները, որոնք ներշնչելիս կ'անցնեն արեան մէջ եւ օրկանիզմին մէջ շրջանառելով, մասամբ կը կուտակուեն երիկամներուն, լեարդին, փայծաղին մէջ եւ ուղեղային հիւսվածքներուն մէջ, խախտելով գլխուղեղի (յատկապես հիփոթալամուսի) բնականոն աշխատանքը։

Տեւական թունաւորումը կ'իջեցնէ աշխատունակութիւնը, կը թուլացնէ հոտառութիւնը, կը յառաջացնէ գլխացաւ, ձեռքերու եւ գլխի դող եւն։ Թունաւորման բնորոշ ախտանշաններն են՝ լնդեզրերու կապտասեւ գունաւորումը, լինդերու փխրունութիւնը եւ արնահոսումը։ Սնդիկի օրկանական միացութիւններով թունաւորումը կ'ախտահարէ կեդրոնական նեարդային եւ սիրտանոթային համակարգները, ստամոքսը, լեարդը, երիկամները։

ՎնասակարութիւնԽմբագրել

Սնդիկի շոգին չափազանց թունաւոր է[7]։

ՊատահարներԽմբագրել

Պատմութեան մէջ սնդիկային ամէնածանր աղտոտումը պատահած է 1956 թուականին ճափոնական Մինամաթա քաղաքին մէջ, որի արդիւնքին տուժած է աւելի քան երեք հազար մարդ, ովքեր կամ մահացած են, կամ տուժած են Մինամաթայի հիւանդությունէն։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. "hydrargyrum". Random House Webster's Unabridged Dictionary.
  2. Stillman, J. M. (2003)։ Story of Alchemy and Early Chemistry։ Kessinger Publishing։ էջեր 7–9։ ISBN 978-0-7661-3230-6 
  3. Вольфсон Ф. И., Дружинин А. В. Главнейшие типы рудных месторождений. М., «Недра», 1975, 392 с.
  4. Senese, F։ «Why is mercury a liquid at STP?»։ General Chemistry Online at Frostburg State University։ արտագրուած է՝ 1 May 2007 
  5. «Dynamic Periodic Table»։ www.ptable.com։ արտագրուած է՝ 22 November 2016 
  6. Simons, E. N. (1968)։ Guide to Uncommon Metals։ Frederick Muller։ էջ 111 
  7. Սնդիկի վնասակարության մասին