Չինաստան
zhōngguó
Դրօշ
Դրօշ
Զինանշան
Զինանշան
Հիմնական տեղեկութիւններ
պաշտօնական լեզու դասական չինարեն
Մայրաքաղաք Պէյճին
Պետութեան վարչակարգ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն
Ազգաբնակչութիւն. {{{բնակչութիւն}}} ({{{խտութիւն}}}/քմ²)
Պետական Վերագրումներ
ազգային ոգերգ {{{ազգային ոգերգ}}}
Արժոյթ {{{արժոյթ}}} ({{{արժոյթի գօտի}}})
Ազգային տօն Ազգային Օր 1949, Հոկտեմբեր 1
Համացանց | ISO | հեռախօսային համակարգ
China on the globe (claimed hatched) (Asia centered).svg

Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն Չինաստան, ամբողջական անունը՝ Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն (չինարէնի մանտարինեան բարբառով՝ =中华人民共和国|t=中華人民共和國 - [ճոնխուա րընմին կոն խե կուո] Արտասանութիւն ), պետութիւն Ասիոյ արեւելքը։ 1949 թուականէն կը ղեկավարուի համայնավարական կուսակցութեան կողմէն։ Տարածքով ամենամեծ երկիրն է արեւելեան Ասիոյ մէջ եւ չորրորդը աշխարհի մէջ՝ Ռուսիայէն, Գանատայէն եւ ԱՄՆ-էն ետք։ Մայրաքաղաքը Պէյճինն է․ մայրաքաղաք հռչակուած 1215 թուականին՝ մոնկոլներուն տիրապետութեան ժամանակ[2]։

ԱնուանումԽմբագրել

 
Չինաստանի անուանումը՝ Աւանդական եւ Ժամանակակից լեզուով

Չինաստանի պատմութեան ընթացքին, չինացիները շատ անուններով կ՛անուանեն իրենց երկիրը։ Այսօր կը գործածուին՝ 中国 / 中國 - zhōngguó (zhōng=կեդրոն եւ guó=պետութիւն եւ կը հնչուի/ծոնկուօ-tʂʊŋ˥kwɔ˧˥/)։ Այդպէս կ՛անուանէին արեւմուտքի մեծ երկիրները, իսկ ճափոնցիները՝ 支那 Shina, ուրկէ կու գայ նաեւ Հնդկաչին անուանումը՝ 印度支那, Yìndù zhīnà։

1894 թուականին Սուն Եադ-Սեն Sun Yat-sen (կը սեպուի հայրը Չինաստանի Հանրապետութեան) ճառի մը ընթացքին երկիրը zhōnghuá կ՛անուանէ․ zhōng (中) եւ huá=Չին (華)։ Այս անուանումը այժմ կը գործածէ Չինաստանի Հանրապետութիւնը (Թայուան - Taïwan) Zhōnghuá Mínguó 中華民國 / 中华民国։ Իսկ Չինաստանի Ժողովրդավար Հանրապետութիւնը՝ Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó 中華人民共和國 / 中华人民共和国, ուրկէ համառօտ՝ կ՛առաջանայ Չինաստան zhōngguó անունը։[3][4]

ՊատմութիւնԽմբագրել

Չինաստան բնակուած է վաղեմի ժամանակներէն։ Հոն զարգացած է աշխարհի հնագոյն քաղաքակրթութիւններէն մէկը։ Հնագիտական պեղումներէն կը յայտնուի թէ Չինաստանի տարածքը բնակուած է 2․24 միլիոն 250 հազար տարիներ առաջ։ [5]

 
Պէյճինի համալսարան, հաւկթաման Ք․ա․ 5000, Լոնկշան շրջան․
 
Մինկ Հարստութեան շրջան

Ամենահին արձանագրութիւնը կը թուագրէ Ք.ա. 7000 թուականը։ Նոր Քարէ դար ժամանակաշրջանին, չինական մշակոյթը կը զարգանայ երկու հիմնական կեդրոններու մէջ․ հիւսիս, Դեղին Գետի շուրջը եւ հարաւ՝ Եանկծէ Yangtze (կը շանակէ երկար գետ) գետին շուրջ։ Այս երկու շրջաններուն աշխարհագրական դիրքը՝ դժուար հասանելի, կը թոյլատրէ խաղաղ պայմաններու մէջ տեղական մնակոյթներու զարգացման։ Ք․ա․ 5000 - 3000 թուականներուն, կը զարգանայ կաւեգործութիւնն ու յախճապակագործութիւնը:[4][6][7]

ՆախապատմութիւնԽմբագրել

Չինաստանի պատմութեան քաղաքակրթութեան զարգացումը չորս շրջաններու կը բաժնուի.

  • Հեմուտու (河姆渡文化, Ք.ա. 5500–3300 դարաշրջաններ)
  • Եանշաոյ (仰韶文化, Ք.ա. 5000–3000 դարաշրջաններ)
  • Լունշան (龍山文化, Ք.ա. 3000–2000 դարաշրջաններ)
  • Լեանժու (良渚文化, Ք.ա. 3400–2250 դարաշրջաններ) [4]
Առաջին ԹագաւորութիւններԽմբագրել

Սիայ թագաւորութիւն (夏朝) Չինաստանի Պատմութեան մէջ յայտնի առաջին թագաւորութիւնն է (Ք.ա. 2205 - 1766)։ Ուղղակի գրաւոր աղբիւրներ չեն պահպանուած․ աւելի ուշ ժամանակներուն մէջ յիշատակուած թագաւորութիւն է եւ երկար ժամանակ պատմաբաններու կասկածի տակ կը դրուէր։ Սակայն հնագիտական պեղումները կը հաստատեն անոր գոյութիւնը։[4][6]

 
Շանկ Թագաւորութիւնը

Անոր կը յաջորդէ Շանյի կամ՝ Շանկ թագաւորութիւնը (商朝) (Ք.ա. մօտ 1600–1046 կ'անուանուէր նաեւ Յին)։ Ասոր գոյատեւման դարաշրջանէն յայտնաբերուած են առաջին գրաւոր վկայութիւնները՝ արձանագրութիւններ, ձեռագրերը եւ խեցեգրութիւնները (Խեցիներու պատեաններ), որոնք ձայնասփիւռի ձեւով հնարաւոր դարձած է թուագրել[8]։ Այդ ժամանակ արդէն պրոնզը կը տարածուի, կը տպագրուին դրամներ, կը կառուցուին հսկայ պատեր, ինչպէս նաեւ ձիակառքեր։ Շանյի հարստութեան ընթացքին, զարգացած է վարչարարութիւնը։ Իր ամենահզոր շրջանին մէջ, կը տիրէ Դեղին գետի միջին եւ ստորին հոսքերու շրջաններէն մինչեւ ներկայ Լիաոնինյ շրջանը եւ Լանյցզեկեանկ գետի միջին շրջանները։ Ներկայիս Չենտու քաղաքի տարածքի հնագիտական պեղումները կը վկայեն, որ այդ ժամանակաշրջանին մէջ զուգահեռաբար գոյութիւն ունեցած են նաեւ այլ ինքնուրոյն մշակոյթներ (գտնուած են ոսկեայ, պրոնզէ եւ նեֆրիթէն պատրաստաուած առարկաներ)։[4][6]

Ժոու թագաւորութիւն (周朝, Ք.ա. 1045–221) ժամանակային առումով բաժնուած եղած է երկու մասերու՝ Արեւմտեան Ժոու թագաւորութիւն, որ գոյութիւն ունեցած է Ք.ա. 1045-771, եւ Արեւելեան Ժոու թագաւորութիւն (Ք.Ա. 770-256)։ Վերջինն ալ իր հերթին բաժնուած է Գարնանային եւ Աշնանային ժամանակաշրջանի եւ Մարտնչող թագաւորութիւններու ժամանակաշրջանի (戰國時代 Zhànguó Shídài)։ Առաջին՝ Արեւմտեան Ժոու հարստութեան ժամանակաշրջանէն մեզի հասած են միայն աւանդութիւններ, իսկ Արեւելեան Ժոու հարստութեան մասին պահպանուած են այդ ժամանակուան բազմաթիւ փաստաթղթեր։ Ժոու թագաւորութիւնը, հաւանաբար բազմազան փոքր ցեղերու միաւորումն էր, որոնք փոքր պետութիւններ կը կազմէին։ Արեւմտեան Ժոու ժամանակաշրջանին կայսրութեան ղեկավարները կ'անուանուին արքայ (Վանգ 王), իսկ կառավարիչները՝ Գոնգ(公 սովորաբար կը թարգմանուի «հերցոգ»)։ Միայն Գարնանային եւ Աշնանային ժամանակաշրջանին մէջ կը սկսին միւս տիրակալները իրենց արքայ անուանել։

 
Չինասատանի տարածքները պատմութեան ընթացքին

Ժոու ժամանակաշրջանէն սկսեալ պատմական իրադարձութիւնները հնարաւոր կը դարձնեն՝ թուագրել եւ դասակարգել։ Ժոու տիրակալներու իշխանութեան տկարութեամբ, կեդրոնացած իշխանութեան ուժը կը թուլնայ։

Սկիզբը՝ կան մօտ 170 փոքր թագաւորութիւններ։ Անոնց միչեւ կապերը տկար են, սակայն իրար կը համարեն միեւնոյն ժողովուրդի մաս, եւ կը պայքարին դրացի բարբարոսներուն՝ քոչվոր ցեղերու դէմ։ Այս թագաւորութիւններուն մէջ կը կայանան խառն ամուսնութիւններ։ Անոնք պատերազմի ժամանակ հանդէս կու գան մէկ ճակատով։ Մարտնչող թագաւորութիւններու ժամանակաշրջանին մէջ Warring States period գոյութիւն ունին ընդամէնը 7 թագաւորութիւններ։ Այդ ժամանակներուն, գիւղատնտեսական առաջընթացին զուգընթաց, երկրի բնակչութիւնը սրընթաց կ'աճի։ Կը ստեղծուին պողպատեայ զէնքեր։ Ժոու ժամանակաշրջանը Չինական մեծ փիլիսոփայութեան ծաղկման դարաշրջանն է։[3][4][6]

ԿայսրութիւններԽմբագրել

Չինական կայսրութիւններուն աւելի քան 2000-ամեայ պատմութեան ժամանակաշրջանը միշտ կայուն եւ խաղաղ չէ եղած։ Քոչուոր ցեղերու յարձակումները (ընդհանրապէս՝ հիւսիսային շրջաններէն) եւ արքայական տուներու միջեւ բախումները, կ ՛առաջացնեն երկարամեայ պառակտումներ։
Չինական աւանդական պատմագրութիւնը, մեծ տեղ կը յատկացնէ հիմնական (կարեւոր) թագաւորութիւններուն պատմութեան նկարագրութեան, իսկ՝ պառակտման ժամանակները ստորադասուած են։ Ստորեւ նկարագրուած է բոլոր ժամանակաշրջաններու արքայական տուներու համառոտ պատմութիւնը։

Չին Հարստութիւն (Ք․ա․ 221 - 207)Խմբագրել

 
Չինաստանի Մեծ Պարիսպը

Ժոու հարստութեան կը յաջորդէ Չին հարստութիւնը․ անոր կազմին 7 թագաւորութիւններէն մէկն էր։ Այս Թագաւորութիւնը կ՛ ունենայ արդիւնաւէտ կառավարման համակարգ եւ գիւղացիներու կեանքը կը սահմանուի խիստ օրէնսդրութեամբ։ Քաղաքական գործիչ, փիլիսոփայ եւ գործարար Լիւի Բուվէյը սադրանքներու միջոցով կը յաջողի եւ Ժուանյսիանյ արքայազնը կը ժառանգէ իշխանական գահը եւ անոր դիւանապետ կը նշանակէ։ Արքայզնի մահէն ետք, թագաւոր կը դառնայ անոր որդին՝ Չժաո Չժենգը, դաժան անձնաւորութիւն մը։ Անոր դէմ, տեղի կ'ունենան քանի մը անյաջող մահափորձեր։ Չժենգը կ՛ արշաւէ դրացի թագաւորութիւններու դէմ եւ 221 թուականին կը հասնի թագաւորութիւններու միաւորման։ Ան կը թագադրուի, որպէս առաջին կայսր եւ ինքնիրեն կը կոչէ Քին Շիհուանդի («Քինի առաջին աստուածային կայսր»)։ Այնուհետեւ միաւորուած կայսրութեան մէջ, կ'իրականացուին շարք մը բարեփոխումներ։ Ամբողջ Չինաստանը կը կառավարուի Քինի կայսրութեան արդիւնաբեր վարչաձեւով։ Բացի ատորմէ՝ կը կանոնաւորուին չափի կշռի միաւորները, իսկ Լի Սի նախարարը՝ կը միաւորէ գիրը։

Քոչվոր ցեղերէն պաշտպանուելու համար երկրի հիւսիս-արեւմտեալ լայնքին, կը կառուցուի Չինական Մեծ Պարիսպը (որպէս կապ՝ արդէն գոյութիւն ունեցող եօթ թագաւորութիւններու կառուցած պատին)։ Կը կառուցուին առաջին փոխադրութեան ջրանցքները։ ՔԱ 210 թուականին, Քին Շիհուանդին կը վախճանի եւ կը թաղուի մեծ պուրակին մէջ։[4]

Հան Հարստութիւն (Ք․ա․ 206 - 220)Խմբագրել

 
Թրծակաւ Բանակը, կը գտնուի Չին կայսրին դամբանին մօտ
 
Հան-ժամանակաշրջանի ձիու քանդակ

206 թուականի ապասպամբութեան ընթացքին կը հրդեհուի մշակութային կեդրոն Xianyang (Chinese: 咸阳; pinyin: Xiányáng) քաղաքին թագաւորական գրադարանը։ Ապստամբութեան հետեւանքն է, Հան հարստութեան իշխանութեան տիրանալը։ Անոնց հեզ կառավարութեամբ երկիրը այդ դարաշրջանին կը դառնայ տնտեսապէս ամենազօրաւոր պետութիւնը, նաեւ սահմանները կը տարածուին Կեդրոնական Ասիայէն մինչեւ Հնդկաչին։ Այս սահմաններուն տարածման իբրեւ հետեւանք, Մետաքսի Ճամբան [9][10]կը հաստատուի․ կամուրջ մը Արեւելքին եւ Արեւմուտքին միջեւ [11]։ Հան-կայսրութեան ռազմական եւ տնտեսական կարողութիւնները այնքան կը հզորանան, որ այսուհետեւ չինացի ժողովուրդը կը նոյնանայՀան-չինացիներու հետ։ Կը սկսի տարածուիլ Քոնֆուգիանիզմ Confucianism վարդապետութիւնը։

Այդ ժամանակ, ներկայիս հարաւային Չինաստանի ժողովուրդները կը միանան Չինաստանին (Քանտոնի (Գուանգչժու) նուաճումը Ք․ա․ 111 թ.)[4]

Երեք Կայսրութիւններ (265–581)Խմբագրել

 
Երեք կայսրութիւնները

Վերջին Հան կայսրի տապալումէն առաջ կեդրոնացած իշխանութիւն այլեւս գոյութիւն չունէր, ու առանձին տարածքներուն մէջ կ'իշխէին տարածաշրջանային իշխանները, որոնք սկիզբը կը գործէին դաշինքի մը հովանին տակ, սակայն շատ ցանցած սկսան պատերազմիլ իրար դէմ։ Ի վերջոյ իրար յաջորդող վարչակարգերը, ծանօթ իբրեւէ Հիւսիսային եւ Հարաւային Կայսրութիւններ, իրարու կը միանան 581 թուականին։[12]

 
Մեծ Ջրանցքը, այսօր

Սուի Հարստութիւն (581–618)Խմբագրել

Կը յաջողի վերականգնել Հան Կայսրութեան շրջանին փայլքը, սակայն արագ կը տկարանայ, հարաւէն դրացիներուն հետ պատերազմներուն ընթացքին։ Անոր տիրութեան ժամանակաշրջանին է որ կը կառուցուի Մեծ Ջրանցքը եւ Պուտհիզմը կը տարածուի պետութեան մէջ։[13]

Դանկ եւ Սոնկ Հարստութիւններ (7րդ դար - 12րդ դարասկիզբ)Խմբագրել

Իրար յաջորդոց Դանկ եւ Սոնկ հարստութիւններուն ընթացքին, Չինաստանը կը ճանչնայ տնտեսութեան, արհեստագիտութեան եւ մշակութային մարզերէն ներս մեծ աճ մը։[4]

Դանկ ՀարստութիւնԽմբագրել

Դանկ Հարստութիւնը կը վերատիրանայ Արեւմտեան Շրջաններուն եւ Մետաքսի ճամբուն։ Մայրաքաղաք Չանկա՜նը Chang'an կը դառնայ համաշխարհային քաղաք մը, սակայն կը քանդուի Անշի ապստամբութեան An Shi Rebellion ժամանակ՝ 8րդ դար։ Կայսրութիւնը բոլորովին կը քայքայուի երբ բանակի ղեկավարները կեդրոնին չեն հնազանդիր։

Սոնկ հարստութիւնԽմբագրել

Սոնկ հարստութիւնը վերջ կը դնէ անջատողական շարժումներուն, 960 թուականին։ Կը յաջողի իշխանութեան տիրանալ եւ երկրին մէջ խաղաղութիւնը պահել․ կը տանի մեղմ քաղաքականութիւն դրացի Khitan Liao թագաւորութեան հետ (արեւելեան Ասիա)։ Այս կայսրութեան շրջանին է որ աշխարհի մէջ առաջին անգամ կը գործածուի թղթադրամը։ Նաեւ կը հիմնուի Չինաստանի առաջին մնայուն նաւատորմիղը, զուգահեռ աճող նաւաշինութեան եւ ծովային առեւտուրին։

Պուտիզմը, երկրին գլխաւոր կրօններէն մէկը կը դառնայ։

10րդ եւ 11րդ դարերուն ընթացքին, Չինաստանի բնակչութեան թիւը կը կրկնապատկուի՝ մօտ 100 միլիոն։ Հետեւանքն է բրինձի մշակումի տարածման եւ բերքի արտադրութեան։ Նաեւ կը զարգանան փիլիսոփայութիւնը՝ Գոնֆուքիզմ Confucianism, արուեստը, բնավայրի եւ յախճապակի արուեստը բարձր մակարդակի կը հասնի։ Սակայն պետութեան ռազմային ուժի տկարութենէն կ՛օգտուին Մոնլկոլները ու կ՛արշաւեն։[14]

 
Չինաստանի Պատմութեան Գիծը

Մոնկոլներու գերիշխանութեան ժամանակաշրջան (1271 - 1368)Խմբագրել

1271 թուականի, Մոնկոլները Չինաստանը կը գրաւեն եւ Եուան Հարստութեան իշխանութիւնը կը հաստատեն։ նախքան Մոնկոլներու ներխուժման, երկրին բնակչութեան թիւը մօտաւորապէս 120 միլիոն կը հաշուէր, սակայն 1300 թուականներուն՝ 60 միլիոն։

1274 եւ 1281 թուականներուն, Մոնկոլներուն ղեկավարը՝ Քուպլայ Խան Kublai Khan երկուստէք կը փորձէ արշաւել Ճափոնի վրայ, սակայն չի յաջողիր, մրրիկներու պատճառաւ չինական նաւատորմիղը կը քայքայուի։

Մոնկոլները նկատելի բարեկարգումներ կ՛ընեն։

Մինչեւ 13րդ դարուն վերջաւորութեան, Եւրոպան շատ քիչ բաներ գիտէ Չինաստանի մասին։ Այս շրջանի Չինաստանի կեանքին մասին տեղեկութիւնները, մեզի հասած են շնորհիւ մեծ ճամբորդ Մարքօ Փօլօի յուշագրութիւններուն։[15][4]

Մինկ Հարստութիւն (1368 - 1644)Խմբագրել

Հան ազգութեամբ Զհու Եուանզհանկ Zhu Yuanzhang գիւղացի մը, կը տապալէ Եուան հարստութիւնը եւ Մինկ Հարստութիւնը կը հիմնէ։ Մայրաքաղաքը Նանճինկէն՝ Պէյճինկ կը տեղափոխուի։ Այս հարստութեան ընթացքին Չինաստանը Ոսկեդար մը եւս կ՛ապրի։ Կը կառուցուի այդ ժամանակաշրջանի աշխարհի ամենահզօր նաւատորմիղը, զոր ծովակալ Զհենկ Հէ 7 արկածախնդրական առաքումներու պիտի առաջնորդէ՝ Հնդկական Ովկիանոսի կղզիներէն մինչեւ Ափրիկէի արեւելեան ափերը։ Պետութեան սահմանները կ՛ընդարձակուին։ Կը զարգանան փիլիսոփայութիւնը, արուեստը, արհեստագիտութիւնը։

Սակայն կայսրութիւնը ենթակայ կ՛ըլլայ երկարատեւ խառնաշփոթ վիճակի, որ տնտեսապէս եւ բարոյապէս երկիրը կը տկարացնէ․ երկրի պետական խաւը տուրքերու գանձումը արգելքի տակ առնելու շարժման զօրավիգ կը կանգնի, Ճափոնի ներխուժումը Քորէա (1592–1598) եւ Մանջուներու ներխուժումը։

1644 թուականին, զանազան ապստամբ խումբերու միացեալ դաշնակցութիւն մը Պէյճին մայրաքաղաքը կը գրաւէ․ ապստամբութիւնը գիւղացի Լի Զիչենկը կը ղեկավարէ։ Վերջին Մինկ կայսրը անձնասպան կ՛ըլլայ։[4]

Չինկ կամ Ճինկ Հարստութիւն (1644 - 1912)Խմբագրել

Չինկ կամ Ճինկ Հարստութիւնը, Չինաստանի կայսերական վերջին հարստութիւնն է։

 
Չինաստանի պատմութեան եռալեզու ձեռագիր․ գրուած Չինարէն (中國), Մանջու, Մոնկոլ լեզուներով։Հրատարակուած Չինկ Հարստութեան իշխանութեան ընթացքին։ Այս բաժինը կ՛ըսէ՝ "Մեր երկիրը Չինաստանը կը գտնուի Ասիոյ Արեւելքը ... Հոն, 5000 տարիներ մշակոյթը զարգացաւof China) ...

1618 - 1683 թ․ տարիները ներքին աղէտալի կռիւներու շրջան մը կը բոլորեն, մինչեւ Չինկ հարստութեան իշխանութեան տիրանալը։ Այս երկարատեւ արիւնահեղ կռիւները պատճառ կ՛ըլլան որ 25 միլիոն մարդ զոհուի եւ Չինաստանի տնտեսութիւնը քայքայուի։

Չինկ հարստութեան իշխանութեան ընթացքին, Չինաստան ալ աւելի կ՛ընդարձակէ իր սահմանները։ Այս հարստութեան կայսրերէն, մի քանին կը հովանաւորեն ու կը պաշտպանեն գրականութիւնն ու արուեստը։ Սակայն, այս արքայական ընտանիքին վարած քաղաքականութիւնը երկիրը կը մեկուսացնէ, ուրոյն մշակոյթը աղաւաղումէ փրկելու միտումով։

Կը յաջորդեն ներքին անկայունութեան եւ միջ-քաղաքացիական կռիւներ, որոնց ընթացքին 10 միլիոնէ աւելի մարդ կը զոհուի․ Ճերմակ Ներգիւնի Ապստամբութիւն White Lotus Rebellion (1796-1804) [16],Թայփինկի Ապստամբութիւնը Taiping Rebellion [17] որ կը քանդէ հարաւային Չինաստանը 1850-1860 թուականներուն եւ Տունգանի Ապստամբութիւնը Dungan Revolt (1862–77) [18]։

19-րդ դարուն կէսերուն, կայսրութիւնը Արեւմտեան կայսերապշտութեան հետ դէմ հանդիման կու գայ Աֆիոնի Կռիւներուն Opium Wars ընթացքին․ Անգլիոյ (1839-1842թ․) եւ ԱնգլիաՖրանսական (1856-1860) ճակատին դէմ պատերազմներ։[19] Կը պարտուի եւ կը ստիպուի շարք մը զիջողական դաշինքներ կնքելու ․ Հոնկ Քոնկը Hong Kong Անգլիոյ կը յանձնէ 1842թ․, օտար քաղաքացիներ իրաւունք կ՛ունենան Չինաստան հաստատուիլ։ Իսկ Չին-Ճափոնական առաջին պատերազմին ընթացքին, Չինաստան Քորէայի թերակղզին կը կորսնցնէ եւ Թայուանը Ճափոնին կը փոխանցէ։

19-րդ դարուն սկիզբներուն կայսրութեան տնտեսութիւնը, քաղաքական եւ ընկերային կեանքը մեծ նահանջ կ՛արձանագրեն։ Կ՛ առաջանայ արտագաղթի մեծ ալիք մը։ 1876-79 տարիներուն հիւսիսային Չինաստանը համաճարակ սովի կը յանձուի․ կ՛ենթադրուի թէ 9-13 միլիոն մարդ կը մահանայ [20]։

Կուանկքսու կայսրը կը փորձէ կացութիւնը փրկել ներկայացնելով 1898 թ․ բարեկարգումներու ծրագիր մը՝ Սահմանադրական Թագաւորութիւն հաստատել, սակայն կը նուաղի կայսրուհիի դեր կատարող Cixi հարսքոյրին հակառակութեան պատճառով[21]։ 1899-1901 թուականներուն Պոքսերներուն Ապստամբութիւնը Boxer Rebellion [22] ալ աւելի կը տկարացնէ պետութիւնը։

Կուանկքսու Guangxu կայսրը անզաւակ ըլլալով, Cixi կայսրուհին իր մահուան անկողինէն, հրամանագրով կ՛ապահովէ Չինկ Հարստութեան գահին շարունակութիւնը, նշանակելով գահաժառանգ Մանջու արքայական տան պատկանող Փու-յի Puyi մանուկը։ Նշանակումին յաջորդ օրը Կուանկքսու կայսրը կը մեռնի, 14 Նոյեմբեր 1908։ Երկու (2) տարեկան եւ տասը ամսու Փու-յին* կայսր կը դառնայ, Դեկտեմբեր 1908-ին եւ անոր հայրը կը վարէ փոխարքայութիւնը։ Պատմութեան մէջ կը յիշատակուի որպէս Չինաստանի վերջին Կայսրը։

Ի վերջոյ 1911-12 թուականներուն պայթած ապստամբութեամբ կը վերջանայ 2000 տարուան Կայսրութեան երկար ժամանակաշրջանը [23]։[4]

*Փու-յի վերջին կայսրը կը մահանայ աղքատութեան մէջ, 1967 թուականին Պէյճին։

Հանրապետութիւն (1912 - 1949)Խմբագրել

 
1939, Մաօ Ցեթունկ, ճառախօսի մը ընթացքին

Յունուար 1, 1912 թուականին կը հիմնուի Չինաստանի Հանրապետութիւնը․ Ազգայնական Կուսակցութենէն Kuomintang Սուն Եադ-Սէն նախագահ կը յայտարարուի։ Աւելի ետք, նախագահութիւնը կը յանձնուի Եուան Շիգայի, նախքին զօրավար․ ան 1915 թուականին ինքզինք կայսր կը յայտարարէ։ Սակայն, գալով դէմ հանդիման ժողովուրդի դատապարտութեան եւ իր հովանաւորած Պէյեանկ Բանակին Beiyang Army հետ, կը ստիպուի հրաժարիլ եւ Հանրապետութիւնը վերահաստատել։

Միաժամանակ, զանազան շրջաններու կառավարիչները, ժողովուրդին ծանր տուրքեր կը պարտադրեն իրենց հաշւոյն․ անոնք ունին անձնական բանակ եւ իւրաքանչիւրը կը փորձէ ընդարձակել իր շրջանը, տեղական փախումներ առաջացնելով։ Այս անկարգ վիճակին վերջ կը դնէ 1927 թուականին Ազգայնական Կուսակցութիւնը Չեանկ Քայ-Շէկի Chiang Kai-shek ղեկավարութեամբ։ Երկիրը կը միացնէ, մայրաքաղաքը Նանճինկ կը փոխադրէ։ Կը փորձէ ծրագրի մը նախագիծով ստեղծել արդի ժողովրդավարական պետութիւն մը, բայց երկրի քաղաքական պառակտումը չի ներեր այս զարգացման․ նաեւ կը շարունակուին Ազգայնականներու եւ Համայնավարներու միջեւ կռիւները, որոնք քաղաքացիական պատերազմի կը մղեն երկիրը։

 
1945․ Մաօ Ցեթունկ եւ Չեանկ Քայ-Շէկ Բ․ Համաշխ․ Պատերազմի աւարտին կը բաժակաճառեն․

Համայնավարական ուժերը, 1934-1935 թուականներուն խոյս տալու համար ազգայնական ուժերէն, կը քալեն (Long March) երկրին տարածքին հարաւ արեւելքէն դէպի հիւսիս տալով տասնեակ հազարներով զոհեր։ Մաօ Ցեթունկ համայնավար կուսակցութեան ղեկավարը կը դառնայ։

Չին-Ճափոնական երկրորդ պատերազմին ընթացքին (1937–1945), այս երկու կուսակցութիւնները ժամանակաւոր կը գործակցին։ Ճափոնական ուժերը վայրագութիւններ կը գործեն անզէն չին ժողովուրդին վրայ․ միայն մայրաքաղաք Նանճինկին մէջ 40,000 - 300,000 չինացիներ ջարդի կ՛ենթարկեն։ Ընդհանուրին մօտաւորապէս 20 միլիոն անզէն մարդ կը մահանայ։

 
Ազգայնականներուն Ելքը, նահանջը դէպի Թայուան

Բ․ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք, Չինաստանի Հանրապետութիւնը (Թայուան) Միացեալ Թագաւորութեան, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու, Խորհրդային Միութեան հետ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան հիմնադրութեան արձանագրութիւններուն մէջ կը վերագրուին իրրեւ Դաշնակից «Մեծ Չորս»ը։

Բ․ Համաշխարհային Պատերազմէն ետք, Չինաստանը կրնայ ըլլալ յաղթողներէն, սակայն երկիրը աւերուած է, տնտեսութիւնը՝ քայքայուած։ Քաղաքացիկան կռիւը համայնավարներուն եւ ազգայնականներուն միջեւ կը վերսկսի։[3][4][24]

Ժողովրդավար Հանրապետութիւն (1949 - այսօր)Խմբագրել

1949 թուականին, Քաղաքացիական կռիւը կը վերջանայ։ Համայնավարները կը տիրեն երկրին մեծ մասին։ Ազգայնականները կը նահանջեն եւ կը կեդրոնանան Թայուան* եւ շուրջի կղզիներուն։ Հոն կը հաստատեն Չինաստանի Հանրապետութիւնը։

Միաժամանակ, 1949, Սեպտեմբեր 21-ին, Համայնավար կուսակցութեան նախագահ Մաօ Ցեթունկ, կը յայտարարէ Չինաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետութեան ստեղծումը։ Կը յաջորդէ փառաշուք տօնակատարութիւն Tiananmen հրապարակին վրայ Հոկտեմբեր 1-ին։ Այդ օրը կը յայտարարուի երկրին Առաջին Ազգային Օրը։ 1950 թուականին, իսկ Թիպէթը բռնի ուժով Չինաստանին կը միացուի։[25]

*Թայուան կամ՝ Չինաստանի Հանրապետութիւն

Չինաստանի Հանրապետութիւն, յաճախ կ'օգտագործուի Թայուան անուանումը, որովհետեւ կը գտնուի համանուն կղզիին վրայ։ Մասամբ ճանչցուած պետութիւն է՝ Չինաստանի հարաւ արեւելքը, Արեւելեան Ասիայի մէջ։ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան անդամ կը մնայ մինչեւ 1971 թ․։

Չինաստանի ցամաքամասին մէջ, Համայնավար իշխանութիւնը հողային բարեկարգումներով գիւղացիներուն եւ շինականներուն մօտ կ՛ամրացնէ իր ժողովրդականութիւնը (1-2 միլիոն հողատէրեր մահապատիժի կ՛ենթարկուին)։

 
Մաօ Ցեթունկ կը յայտարարէ Չինաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետութեան ստեղծումը․ նկար՝ Hou Bo․

1950 թ․ բնակչութեան թիւը 550 միլիոնէ՝ 1974 թուականին 900 միլիոնի կը հասնի։

Չինաստանը կը զարգացնէ ճարտարարուեստական ազատ ուրոյն դրութիւն եւ իր կորիզային զէնքերը։ Սակայն, 1958-1961 թուականներու «Մեծ ոստում մը դէպի յառաջ» Great Leap Forward նշանաբանով տեսլապաշտական բարեկարգումներու հսկայ ծրագրին հետեւանքը կ՛ըլլայ՝ 15-35 միլիոն զոհերու, մեծամասնութիւնը սովի պատճառով[26] [27]։ Մաօ Ցեթունկը կը կորսնցնէ ղեկավարութիւնն ու իր հեղինակութիւնը։

1966 թուականին, Մաօ հենուելով երկրին երիտասարդութեան վրայ, իշխանութեան կը վերադառնայ եւ կ՛արձակէ Մշակութային Յեղափոխութիւնը․ կը յաջորդէ տասը տարիներու քաոսային, քաղաքական հակապստամբութեան եւ ընկերային յեղաշրջման շրջան մը։ Վերջ կը գտնէ անոր մահով։[28]

1971 թուականին, Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան մէջ, Չինաստանի Ժողովրդավարական Հանրապետութիւնը կը փոխարնէ Չինաստանի Հանրապետութեան (ծանօթ նաեւ իբրեւ Թայուան)։ Այնուհետեւ, կազմակերպութեան Ապահովութեան Խորհուրդին մէջ Մնայուն Անդամ է։

Մաօի մահէն ետք, պետութեան ղեկավար կը դառնայ Տենկ Քսիաոփինկ Deng Xiaoping․ ան համայնավար կուսակցութեան բարեկարգողներու հոսանքին կը պատկանի։ Անոր օրով, իշխանութեան հակակըշիռը անձերու անհատական կեանքին վրայ կը նուազի եւ տնտեսական կարեւոր բարեկարգումներ կը հաստատուին․ երկիրը կ՛անցնի խառն տնտեսութեան։ [29]

Կը ձեռբակալուին բազմաթիւ պատասխանատուներ Մշակութային Յեղափոխութեան շրջանէն, որոնց մէջ նաեւ Մաօ Ցեթունի այրին եւ անոր ընկերակիցները, ծանօթ իբրեւ՝ Չորսերու Ոխմակը։

1982 Դեկտեմբեր 4-ին, Չինաստան կ՛իւրացնէ ներկայ Սահմանադրութիւնը։ 1989, Tiananmen հրապարակին վրայ ուսանողներու հաւաք-բողոքը բռնիօրէն կը կասեցուի․ արեւմուտքի երկիրներէն բողոքներու եւ պատժամիջոցներու ալիք մը կ՛առաջանայ։

Այնուհետեւ, իրարայաջորդ ղեկավարներն ու կառավարութիւնները, յաջորդաբար մեղմ եւ ապակեդրոն քաղաքականութիւն կը վարեն։ Չինաստանը կը զարգանայ, կը բացուի դուրսի աշխարհին, ներքին հասարակական եւ ընկերային կեանքը կը բարեկարգուի, հազարներով օտար ընկերութիւններ երկրին մէջ կը հաստատուին ու պետութիւնը կը դառնայ աշխարհի ամենարդիւնաբեր երկիրներէն մէկը։[29]

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

Բուն արձանագրութիւն՝ [2]

 
Չինաստան եւ իր դրացիները

Չինաստան ամենաընթարձակ երկիրներէն է։ Եթէ հաշուի առնենք միայն ցամաքատարածքը (առանց գետերու եւ լիճերու), մեծութեամբ աշխարհի երկրորդ երկիրն է, Ռուսիայէն ետք։ Տարածութիւնն է 9 596 960 ք․մ․։

Սահմանակից երկիրներԽմբագրել

Թիւով 14 սահմանակից երկիրներն են․

  • հարաւէն՝ Վիէթնամ եւ Լաոս,
  • հարաւ-արեւմուտքէն՝ Պուրմա (Միանմար/Myanmar),
  • արեւմուտք եւ հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նեփալ, Հնդկաստան, Պութան եւ Arunachal Pradesh (Հնդկաստանի վարչական հովանաւորութեան տակ),
  • արեւմուտքէն (կարգով դէպի հիւսիս)՝ Ազատ Քաշմիր եւ Ժամու(Հնդկաստանի վարչական հովանաւորութեան տակ) ու Կիլկիդ-Պալդիստան Gilgit-Baltistan (Փագիստանի վարչական հովանաւորութեան տակ), Աֆղանիստան, եւ Տաճիկիստան,
  • հիւսիս-արեւմուտքէն՝ Քիրղիզիստան եւ Ղազախստան,
  • հիւսիսէն՝ Ռուսիա եւ Մոնկոլիա,
  • հիւսիս-արեւելքէն՝ Ռուսիա,
  • հիւսիս եւ հիւսիս-արեւելքէն՝ Հիւսիսային Քորէա․
  • Ծովային սահմաններ․ Հարաւային Քորէա, Ճափոն, Թայուան եւ Ֆիլիփին

ԿլիմաԽմբագրել

 
Köppen-Geiger կլիմայական դասաւորում․ Չինաստան

Չինաստանի Կլիման կը յատկանշուի իրարայաջորդ չոր եղանակներով եւ խոնաւ մուսոններով (monsoons հնդկական ովկիանոսէն եկող վեցամսեայ հովեր) ․ ինչ որ կ՛առաջացնէ ջերմաստիճանի մեծ վերիվայրումներ ամռաուան եւ ձմեռուան միջեւ։ Երկրին մեծ տարածքին եւ բարդոյթ տեղագրութեան պատճառով, կլիման շրջանէ շրջան կը տարբերի։[30]

ՏեղագրութիւնԽմբագրել

 
Չինաստանի տեղագրութիւն

Չինաստանի ընթարձակ հողատարածքը կը յատկանշուի բնանկարի այլազանութեամբ։ Հոն կը գտնուին աշխարհի ամենաբարձր լեռնաշղթաներն (Հիմալայեան) եւ լեռները (Էվըրեսթը, 8․848 մեթր)։ Անոնք երկրի տարածքին 70% կը գրաւեն։

  • Արեւելքը կը գտնուին խիտ բնակութեամբ մեծ դաշտագետինները․
  • Հիւսիսը՝ Ներքին Մոնկոլիա, կլիման կիսանապատային է․ Կոպի անապատ։
  • Հարաւը կը գերիշխեն ձորակաւոր տարածքներ․ բլուրներ եւ ցած լեռնաշղթաներ․ կլիման արեւադարձային է․
  • Արեւմուտքը՝ անջրդի Դաքլամաքան անապատը եւ Ալաշան սարահարթը․
  • Հարաւը՝ աշխարհի ամենաբարձ լեռնադաշտը, Թիպէթի բարձրաւանդակը, բարձր բլրաւոր սարահարթերով (4000–5000 մ․) եւ լեռնաշղթաներով (6000–7000 մ․)։
 
եանկծէ Գետ․ Չինաստանի եւ Ասիոյ ամենաերկար գետը․Yangtze River․ կը հոսի արեւմուտքէն՝ արեւելք․
 
Դեղին Գետը Չինաստանի գլխաւոր գետն է

Ամենամեծ լիճը Քինկհայն է։ Գլխաւոր գետերը կը հոսին արեւմուտքէն դէպի արեւելք ուղղութեամբ. Եանկծի Ճիանկ (=երկար գետը, Yangzi Jiang կամ Chang Jiang), Ասիոյ ամենամեծ/երկար գետը, Դեղին Գետը՝ կեդր․ Չինաստանէն դէպի արեւելք, Ամուռ գետը (կը փխի Ռուսիոյ հարաւ արեւելքէն)։ Արեւելքին մէջ, գետային ցանցը խիտ է եւ ճիւղաւորուած։ Կան նաեւ գետեր որ կը հոսին դէպի հարաւ, ինչպէս՝ Մեքոնկ Mékong, Պրահմափուդրա Brahmapoutre։ Գետերուն մեծամասնութիւնը կը թափի Չինաստանի հարաւի եւ արեւելեան ծովերը։ Անոնցմէ շատերուն ափին կը կառուցուին ջրաելեկտրական կայաններ, գոհացնելու համար բնակչութեան, երկրի ճարտարարուեստի եւ հողագործութեան պահանջները։ Չինաստանի բերրի հողերուն մեծ մասը կը գտնուի Եանկծի Ճիանկ եւ Դեղին Գետին շուրջը․ հոն ուր զարգացան գլխաւոր քաղաքակրթութիւնները։

Չինաստան հարուստ է հանքերով․ հանքածուխի, պղինձի, երկաթի, նաւթի, անագի, պոքսիթի, սնդիկի, քարաղի եւայլն։ Վերջին ժամանակներուն, սկսած են խորապէս ուսումնասիրուիլ եւ օգտագործուիլ երկրի հարստութիւնները, տնտեսութեան բուռն զարգացման պահանջին տակ։

Անտառները երկրին տարածքին 8% կը կազմեն։ Մեծ մասը կը գտնուի հիւսիս-արեւելքը։ Առատ եւ բազմատեսակ է արեւադարձային շրջաններու կենդանական աշխարհը։ [2]

ԿենսաբազմազանութիւնԽմբագրել

 
Չինաստանի ամենածանօթ տեղայատուկ սակայն անհետացումի վտանգուած կենդանի՝ փանտա - նկարին՝ հսկայ Փանտա, Giant Panda

Չինաստանը իր կենսաբազմազանութեամբ աշխարհի 17 երկիրներէն մէկն է եւ բնապահպանման գլխաւոր տարածքներէն երկուքը իր սահմաններուն մէջն են՝ Փալէարդիք Palearctic եւ Հնդկահիմալայիա Indomalaya։ Իր կենսաբազմազանութեամբ՝ 34,687 կենդանիներու եւ բոյսերու տեսակներ, կը հանդիսանայ աշխարհի երրորդ երկիրը․ Պրազիլիայէն եւ Քոլոմպիայէն ետք։

Չինաստանի մէջ կ՛ապրին հետեւեալ տեսակներէն առ նուազն՝ 551 ստնաւոր կենդանիներ, 1․221 թռչուն, 424 սողուն եւ 333 երկակենդանի։ նաեւ հարուստ է վայրի կեանքը։ Սակայն 840 կենդանիներ անհետացումի վտանգի տակ են։ Այժմ վայրի կեանքը 2005 թուականի օրէնքով կը պահպանուի․ 2․349 բնապահպանուած շրջանները երկրին տարածքին 15% կը գրաւեն։

1992 Յունիս 11-ին կը ստորագրէ Ռիօ տէ Ժանէյրոյի Կենսաբազմազանութեան Պայմանադրութիւնը եւ մաս կը կազմէ անոր 1993 Յունուար 5-էն։ [31]

Չինաստան կը դիմագրաւէ կենսոլորտի վատթարացում եւ ապականում, ճարտարարուեստի արագ ու անկանոն զարգացման, նաեւ ջուրի անսարձակ գործածման պատճառաւ․ ճարտարարուեստի եւ հողագործութեան հետեւանքներէն՝ գետերուն ջուրերուն 40% ապականած է։[32]

ՏնտեսութիւնԽմբագրել

 
Շանհայի․ համաշխարհային տստեսական կեդրոն
 
1402թ․ Զհենկ Հէ ծովակալին ճամբորդութիւններուն Պատմական քարտէս, կը կոչուի՝ Kangnido․ կազմուած է հետեւելով 1330 եւ 1370թ․ չինական քարտէսներուն եւ պարսկական աղբիւրներուն․

Չինաստանը աշխարհի ամենածաւալուն տնետեսութիւնը ունեցած է վերջին երկու հազարամեակներուն ընթացքին, իր՝ վերիվայրումներով։ Մինչեւ 18-րդ դարուն (ճարտարարուեստի յեղափոխութիւն), Չինաստանի կեանքի մակարդակը աշխարհին ամենաբարձրն է։[33]

Տնտեսական ՊատմութիւնԽմբագրել

Չինաստանը, առաջին քաղաքկրթութիւնն է որ թղթադրամը կը գործածէ։ Վաղեմի ժամանակներէն կ՛ունենայ միջազգային տնտեսական կապեր։

Համառօտ՝

  • Եուան Հարստութիւնը կ՛արդիականացնէ Չինաստանի տնտեսութիւնը․ կը կառուցէ ու կը կազմակերպէ ճամբաներու եւ գործօն հանգրուան-կայաններու ցանց մը։
  • Մինկ Հարստութեան ժամանակաշրջանին, Զհենկ Հէ ծովակալին առաջնորդած նաւատորմիղը կը զօրացնէ արդէն գոյութիւն ունեցող «համեմներու ճամբուն» կապերը, Հնդկաստանի, Ափրիկէի արեւելեան ափերուն, Հնդկաչինի եւ նոյնիսկ (կ՛ենթադրուի) Աւստրալիոյ եւ Ամերիկայի ցամաքամասին հետ։
  • Չինկ կամ Ճինկ Հարստութեան շրջանին, արեւմտեան գաղթաբնակներու գալով, տնտեսութիւնը աճ կ՛արձանագրէ։ 19-րդ դարուն, Չինաստանի տնտեսութիւնը կը յենուի (կը շահագործուի) գաղթաբնակներու աֆիոնի առեւտուրին․ հետեւանքը կ՛ըլլայ տնտեսական եւ քաղաքական խառնակութիւն։
  • Մաօ Ցեթունկի ղեկավարման տարիները համանուն են կիսաինքնաբաւ տնտեսութեան․ բացառութիւն են յարաբերութիւնները քանի համայնավար վարչակառքի երկիրներուն հետ։ [4][15][19][26]

Տնտեսութեան ազատականացումԽմբագրել

Տնտեսական բարեկարգումներու նախասկիզբէն, 1978 թ․, Չինաստան բազմապիսի տնտեսութիւնը որդեգրելով, աշխարհի առեւտուրի գլխաւոր դերակատարներէն կը դառնայ․ մրցակցական Ճարտարարուեստ, առուտուր, արհեստագիտութիւն, հանքագործութիւն, պողպատ, հիւսուածոյ, փոխադրակառք, «կանաչ» կենսուժ, ելեկտրոնաբանութիւն, անթել հաղորդակցութիւն, անշարժ կալուածք, ել-առեւտուր, զբօսաշրջիկութիւն, դրամավարութիւն։[34]

 
Հանկծհու Ծոցին երկար կամուրջը

Հակառակ անոր թէ կը կառավարուի համայնավար կուսակցութեան կողմէ, ժամանակակից Չինաստանը գլխաւոր օրինակն է պետական դրամատիրութեան․ կը յատկանշուի որդեգրած անձնական գոյքի սեպհականութեամբ։

 
Շանկհայի Եանկշան կղզիին վրայ գտնուող հսկայ ու ծաւալաուն արդիւնաբերական նաւահանգիստը, Հանկծհու Ծոցին մէջ։

Վերջին 40 տարիներուն ընթացքին տնտեսական բոլոր ոլորտներուն սրնթաց զարգացումը, կ՛առաջացնէ եւ այժմ զգալի է, եկամուտի անհաւասարութիւն։ Չինաստանի միջին դասակարգը թիւով, աշխարհի առաջին դիրքը կը գրաւէ (մօտաւորապէս 400 միլիոն 2018թ․)։ [35][29]

ԳիւղատնտեսութիւնԽմբագրել

 
Բրինձի աճեցման արտեր

Տնտեսութեան ազատականացման սկզբնական տարիներէն, գիւղատնտեսութեան հաւաքականացումի դրութիւնը անգործածելի կը դառնայ եւ մշակելի տարածքներ կը սեփականացուին ու կը հիմնուին Յատուկ Տնտեսական Գօտիներ (SEZs)։ Կառավարական անատակ գործատուներ կը վերարժեւորուին եւ անշահաբերները կը փակուին, առաջացնելով զանգուածային անգործութիւն։ Սակայն, ըստ Համագործակցութեան եւ Զարգացման Կազմակերպութեան, գիւղատնտեսութիւնը Չինաստանի ներքին արտադրանքի 15% կը կազմէ եւ կ՛ապահովէ գործերուն 40%։

Գիւղատնտեսութեան գլխաւոր ճիւղը երկրագործութիւնն է։ Չինացիները վաղեմի ժամանակներէն յայտնի են իբրեւ հմուտ երկրագործներ։ Կը մշակեն բրինձ, թէյ, ցորեն, եգիպտացորեն, բամպակ, գետնախնձոր, գետնանուշ, կորեկ, գարի, ձիթապտուղ, սոյա, ծխախոտ, մշակաբոյսերու սերմ։ Նաեւ կարեւոր դեր կը խաղայ անասնաբուծութիւնը։

Չինաստանը թէյի հայրենիքն է. ան կը տարածուի Դանկ Հարստութեան ժամանակաշրջանին եւ հիւսիսային շրջաններու բարբառով կը կոչուի չայ, իսկ հարաւի բարբառով՝ թէյ։[2]

ԺողովրդագրութիւնԽմբագրել

ԼեզուԽմբագրել

 
Չինաստանի մէջ գործածուած լեզուներ․ քարտէս 1967թ․

Թէեւ Չինաստանի մէջ կ'ապրին ըստ պաշտօնական աղբիւրներու 56 ազգութիւններու փոքրամասնութիւններ, ՉԺՀ պետական լեզուն չինարէնն է։ Չին (汉语/漢語, 华语/華語, կամ 中文, Փինյին, Hànyǔ, Huáyǔ, կամ Zhōngwén) լեզուն կը պատկանի Չին-թիպեթական լեզուական ընտանիքին։ Չինարէն կը խօսին աշխարհին մէջ 1.5 երկիլիոն մարդ։ Չինարէնը պետական լեզու է՝ Սինկափուրի, Հնդկաչինի, Մալեզիոյ մէջ։ Ըստ աշխարհի լեզուներու դասակարգման՝ չինարէնը իբրեւ գործածուող/խօսուող լեզու առաջին դիրքը կը գրաւէ։[2]

Նաեւ կը խօսուին չինարէնէն տարբերող 7 հիմնական բարբառներ, որոնք կը գրուին մեհենագրերով (եէրողլիֆային գիր)։ Ատոնք փոքրիկ պատկերներ են, որոնցմով կը նշանակուին վանկերն ու բառերը։ Մեհենագրերու թիւը 50 հազարի կը հասնի, սակայն կ'օգտագործուի 7 հազարը։[36]

ԿրօնԽմբագրել

Չինաստանը բազմակրօն երկիր է։ Բացի հիմնական երեք կրօններէն՝ պուտիզմ, իսլամ եւ քրիստոնէութիւն, Չինաստանին մէջ տարածուած է նաեւ իւրայատուկ աւանդական կրօնական վարդապետութիւն՝ Դաոսիզմը taoïsme։ Նաեւ, քանի մը ազգային փոքրամասնութիւններու մօտ, կ՛ենթադրուի թէ կը պահմանուին նախնադարեան պարզ պաշտամունքի տարրեր, ինչպէս նաեւ բազմաստուածութիւն։

Աւանդական չինական կրօնի եւ փիլիսոփայութեան մէջ կը միահիւսուին Քոնֆուքիսմը, Դաոսիզմն ու Պուտիզմը։ «Մշակութային յեղափոխութեան» (1965-1976 ) տարիներուն կրօնը արգիլուած էր։ Արգելքը մասնակի վերցուած է 90-ական թուականներուն։

Մուսուլմաններու թիւը Չինաստանի մէջ ոչ պաշտօնական տուեալներով 18-23 միլիոն է, քրիստոնեաներունը՝ շուրջ 10 – 15 միլիոն։[37][36]

ԲնակչութիւնԽմբագրել

Չինաստանը բազմազգ պետութիւն է՝ 1,435,965,165 երկիլիոն բնակչութեամբ (Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութեան Նոյեմբեր 2019 թ․ տուեալներ)[38]։ Չինաստանը պաշտօնապէս կը ճանչնայ 56 յայտնի ազգային փոքրամասնութիւններ․ անոնց ամբողջութիւնը Չինաստանը Zhonghua Minzu կը կազմեն (չին ժողովուրդը կազմաւորուած/միաւորուած է Հան կայսրութեան ժամանակաշրջանին մէջ)։ Հան չինացիները բնակչութեան 91.51% կը կազմեն (աշխարհի ամենամեծ ազգութիւնը)։ Մնացեալ փոքրամասնութիւնները բնակչութեան 8.49% կը կազմեն․ ույղուրներ, մանջուրներ, մոնկոլներ, թիպեթցիներ եւ այլ, (2010թ․ մարդահամար)։ Նաեւ մօտ 600,000 արտերկրացիներ կը բնակին․ անոնց մէջ մեծամասնութիւն են՝ հարաւային քորէացիները, ամերիկացիները (Ա․Մ․Ն․) եւ ճափոնցիները։

 
Չինաստանի բնակչութեան խտութեան քարտէս․ արեւելեան մասին կը գտնուին մեծ ճարտարարուետական կեդրոն քաղաքները։ Կապոյտով՝ շրջաններ, որոնց վարչական վիճակը վիճելի Է սահմանակից երկիրներուն հետ եւ կամ՝ ինքնիշխան են․

Բնակչութեան թիւով մեծագոյն քաղաքներն են Շանհայը, Պէյճինը, Տիանցզինը, Շենիանը, Վուհանը, Քուանչժոուն (Քանտոն), Չունցինը եւ այլն։ [37][39]

ՔաղաքայնացնումԽմբագրել

Վերջին տասնամեակներուն Չինաստանը նշանակալից կերպով կը քաղաքայնացուի։ 1980 թուականէն մինչեւ 2016 թուականին, երկրին քաղաքային բնակչութեան թիւը 20% աճ մը արձանագրած է։ Կը գնահատուի թէ մինչեւ 2030 թ․ Չինաստանի քաղաքային բնակչութիւնը երկրին 1/8-ը կը կազմէ։ Ըստ 2012 թուականի տուեալներուն, Չինաստանի մէջ կ՛աշխատին 262 միլիոնէ աւելի գաղթած գործաւորներ․ մեծամասնութիւնը ռամիկ գաղթականներ որոնք քաղաքներուն մէջ գործ կը փնտռեն։

Չինաստանի 160 քաղաքներ 1 միլիոնէ աւելի բնակչութիւն ունին, անոնց մէջ են 7 գերքաղաքները՝ իւրաքանչիւրը 10 միլիոնէ աւելի բնակչութեամբ․ (Չոնկքինկ Chongqing, Շանկհայ Shanghai, Պէյճինկ Beijing, Կուանկծհու Guangzhou, Դիանճին Tianjin, Շենզհեն Shenzhen եւ Եուհան Wuhan։ Մինչեւ 2025 թուական, կը գնահատուի թէ 1 միլիոնէ աւելի բնակիչ ունեցող քաղաքներու թիւը 221 պիտի հասնի։ [40][41]

ԿրթութիւնԽմբագրել

Կրթութիւնը վերջին 30 տարիներուն սրնթաց զարգացում արձանագրած է։ 2006 Փետրուարէն, կառավարութիւնը 9 տարուան նախնական կրթութիւնը (Նախակրթարան եւ Միջնակարգ) պարտաւորիչ եւ ձրի հռչակած է։

2010 թուականին, բնակչութեան 94% (15 տարեկանէն վեր) արդէն գրագէտ է։ 1949 թ․՝ միայն 20% գրագէտ էր․ 65.5% աճ մը։ [42]

Հայերը Չինաստանի ՄէջԽմբագրել

Չինաստանի մէջ վաճառական հայերը կը յիշատակուին Ք․ա․ 1-ին դարէն. անոնք մետաքսի, գինիի եւ այլ ապրանքներու վաճառականներ էին։ Հայկական փոքր գաղութներ հիմնուած են մոնկոլական առաջին արշաւանքներէն (13-րդ դարասկիզբ) ետք, երբ Հայաստանէն գերի բռնուած հայերու մէկ մասը բնակեցուած է Չինաստանի հիւսիսային շրջաններուն մէջ։ Այնուհետեւ հայերը կը թափանցեն երկրի խորերը, կը բնակին ծովափնեայ քաղաքներուն մէջ, յատկապէս՝ Քանտոնի մէջ (այժմ՝ Քուանչժոու), 18-րդ դարուն հայկական առեւտրական տուներ եղած են Շանհայի մէջ։ Ամենահայաշատ քաղաքը Խարբինն էր, ուր համայնքը ունէր եկեղեցի։ Չինարէնի ուսուցիչ քանտոնաբնակ Յովհաննէս Ղազարեանը անգլերէնէն չինարէնի թարգմանած է Աստուածաշունչը։ Ներկայիս՝ Չինաստանի մէջ կը բնակի ընդամէնը 160 հայ։[43][44][45]

ՄշակոյթըԽմբագրել

Վաղեմի ժամանակներէն, Չինական Մշակոյթը ազդուած է Քոնֆուքիզմէն Confucianism։

Կայսրութեան դարաշրջանները կը յատկանշուին հեղինակաւոր կայսերական քննութիւններէն (հասարակ անձեր առիթը կ՛ունենային պետական պաշտօններու արժանանալ յատուկ քննութիւներ տալով․ ծագումը՝ Հան Հարստութեան շրջան)։ Այս քննութիւններուն ընթացքին գրականութեան վրայ տրուած կարեւորութիւնը կ՛արտայայտէ ընդհանուրին բաղձանքը՝ Չինաստանի մշակոյթի նրբութեան, կատարելութեան գաղափարին, այսինքն հաւատքին թէ գեղագրութիւնը, բանաստեղծութիւնը եւ նկարչութիւնը արուեստի բարձր յատկանիշներն են, աւելի կարեւոր քան՝ պարը կամ թատերախաղը։ Չինաստանի մշակոյթը մշտական դեր կը խաղայ երկրին պատմութեան եւ ներքին ազգային բարոյական կազմաւորման հեռանկարին։[46]

Չինաստանի մէջ է, ուր կատարուած են շարք մը գիւտեր ու յայտնագործութիւններ՝ բնական մետաքսը, վառօդը, կողմնացոյցը, մեքենական ժամացոյցը, թուղթը, ակնոցը, հրավառութիւնը (զբօսնելու, զուարժանալու համար), գունաւոր տպագրութիւնը եւ այլն։ Այստեղ ստեղծուած են համաշխարհային նշանակութեան փիլիսոփայական ուղղութիւններ ինչպէս՝ Քոնֆուքիզմը, Դաոիզմը։

Չինաստանի ազգայնականութեան ծագման եւ Մշակութային Յեղափոխութեան վերջաւորութեան, չինական աւանդական տարբեր կերպեր վերազարթնում կ՛ ապրին՝ արուեստ, գրականութիւն, երաժշտութիւն, շարժանկար, կերպարուեստ եւ ճարտարապետութիւն, նոյնպէս՝ ժողովրդային եւ այլազան արեւստը ազգային եւ համաշխարհային կայծի կը վերածուին։

 
Արգիլուած քաղաքը, Քոլ Բլուրէն Coal Hill դիտուած
 
Երկինքի տաճառը

Հոգեւոր մշակոյթի աւանդութիւնները՝ ինքնատիպ չինական թատրոնը, գեղանկարչութիւնը, երաժշտութիւնը, ուշուի մարմնամարզութիւնը, լուսնային օրացոյցը եւ այլն, կը պահպանոին մինչեւ մեր օրերը։

 
Ամառուան Պալատը, դիտուած Լոնկեվիդի Բլուրէն Longevity Hill
 
Ամառուան Պալատը - Summer Palace. Աւանդական Չինական Օփերայի շէնք․

Չինական Ցին Շի Հուանդի կայսրի հրամանով կայսրութեան հիւսիսարեւմտեան սահմանները յարձակումներէն պաշտպանելու համար կը կառուցուի հոծ պատ՝ Չինական մեծ պարիսպը (երկարութիւնը՝ 6250 քմ, բարձրութիւնը՝ 6,6–10 մ, լայնութիւնը՝ հիմքին մէջ 6,5 մ, վեր՝ 5,5 մ), որ միակ ձեռակերտ կառոյցն է, որ կարելի է պարզ աչքով տիեզերքէն տեսնել։ 2007 թուականին Չինական մեծ պարիսպը կը ներառնուի աշխարհի նոր 7 հրաշալիքներու ցանկին մէջ։

Մինկ Հարստութեան ժամանակաշրջանին, 1406 - 1420 թուականներուն, կայսր Եոնք Լէ երկու հսկայ շինութիւններ կառուցել կու տայ, որոնք այժմ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մաս կը կազմեն․-

  • Երկինքի եւ Երկրի Տաճարը Temple of Heaven, որ 16րդ դարուն կ՛ընթարձակուի եւ Երկինքի Տաճար կ՛անուանուի։
  • Արգիլուած Քաղաքը The Forbidden City․ պալատական շինութիւններու հսկայ համալիր մը․ կը ներառնէ 980 շէնքեր 180 արտավար հողատարածքի մէջ։ 1420 թուականէն մինչեւ 1912 թուական՝ կայսրերուն արքունիքը, կայսրութեան վարչական կեդրոնը։

1998 թուականի Դեկտեմբերէն ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մաս կը կազմէ նաեւ՝ Ամառուան Պալատը Summer Palace․ առաջին շինութիւնը՝ 1150 թուականին, երբ մայրաքաղաքը Պէյճինկ կը փոխադրուի: Լիճերու, պարտէզներու եւ արքունիքներու համալիր մը, կառուցուած 2․9 ք․քլմ․ տարածքի մէջ․ 3/4 ջուր է։

Չինաստանը նաեւ փիլիսոփայական միտքի զարգացման, արեւելեան բժշկութեան հայրենիքն է։ Ինքնատիպ ու գեղեցիկ են չինական քաղաքները։ Յատկանշական են ու աչքի կ'իյնան կոկիկութեամբ ու մաքրութեամբ՝ ուղիղ փողոցները, ազգային ճարտարապետութեան հին ու նոր կոթողներով ներդաշնակութիւնը, ընդարձակ կանաչ պուրակներն ու ծաղկանոցները։ Մայրաքաղաք Պէյճինը (բառացի՝ հիւսիսային մայրաքաղաք) աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն է. կը յիշատակուի Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակէն։ Պէյճինի կեդրոնին մէջ կը գտնուի «Ներսին քաղաքը»՝ բազմաթիւ պալատներով, պուրակներով, լիճերով, իսկ միջնադարեան պարիսպներով շրջափակուած արուարձանները կը կազմաւորեն «Դուրսին քաղաքը»։ Մեծ քաղաքները չինական զարգացման շրջանի ազատ տնտեսական գոտիներու անբաժան մասեր են։[47][48]

ԳրականութիւնԽմբագրել

Չինական Գրականութիւնը յենուած է Ք․ա․ Ժոու թագաւորութեան ընթացքին զարգացած գրականութեան վրայ։ Չինական դասական գրականութեան բնագիրներուն մէջի մտապատկերները, նիւթերու եւ մտածումներու երկար շարք մը կը ներկայացնեն․ օրացոյց, ռազմական, աստղագիտութիւն, բուսաբանութիւն, աշխարհագրութիւն եւ շատ ուրիշ։ Օրինակ՝ Չինաստանի Քոնֆուքիզմի հեղինակաւոր Չորս Գիրքերը եւ Հինգ Դասականները գրուած Ք․ա․ 300 թուականին։ [49]

ՄարմնակրթութիւնԽմբագրել

Չինաստանը աշխարհի մարմնակրթութեան ամենահին մշակոյթներէն է։ Փաստուած իրողութիւն է թէ աղեղնաձգութիւնը archery (shèjiàn) կը կիրարկուէր Ժոու Հարստութեան ժամանակաշրջանէն։ Նոյնպէս Սուսերամարտութիւնը եւ Քուճուն (ներկայ ոտնագնդակին մօտեցող խաղ)։

 
Zhájiàng Miàn-լապշայով լուբիա, հիւս․ Չինաստանի աւանդական ճաշատեսակներէն

Չինաստանը վերջին տարիներուն աշխարհի մարմնակրթանքի գլխաւոր վայրերէն է։ Հոն կատարուած են եւ կամ պիտի կատարուին մարմնակրթութեան համաշխարհային խաղեր, օրինակ՝ 2008 թուականին ամառուան Ողիմպիական Խաղերը, 2015 թ․ Մարմնակրթութեան Համաշխարհային Ախոյեանութեան խաղերը, 2019թ․ Կողովագնդակի Համաշխարհային Ախոյեանութեան վերջին փուլի խաղերը եւ 2022 թուականին կայանալիք Ձմեռուան Ողիմպիական Խաղերը։Կօ ռազմական վերացական խաղը (սեղանի խաղ որ կը խաղցուի 2 հոգիով), հնարուած է մեզմէ 2,500 տարի առաջ։

Տարածուած է նաեւ Մարմնական կարողութեան մարմնամարզումը․ Քիկոնկ qigong եւ Դայի ջի ջուան t'ai chi ch'uan։ Նաեւ՝ ուշուի մարմնամարզութիւնը։[50]

ԽոհանոցԽմբագրել

 
Արծաթեայ սպասներ(10րդ -13րդ դարաշրջանէն)
 
Xīnnián hǎo, բառացի թարգմանութեամբ՝ «Լաւ Նոր Տարի», Նոր Տարին շնորհաւորելու ձեւերէն մէկը, mandarin բարբառով

Չինական խոհանոցը իւրայատուկ է իր պատրաստութեամբ, եփելու ձեւերով, համեմներով գործածուած նիւթերով։ Ան ազդուած է երկրին ութը գլխաւոր խոհանոցներէն․ Սիչուան Sichuan, Քնադոնի Cantonese, Ճիանկսու Jiangsu, Շանտոնկ Shandong, Ֆուճիյան Fujian, Հունան Hunan, Անհուի Anhui եւ Զհեճիանկ Zhejiang ։ Բրինձը անպակաս է սեղանէն[37]։


ՏօներԽմբագրել

 
Làzǐ Jī, Տապակած հաւ․ Sichuan շրջանի ճաշատեսակներէն

ԱղբիւրներԽմբագրել

Չինական Խոհանոցին Իմաստութիւնը․ The Wisdom of the Chinese Kitchen: Classic Family Recipes for Celebration and Healing - Grace Young (1999, Hardcover)

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. United Nations Department of Economic and Social Affairs World Population Prospects: The 2017 Revision — 2017 — United Nations Department of Economic and Social Affairs, 2017.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 www.dasaran.am Չինաստան
  3. 3,0 3,1 3,2 Չինաստանի Պատմութիւնը (China a History), pdf, հեղինակ՝ Harold M. Tanner ISBN 978-0-87220-915-2. (անգլերէն)
  4. 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 4,12 4,13 ibiblio, ելեկ․ գիրք, 1998-2017 Richard R. Wertz, Խուզարկելով Չինաստանի պատմութիւնը (Exploring china's history ) (անգլերէն)
  5. Ելեկ․ թերթ Հնագիտական Արխիւ Archaelogy archives - Չինաստանի առաջին բնակիչներուն կարասիները Early Homo erectus Tools in China, հատոր թիւ 1, Յունուար - Փերուար 2000, Russell Ciochon and Roy Larick, (անգլերէն)
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 Քամպրիճի Պատմութիւնը՝ Հին Չինաստանի պատմութիւն (The Cambridge History of Ancient China: From the Origins of Civilization to ...) հեղինակներ՝ Michael Loewe, Edward L. Shaughnessy
  7. , http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2956925.stm Ելեկ․ լրատուողական կայան BBC news, 17-4-2003, Չինաստանի ամենահին արձանագրութիւնները 'Earliest writing' found in China,Paul Rincon (անգլերէն)
  8. [1]
  9. Abaka news 21-1-2019, Հայ Վաճառականներու Դերը Մետաքսի Ճամբուն Վրայ. Պատմական Ակնարկ ,
  10. Առցանց Բրիդանիքա Հանրագիտարան - Encyclopaedia Britannica / The Silk Road Մետաքսի ճամբան WRITTEN BY: The Editors of Encyclopaedia Britannica (անգլերէն)
  11. why armenia, Armenia, One of the Oldest Countries on the Silk Road (անգլերէն)
  12. Բրիտանական հանրագիտարան, Երեք թագաւորութիւնները (Three Kingdoms ANCIENT KINGDOMS, CHINA) WRITTEN BY: The Editors of Encyclopaedia Britannica
  13. The Ancient History, Սուի Հարստութիւնը,(անգլերէն)
  14. Coreknowkedge, CK_4_TH_HG_P087_242.QXD (անգլերէն)
  15. 15,0 15,1 Բրիտանական Հանրագիտարան, Mongol empire HISTORICAL EMPIRE, ASIA, (The Yuan Dynasty In China (1279–1368)Չինաստանի մէջ Մոնկոլներու գերիշխանութիւնը (անգլերէն)
  16. Ելեկ․ թերթ, Global security org. «White Lotus Rebellion 1796-1804» Ճերմակ Ներգիւնի Ապստամբութիւնը, (անգլերէն)
  17. ելեկ․ էջ՝ History (Պատմութիւն) The Taiping Rebellion (անգլերէն)
  18. Highbrow, Տունկանի Ապստամբութիւնը (Dungan Revolt)
  19. 19,0 19,1 Schaffer library - Աֆիոնի Կռիւներուն կարճ պատմութիւն (A Short History of the Opium Wars), Author: Wallbank;Taylor;Bailkey;Jewsbury;Lewis;Hackett Date: 1992 ,(անգլերէն)
  20. Disaster history, «North China famine, 1876-79» Հիւսիսային Չինաստանի սովը, 1876-79 (անգլերէն)
  21. Բրիտանական հանրագիտարան - «Kang Youwei, չինացի մտաւորականը» (անգլերէն)
  22. վերարտատպուած 7-6-2019, բնութագիր՝ 9-11-2009 (Boxer Rebellion)(անգլերէն)
  23. Պրիտանական հանրագիտարան - 1911-12ի Չինական ԱպստաբմութիւնChinese Revolution 1911-1912 WRITTEN BY: The Editors of Encyclopaedia Britannica Վերջին արտատպում, Հոկտ․ 3, 2019
  24. PDF Չինաստան Պատերազմի եւ Յեղափոխութեան ընթացքին China in War and Revolution, 1895–1949, Peter Zarrow (անգլերէն)
  25. ԱՄՆ Գաղտնի Սպասարկութիւններու Գործակալութիւն, Չին-Աներիկեան Դաշնակցութիւն․․․․ C.I.A  Ma bufang The Sino-American Alliance: Nationalist China and American Cold War Strategy ... John W. Garver, Emeritus Professor of International Affairs John W Garver (անգլերէն)
  26. 26,0 26,1 Բրիտանական Հանրագիտարան-Մեծ ոստում մը դէպի յառաջ Great Leap Forward CHINESE HISTORY WRITTEN BY:The Editors of Encyclopaedia Britannica (անգլերէն)
  27. Ազդակ օրաթերթ, Պատմութեան Հետքերով. Չինաստանի Մոռցուած Սովը 23-7-2012, (անգլերէն)
  28. Չինական մարտահրաւէրը, Le défi chinois - De Serge Bésanger (անգլերէն)
  29. 29,0 29,1 29,2 NBR Ասիական հետազօտութիւններու Ազգային Բիւրօ - Թիանանմենի անդրադարձը Չինաստանի արտաքին քաղաքականութեան վրայ The Impact of Tiananmen on China's Foreign Policy, Harry Harding (անգլերէն)
  30. Չինաստանի շրջաններու կլիմայի ուսումնասիրութիւն, Regional Climate Studies of China - edited by Congbin Fu, Zhihong Jiang, Zhaoyong Guan, Jinghai He, Zhong-feng Xu(անգլերէն)
  31. MONGABAY - Կենսաբազմազանութեամբ գլխաւոր երկիրները, Countries with the highest biodiversity Rhett A. Butler, Յուլիս 1, 2019
  32. Չինաստանի Միջավայրի Օրէնսդրութիւն Environmental Regulation in China: Institutions, Enforcement, and Compliance, Xiaoying Ma, Leonard Ortolano (անգլերէն)
  33. The Culture Mandala, Volume 6 No 2, Copyright © Rosita Dellios 2004-2005 - չինաստանի վերելքը The Rise of China as a Global Power © Rosita Dellios 2004-2005 - (անգլերէն)
  34. CENTRE STUDIES Զարգացման ուսումնասիրութեան Կեդրոն - CHINESE ECONOMIC PERFORMANCE IN THE LONG RUN, Չինաստանի տնտեսութիւնը, բարեկարկումները․․․․ANGUS MADDISON (անգլերէն)
  35. statista - վիճակագրութիւն, Չինաստանի բնակչութեան եկամուտի անհաւասարութիւնը 2001-2017թ․ (անգլերէն)
  36. 36,0 36,1 Guide de Chine, Չինաստանի ուղեցոյց (ֆր.)
  37. 37,0 37,1 37,2 37,3 www.travelnews.am Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւն
  38. The current population of China - Չինաստանի ներկայ բնակչութեան թիւը (անգլերէն)
  39. Չինաստանի Ազգային Վիճակագրութիւն (անգլերէն)
  40. Թայմզ օրաթերթ, International Business Times, «Չինաստանը ունի 260 միլիոնէ աւելի գաղթական գործաւորներ China Now Has More Than 260 Million Migrant Workers Whose Average Monthly Salary Is 2,290 Yuan ($374.09)» Sophie Song,05/28/13 (անգլերէն)
  41. CNN լրատուողական կայքէջ, China's urban explosion: A 21st century challenge «Չինաստանի քաղաքային պայթումը» Jaime A. FlorCruz, CNN 20-1-2012 (անգլերէն)
  42. CN Լուրեր․ Չինաստանը կը յայտարարէ նախաձեռնութիւներ կրթական համակարգին շուրջ (անգլերէն)
  43. Չինաստանի մասին encyclopedia.am կայքում
  44. Հայաստանի Զբօսաշրջիկութեան Գրասենեակ, Հայաստանը Մետաքսի ճամբուն վրայ,
  45. Լուսաւոր Աւետիս, «Հայ վաճառականներուն դերը Մետաքսի ճամբուն վրայ․․․» եղիա Թաշճեան 18 ՅՈՒՆՈՒԱՐ 2019– ԱՆԴՐԱԴԱՐՁ – ՀԱՅԱՍՏԱՆ – ԱՇԽԱՐՀ
  46. BBC լուրեր․ «Չինաստանը ինչպիսի՞ մեծ ուժ պիտի դառնայ» A Point Of View: What kind of superpower could China be? 19-10-2012 (անգլերէն)
  47. Chinaprojekt.de Չինաստանի պատմութիւն (գերմ.)
  48. Չինաստանի Ազգային Զբօսաշրջիկութեան Տեսչութիւն China's National Tourism Administration (անգլերէն)
  49. [http://pages.ucsd.edu/~dkjordan/chin/hbcanonru-u.html կրթական էջեր․ The Canonical Books of Confucianism (Canon of the Literati) (անգլերէն)]
  50. Չինական Աշխարհ, Համառօտ տեղեկագրութիւն Հին Չինաստանի մարմնակրթութեան շուրջ Sport in Ancient China A brief look at the rules, regulations and the role of sports in ancient China 08·31·2013 Liu Jue (刘珏) (անգլերէն)
  51. 51,0 51,1 BBC լրտ/կան կայքէջ․ Փետ․ 1, 2003 - Ասիան կ՛ընդունի Լուսնային Նոր Տարին Asia welcomes lunar New Year (անգլերէն)

Արտաքին ՅղումներԽմբագրել

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։   
  1. ՎԵՐԱՅՂՈՒՄ Կաղապար:Ուիքիպահեստ երկար