Բացել գլխավոր ցանկը

Զապէլ Եսայեան (Յովհաննէսեան[2]) (4 Փետրուար 1878, Պոլիս - 1943, Սիպերիա), արձակագիր ու հանրային գործիչ։


Զապէլ Եսայեան.jpg
Ծննդեան անուն հայ.՝ Զապել Հովհաննիսեան
Ծնած է 4 Փետրուար 1878
Ծննդավայր Պոլիս
Վախճանած է 1943
Մահուան վայր Սիբիր, Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու Միութիւն[1]
Քաղաքացիութիւն Օսմանեան Կայսրութիւն
Ազգութիւն Հայ
Ուսումնավայր Փարիզի համալսարան
Ժանրեր պոեզիա
Մասնագիտութիւն Փիլիսոփայութիւն, գրականութիւն
Ամուսին Տիգրան Եսայեան
Երեխաներ Սոֆի, Հրանդ
Կայքէջ zabelyesayan.com
Ստորագրութիւն
Zabel Yesayan signature.jpg

Կենսագրական ԳիծերԽմբագրել

Ծնած է 4 Փետրուար 1878-ին, Սկիւտար (Պոլիս)։ Նախակրթութիւնը ստացած՝ տեղւոյն ծխական վարժարանին մէջ։ Աւարտած է Սկիւտարի Ս. Խաչ վարժարանը (1892)–ին։ Իր առաջին գրութիւնը՝ «Երգ առ գիշեր» արձակ քերթուածը, հրատարակուած է Արշակ Չօպանեանի «Ծաղիկ»ին մէջ, 1895-ին։ Փարիզի մէջ հետեւած է Սորպոնի եւ Գոլէճ տը Ֆրանսի գրականութեան ու փիլիսոփայութեան դասընթացներուն։ Գործակցած է Գուիտոն Լուսինեանի հետ՝ վերջինիս ֆրանսերէն-հայերէն բառարանի պատրաստութեան գործին մէջ։ 1908-ին, Օսմանեան սահմանադրութեան խանդավառ օրերուն, կը վերադառնայ Պոլիս, եւ, գրական ու հանրային գործունէութեամբ, տիրական անուններէն մէկը կը դառնայ մեր մտաւորականութեան։ Կ՝աշխատակցի «Ազատամարտ», «Բիւզանդիոն» եւ «Սուրհանդակ» թերթերուն, «Անահիտ» գրական հանդէսին եւ այլ հրատարակութիւններու։ Ապրիլ 24, 1915-ի ձերբակալուած մտաւորականներու ցանկերուն միակ կինն էր։ Ան յաջողած է խուսափիլ ձերբակալութենէն ամիսներով, մինչեւ որ կարողացած է անցնիլ Պուլկարիա եւ ապա Կովկաս, ուր դարձեալ լծուած է հանրային եւ գրական աշխատանքներու։ «Գործ» հանդէսին մէջ հրատարակած է ազգային հերոս Մուրատի կեանքին եւ յեղափոխական գործունէութեան մասին իր համադրական մէկ աշխատանքը։ Հայաստանի անկախութեան շրջանին, կու գայ Պոլիս եւ Եւրոպա, Հայաստանի Հանրապետութեան պատուիրակութեան իբբեւ աշխատակից (1919)[2][3]։

1933-ին վերջնականապէս հաստատուած է Երեւան։ Սակայն, 1937-ի ստալինեան մաքրագործումներու օրերուն, Եսայեան նոյնպէս ձերբակալուեցաւ ու դատապարտուեցաւ՝ աքսորի։ Մահուան պարագաները յայտնի չեն։ Վերջին նամակները, 1942-ի վերջաւորութեան, գրուած են Պաքուի բանտէն։

Գրական ԱսպարէզԽմբագրել

Գլխաւոր գործերն են՝ «Կեղծ հանճարներ», «Սկիւտարի վերջալոյսներ», «Շնորհքով մարդիկ», «Հոգիս աքսորեալ» վէպերը։ «Աւերակներու մէջ» գործը 1909-ի Ատանայի ջարդի հետեւանքներուն Եսայեանի կրած տպաւորութիւնները կը նկարագրէ։

Ան նաեւ ընդհանրապէս արեւմտահայ ամբողջ գրականութեան մէջ մեծատաղանդ դէմք մըն է: Հոգեբանական վէպին մեծագոյն վարպետն է: Գիտէ նրբութեամբ եւ թափանցումով վերլուծել կնոջ հոգիին ծալքերը: Անոր գաղափարները շատ յանդուգն եւ ազատական են: Ան կողմնակից է «ազատ սիրոյ» գաղափարին:

Եսայեան իր գրիչով եւ կեանքով աշխատած է հայ կինը մղել ընկերային ասպարէզ, իբրեւ գործօն դերակատար այր մարդու կողքին եւ անոր հետ հաւասար իրաւունքներով:

Ի ՅիշատակԽմբագրել

 
Փողոցները կապող հատուածը Փարիզի մէջ: Նկարուած՝ Շահէն Ա.

2018-ի Մարտ 8-ին՝ կանանց իրաւունքներու համար պայքարի օրուան առիթով, Փարիզի քաղաքապետ Անն Իտալկօ քաղաքի Հանրապետութեան պողոտայի եւ Թլիմսեն ու Սփինոզա փողոցները (20-րդ եւ 11-րդ շրջաններ) իրար կապող հատուածին մէջ գտնուող ծառուղին անուանակոչեց Զապէլ Եսայեանի անունով:[4]։

Մեջբերումներ Զապէլ ԵսայեանէնԽմբագրել

  Կինը աշխարհ չէ եկած մինակ հաճելի ըլլալու համար։ Կինը եկած է իր խելքը, մտային, բարոյական եւ ֆիզիքական յատկութիւնները զարգացնելու համար։ Ինքզինքնին յարգող բոլոր կիներուն իտէալը միայն հաճելի ըլլալը պէտք չէ ըլլայ, այլ երկրիս վրայ գործօն բարերար տարր մը դառնալը։  


Երկերի մատենագիտութիւնԽմբագրել

  • Շնորհքով մարդիկ, Կ. Պոլիս, 1907, 220 էջ:
  • Կեղծ հանճարներ, Կ. Պոլիս, 1909, 178 էջ:
  • Աւերակներուն մէջ, Կ. Պոլիս, 1911, 285 էջ:
  • Երբ այլեւս չեն սիրեր: Քօղը: Վէպը, Կ. Պոլիս, 1914, 214 էջ:
  • Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըվազէն Պաթում, Պոսթըն, 1920, 138 էջ:
  • Երբ այլեւս չեն սիրեր: Քօղը: Վէպը: Բաւական է, Կ. Պոլիս, 1925, 180 էջ:
  • Նահանջող ուժերը, Յերեւան, 1926, 299 էջ:
  • Պրոմեթեոս ազատագրուած, Մարսէլ, 1928, 368 էջ:
  • Սիլիհտարի պարտէզները, Յերեւան, 1935, 207 էջ:
  • Յերկերի ժողովածու, Երեւան, 1937, 242 էջ:
  • Սիլիհտարի պարտէզները, գիրք Ա.–Բ., Գահիրէ, 1950, 198 էջ:
  • Աւերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1952, 294 էջ:
  • Աւերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1957, 226 էջ
  • Երկեր, Երեւան, 1959, 592 էջ:
  • Երբ այլեւս չեն սիրեր, Կ. Պոլիս, 1965, 180 էջ:
  • Բարպա Խաչիկ, Երեւան, 1966, 868 էջ:
  • Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըվազէն Պաթում, Պէյրութ, 1969, 118 էջ:
  • Երբ այլեւս չեն սիրեր: Հոգիս աքսորեալ: Մելիհա Նուրի հանըմ (նորավէպ)[3], Պէյրութ, 1972, 148 էջ:
  • Նամակներ (1895–1935 թթ.), Երեւան, 1977, 420 էջ:
  • Արգելքը, Պէյրութ, ա. թ., 224 էջ:
  • Վերջին բաժակը, Անթիլիաս, 1986, 114 էջ:
  • Աւերակներուն մէջ, Պէյրութ, 1987, 224 էջ:
  • Երկեր, հատ. Ա–Բ, Անթիլիաս, 1987:
  • Մուրատի ճամբորդութիւնը Սըվազէն Պաթում, Երեւան, 1990, 96 էջ:
  • Աւերակներուն մէջ, Երեւան, 2006, 207 էջ:
  • Սկիւտարի վերջալոյսներ եւ այլ գրութիւններ (1895–1908 թթ.), Իսթանպուլ, 2009, 264 էջ:
  • Աւերակներուն մէջ, Ստամբուլ, 2012, 352 էջ:

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • Դար մը գրականութիւն, Մինաս Թէօլէօլեան, Ա. հատոր, Պոսթըն 1977, էջ 591-593:

Արտաքին յղումներԽմբագրել