Կանանց Միջազգային Օր

Կանանց Միջազգային Օր (անգլերէն՝ International Women's Day (IWD)), սկզբնական անուանումը՝ Աշխատաւոր Կանանց Միջազգային Օր, կը նշուի ամէն տարի՝ Մարտ 8-ին[1]: Զանազան տարածաշրջաններու մէջ կատարուած տօնակատարութիւններուն նպատական է ցուցնել կիներուն հանդէպ յարգանքը հասարակութեան տարբեր ոլորտներուն մէջ ձեռքբերած յաջողութիւններուն համար․ ընկերային, ճարտարարուեստի, գեղարուեստի, տնտեսական, քաղաքական եւ զինուորական։

Կանանց Միջազգային Օր
Frauentag 1914 Heraus mit dem Frauenwahlrecht.jpg
1914 թ․, Մարտ 8, Կիներուն Օրուան առթիւ գերմանական որմազդ․ կը պահանջէ կիներուն քուէարկելու իրաւունքը
Տեսակ Ռուսիոյ տօներ եւ Միջազգային Օր
Ամսաթիւ 8 Մարտ
Հաստատուած 28 Փետրուար 1909, 1922, 1949 եւ 8 Մարտ 1917

ՊատմութիւնԽմբագրել

20-րդ դարու սկիզբը բազմաթիւ կիներ աշխատանքի ասպարէզին մէջ կը գործեն վատառողջ պայմաններու մէջ ստանալով ցած աշխատավարձեր: Արագընթաց թափով կը ծագին կիներու արհեստակցական միութիւններ Եւրոպայի եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներուն մէջ։

ՆախաքայլերԽմբագրել

1907 թ․, յատկապէս Նիւ Եորքի մէջ, հիւսուածեղէնի գործարաններուն մէջ աշխատող բանուորուհիները բողոքի ցոյց կը կազմակերպեն։ Մօտաւորապէս 15․000 կիներ կը բողոքեն աշխատանքին պայմաններուն դէմ․ նուազեցնել աշխատանքի ժամերն ու տղամարդոց հետ հաւասարաչափ ամսական ստանալ եւ նաեւ՝ կիները քուէարկելու իրաւունք ստանան։ Աշխատանքի պայմաններու եւ աշխատավարձերու բարելաւման պանհանջներով ու կիներուն իրաւահաւասարութեան առաջադրանքով յեղաշրջման ալիք մը թափ կ՛առնէ ու կը տարածուի երկու ցամաքամասերուն մէջ՝ Եւրոպա եւ Ամերիկա։

1909 թ․ Փետրուար 28-ին, Ամերիկայի Ընկերվարական կուսակցութեան կողմէ առաջին անգամ ըլլալով կը յայտարարուի «Կիներու Ազգային Օր»։ Առաջարկը եկած է Թերեզա Մալքիէլէն։ Այնուհետեւ մինչեւ 1913 թ․ կը նշուի Փետրուար ամսուն վերջին Կիրակին։

«Կիներու Միջազգային Օր»ուան հաստատումԽմբագրել

1910-ին, Ընկերվարական Երկրորդ Միջազգայնականի Քոփենհակընի համագումարին նախորդած Կիներու Միջազգային Համագումարին ընթացքին գերմանացի կին ընկերվարական Լուիզ Զէյթս կ՛առաջարկէ պաշտօնապէս հաստատել «Կիներու Միջազգային Օր»ը: Առաջարկը կ՛երկրորդուի գերմանացի ընկերվար ժողովրդավարական մեծ տեսաբան Քլարա Ցեթքինի կողմէ։ Ընկերվարական Երկրորդ Միջազգայնականը կ՛իւրացնէ այս առաջարկը։

1911 թուականի 19 Մարտին Ելենա Կրինպըրկի առաջարկով առաջին անգամ «Կիներու Միջազգային Օր»ը կը նշուի Գերմանիոյ, Աւստրիոյ, Դանիոյ եւ Զուիցերիոյ մէջ։ 1912 թուականին այդ օրը կը նշուի Մայիս 12-ին։ 1913 թուականին կիներ ճամբաները կ՛ելլեն բողոքի ցոյցերով՝ Ֆրանսայի եւ Ռուսիոյ մէջ՝ Մարտ 2-ին, Աւստրիոյ, Չեխիոյ, Հոլանտայի եւ Զուիցերիայի մէջ՝ Մարտ 9-ին, Գերմանիոյ մէջ՝ Մարտ 12-ին։

1914 թուականին վեց պետութիւններու մէջ՝ Աւստրիա, Դանիա, Գերմանիա, Հոլանտա, Ռուսիա, Զուիցերիա միաժամանակ «Կիներու Միջազգային Օրը» կը նշուի Մարտ 8-ին․ այդ տարին Մարտ 8-ըն, կը զուգադիպի Կիրակի օրուան։

Վերոնշեալ թուականը կ՛որդեգրուի եւ այնուհետեւ «Կիներու Միջազգային Օր»ը կը նշուի Մարտ 8-ին։ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւնը 1977 թուականին գումարուած Ընդհանուր Ժողովին ընթացքին կոչ կ՛ուղղէ անդամներուն 8 Մարտը յայտարարել «Միացեալ Ազգերուն Օրը կիներուն իրաւունքներուն եւ միջազգային խաղաղութեան համար»։

 
Քլարա Ցեթքին եւ Ռոզա Լիւքսեմպուրկ, 1910 թուական

ԱյսօրԽմբագրել

1996 թուականէն սկսեալ, Կիներու Օրուան առիթով, ամէն տարի Մ․Ա․Կ․ կ՛որդեգրէ նիւթ մը։ 2019 թ․ «Կիներու Միջազգային Օր»ուան համար իւրացուած նիւթն է՝ «Մտածէ հաւասար, Սրամիտօրէն գործէ, Բարեփոխէ նորութիւն մտցնելով»։ 2020 թ․ «Կիներու Միջազգային Օր»ուան նիւթն է՝ «Հաւասարութեան Սերունդն եմ․ Իրականացնելով Կիներուն Իրաւահաւասարութեան Իրաւունքները»։[2][3][4]

Հայ կիներուն «զարթօնքը» զուգահեռ կիներու միջազգային շարժմանԽմբագրել

19-րդ դարուն կէսերէն եւ մանաւանդ վերջաւորութեան եւ 20-րդ դարասկիզբին, գրագիտուհիներ, հասարակական գործիչներ՝ Էլպիս Կեսարացեան, Սրբուհի Տիւսաբ, Զապէլ Ասատուր, Զապէլ Եսայեան, Հայկանուշ Մարք,  հայ կնոջական զարթնումի շարժման առաջատարները կը հանդիսանան։ Անոնք իրենց գրութիւններով, ապրելաձեւով եւ գործունէութեամբ կ՛արծածեն եւ կը պաշտպանեն հայ իրականութեան մէջ կնոջական իրաւունքները։  Անոնք կը մղեն հայ կինը գործօն դերակատարութիւն ունենայ այր մարդու կողքին, հաւասար իրաւունքներով։[5]

Մէջբերումներ անոնց խօսքերէնԽմբագրել

«Կանայք նման են սոխակներուն, որոնք փոխանակ ինքնուրոյն երգեն, թոյլ կու տան ագռաւ-տղամարդոց հպարտութենէն փքուիլ։» Էլպիս Կեսարացեան

«Կինը աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար։ Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար։ Ինքզինքնին յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը։» Զապէլ Եսայեան

«Մեր յետեւում թողնում ենք մի արահետ, որը թէեւ տօնական կամ փայլուն ոչինչ ունի, բայց արահետ է, որին առանց ամաչելու ենք նայում, գիւղի մի նեղ արահետ, որով անցել ենք՝ կատարելով մեր պարտականութիւնները իբրեւ կին, իբրեւ ամուսին եւ իբրեւ մայր: Հիմա նոր ուղի պիտի հարթենք, այն պիտի քաղաքի լուրջ ճանապարհ լինի, աւելի լայն, աւելի ուղիղ, աւելի ձիգ դէպի նպատակը: Այդ ճամբի վրայ պ¬տի կրենք մեր պատասխանատուութիւնը, պիտի ստեղծենք մեր իրաւունքները, պիտի դարբնենք մեր գործը` ամէնեւին չհեռացնելով մեզ մեր կանացի բնազդներից, մեր տնից: Այն պիտի տանի մեզ մի բարձունք, ուր մղում են մեզ մեր սեռի, մեր ազգի, մեր հայրենիքի վերածննդի ջղապի իղձերը»։

Հատուած մը «Հայ Կին» (1919-1923)հանդէսի խմբագրականէն, Հայկանուշ Մարք

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

Արտաքին յղումներԽմբագրել