Բացել գլխավոր ցանկը

Հայեր, ազգ, որու մայրենի լեզուն հայերէնն է, կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Այսօր գոյութիւն ունեն հայկական 2 պետութիւններ՝Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Արցախի Հանրապետութիւնը։ Հայերը կը համարուին բնիկ ազգ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Հայերու թիւը աշխարհին մէջ կը կազմէ աւելի քան 13 միլիոն։

Մարդաբնակ գիծերԽմբագրել

Հայերը կը պատկանին եւրասիական (եվրոպեոիդ) ռասայի արմենոիդ մարդաբանական տիպին։ Հայերը՝ որպես էթնիկական կազմաւորութիւն, առաջացած են հնդեւրոպական ընդհանրական լեզուի տրոհման հետեւանքով։ Ժամանակեն գիտութիւնը հնդեւրոպական լեզուաընտանիքի հայրենիքը կը համարի Հայկական լեռնաշխարհը, անոր հարակից Հիւսիսային Միջագետքը, Փոքր Ասիոյ արեւելեան եւ Իրանական բարձրաւանդակի հիւսիսարեւմտեան մասերը։ Մարդաբանական ուսումնասիրութիւններու համաձայն՝ այդ ժամանակաշրջանէն Հայկական լեռնաշխարհը բնակեցուած է արմենոիդ տիպին պատկանող ցեղերով։ Այդ բնորոշ տիպի կրողը ներկայիս հայ ժողովուրդն է։

ԾագումԽմբագրել

Ըստ Մովսէս Խորենացիի «Հայոց պատմութեան» մեջ վկայուած աւանդոյթի՝ Հայաստան անունը կը կապուի առասպելական Հայկ նահապետի անուան հետ, որ հայ ազգի հիմքը դրած է։ Ներկայիս գիտական շրջաններուն ընդունուած է հայ ժողովուրդի ինքնանուանումը կապել խեթական արձանագրութիւններուն հիշատակուող Հայասա երկրի հետ, որ, ենթադրաբար, զբաղեցուած է Փոքր Հայքի արեւելեան մասի եւ Մեծ Հայքի Բարձր Հայք նահանգի տարածքը։

ԸՆդունուած տեսակէտԽմբագրել

19րդ դարու հայերու պատկերումներ
Նկարիչ՝ Շարլ Լենտըլ
Charles Landelle
Նկարիչ՝ Ռիչըրտ Կոսուէյ
Richard Cosway

դարէն էնեոլիթին (պղնձաքար) անցման ժամանակաշրջանին (մ.թ.ա. V-IV հազարամյակ) հնդեւրոպական ցեղերու մէկ մասը տեղաշարժուելով՝ Հայկական լեռնաշխարհէն ու Փոքր Ասիայէն տարածուած են Եւրոպա, Միջին Ասիա եւ Հնդկաստան, միւս մասը (այդ թուին՝ խեթական, հայկական, յունական եւ իրանական ցեղերը) մնացած են նախահայրենիքի տարածքին մէջ։ Այս բոլորը կը վկայեն հայերու տեղաբնիկութեան մասին։ Հայկական էթնոսի ձևաւորման տնտեսական նախադրեալները ստեղծուած են էնեոլիթի ժամանակաշրջանէն։ Այժմ ապացուցուած է, որ վաղ անասնապահական եւ երկրագործական մշակոյթներու (առանձին հացահատիկային բոյսերու եւ խաղողի տեսակներ, թանկարժէք քարեր, վանակատ (օբսիդիան), պղինձ, երկաթ եւ այլն) գիւտերը եւ անոնց մշակման հնագոյն կեդրոնները եղած են Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, ուրտէղ կը գերիշխէին հայկական ցեղերը։ պղինձի եւ անագի հանքերու եռանդուն մշակմամբ հայկական ցեղերը անցան պրոնզի դարաշրջանին (III-II հազարամյակ)։

Մ.թ.ա. II հազարամեակի վերջին եւ I հազարամեակի սկիզբին Հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակուող ցեղերը, որոնք սեպաձեւ արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուին տարբեր անուններով, արդեն կը դրսեւորէին որպէս պետ-քաղաքական կազմաւորումներ։ Հայերու, որպէս ժողովուրդի, կազմաւորման բարդ եւ երկարատեւ ընթացքը կ'ավարտէ Վանի թագաւորութեան ժամանակաշրջանին (մ.թ.ա. IX-VI դդ), երբ այդ միասնական եւ կայուն պետականութեան ներքեւ Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը հասած են տարածքա-քաղաքական միասնութեան։ Արդէն մ.թ.ա. VII դ. վերջի եւ VI դ. սկզբնաղբիւրներուն (Հին կտակարանի շարք մը գիրքերուն, աքեմենեան արձանագրութիւններուն, հին յունական հեղինակներու երկերուն մէջ) Հայկական լեռնաշխարհը կը ներկայացուի որպէս հայերով բնակեցուած միատարր երկիր։ ‌[փա՞ստ]

Չնայած այն հանգամանքին, որ հեռաւոր անցյալում տեղի ունեցած հայ ժողովուրդի ձեւաւորման շատ մանրամասներ անհնարին կը լուսաբանէ ամբողջութեամբ եւ ստուգապէս, ժամանակեն գիտութիւնը կը գտնէ, որ հայ ժողովուրդի կազմաւորումը, անկասկած, տեղի ունեցած է Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, անոր մասնակցած են զանազան ցեղեր ու ցեղամիութիւններ, որոնք աստիճանաբար միաձուլուած են միասնական ժողովուրդի մը մեջ։ Այդ բարդ գործին մէջ առաջատար դեր խաղացած են այն ցեղերը, որոնց լեզուն կը պատկանի հնդեւրոպական լեզուաընտանիքին։ Հետազոտողները (Գ. Ղափանցեան, Ս. Երեմեան, Ե. Ֆոռեր) առանձնացրած են Հայկական լեռնաշխարհին մէջ բնակած Հայասա (Խայաշա) ցեղամիութիւնը, որուն, ինչպես կ'ենթադրեն անոնք, ծագած է հայերու ինքնանուանումը՝ հայ (խայ)։ Ըստ Շումմերական արձանագրութիւններու հայ ազգը եղած է արդեն մ.թ.ա. 21-րդ դարէն սկսած։ Շումմերական դիցաբանութեան գլխաւոր Աստուածը եղած է Հայյա, որն ալ՝ ըստ Շումմերներու, ստեղծած է հայ ազգը։ Ըստ արձանագրութիւններու՝ հայերը համարուած են աստուածային ազգ եւ շումմերները պաշտած են անոնց, սակայն իրականին մէջ շումմերները ատած են հայերուն, քանի որ վերջիններս հզօր ցեղ էին եւ շատ խորամանկ։ Ըստ մէկ արձանագրութեան՝ շումմերական արքան կը հրամայէ, որ տաճարի շինութեան համար երթան եւ քար բերեն Սուբբուրէն (շումմերները այդպես կոչած էին Հայաստանը)։ Կարաւանը ճանապարհ կ'ինյայ եւ իր հետ կը վերցնէ բազմաթիւ գանձեր, որպեսզի վճարի քարի դիմաց, սակայն, երբ անոնք կը հասնին Հայաստան, հայերը կ'ըսեն, որ անոնց բերած ոսկին բաւարար չէ այդքան քարին, քանի որ քարը շատ թանկարժէք է եւ դժվարութեամբ ձեռք բերուած է։ Շումմերները կը վերադառնան իրենց երկիրը, սակայն ճանապարհին ուժասպառ եղած ուղտերէն շատեր կը սատկին, ինչպէս նաեւ կը մահանան շատ մարդիկ։ Արքան կը բարկանայ եւ կը հրամայէ վերցնել աւելի շատ ոսկի եւ անհապաղ վերադառնալ Հայաստան առանց հանգիստի։ Ճանապարհին նոյնպէս շատերը կը զոհուին, եւ Հայաստան կը հասնին անոնց շատ քիչ մասը։ Հայերը կ'ըսեն, որ անոնց ուղտերը չեն կրնար այդքան ծանրութիւնը տանիլ եւ անոնց տուած ոսկիի փոխարէն կու տան շատ քիչ քանակութեամբ քար։ Սուբբուրէն բացի շումմերները հայերուն կ'անուանէին Արատտա, որն էր ըստ երեւոյթին Արարատ անուան սկզբնաձեւը։ Ըստ շումմերական դիցաբանութեան՝ Հայյա Աստուածը ուներ 7 որդի եւ մէկ դուստր։ Դուստրը ամենափոքրն էր, հետեւապես՝ ութներորդ երեխան էր։ Հետաքրքրական է այն, որ դստեր անունը Ութթու էր։

ԼեզուԽմբագրել

«Մեր լեզուն մեր պատմությունն է»։ Յ. Գրիմմ «Հայերու լեզուն՝ հայերէնը, ուրույն ճյուղ է հնդԵւրոպական լեզվաընտանիքում»,-գրած է գերմանացի լեզուաբան-հայագետ Հ. Հիւպշմանը «հայերէնի տեղը հնդԵւրոպական լեզուների մեջ»(1875 թ.) հոդվածին մէջ[1]։ Հնագոյն հայկական մատենագրական երկերին մէջ գրի առնուած են ոչ միայն ժամանակի գրական հայերէնն ու ժողովրդական խոսուածքի նմուշներ, այլեւ բանաւոր գրականութեան այնպիսի պատառիկներ, որոնց մէջ մասնագետները կը տեսնին հայոց լեզուի ավելի վաղ շրջանի մասունքներ։ Արեւելագէտ լեզուաբան Վ. Վ. Իվանովը «Վահագնի ծնունդը» բանաստեղծական պատառիկի մէջ յայտնաբերած է նախագրային հայերէնի իրողութիւններ[2]։

ԿրօնքԽմբագրել

Հայերը քրիստոնեաներ են։ Քրիստոնէությունը Հայաստան մուտք գործած I-III դարերուն, 301 թուականին այն հռչակուած է պետական կրօնք։ Մինչ այդ հայերը եղած են հեթանոս։ Որոշ հայեր կը դաւանեն կաթոլիկութիւն, բողոքականութիւն, ինչպէս նաեւ՝ հեթանոսութիւն, իսլամ:

ԹուաքանակԽմբագրել

Ներկայիս աշխարհին մէջ հայերու ընդհանուր թուաքանակը աւելի քան 13 միլիոն է։ Հայերը կը կազմեն Հայաստանի Հանրապետութեան (3,2 մլն) եւ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան (141 հզ) բնակչութեան գերակշռող մասը։ Պատմական ճակատագրի բերումով, վաղ միջնադարէն սկսած հայերը ստիպուած լքած են հայրենիքը։ Աշխարհի բոլոր ծագերուն մէջ հիմնուած են հայ գաղութներ, որոնք պատմական իրադարձութիւնների բերումով կամ նւազած են, կամ անհետացած են։ Մինչեւ այսօր կը շարունակուի հայերու տեղաշարժումը աշխարհին մէջ։

Ներկայիս հայերու խոշոր համայնքներ կան Ռուսիոյ մէջ (շուրջ 2, 3 մլն), ԱՄՆ-ի մէջ (շուրջ 1, 5 մլն), Վրաստանի մէջ (350 հզ), Ֆրանսայի մէջ (900 հզ), Իրանի մէջ (շուրջ 120 հզ), Սուրիոյ մէջ (մօտ 150 հզ), Լիբանանի մէջ (մօտ 250 հզ), Արժանթինի մէջ (135 հզ), Քանատայի մէջ (մօտ 100 հզ), Թուրքիոյ մէջ (75-80 հզ)։ Վերջին տասնամյակներու ընթացքին անհետացած են հայ համայնքները Ուզբեկստանի մէջ (75 հզ), Ուքրնիոյ մէջ (մօտ 130 հզ), Ավստրալիոյ մէջ (60 հզ), Պրազիլիոյ մէջ (շուրջ 40-45 հզ), Գերմանիոյ մէջ (50-60 հզ), Սպանիոյ մէջ (50 հզ), Մեծ Բրիտանիոյ մէջ (շուրջ 20 հզ), Պուլկարիոյ մէջ (շուրջ 30 հզ), Ռումանիոյ մէջ (շուրջ 3 հզ), Յունաստանի մէջ (շուրջ 35 հզ), Եգիպտոսի մէջ (շուրջ 9 հզ), Կիպրոսի մէջ (մոտ 4 հզ), Նոր Զելանդիայի մէջ (շուրջ 1 հզ),, Ուրուգուէյի մէջ (շուրջ 19 հզ), Վենեսուելայի մէջ (շուրջ 4 հզ), Շուէտի մէջ (շուրջ 8 հզ), Զուիցերիոյ մէջ (շուրջ 7 հզ), Քուէթի մէջ (շուրջ 5 հզ), Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու մէջ (շուրջ 3 հզ), Իտալիոյ մէջ (3 հզ), Հոլանտայի մէջ (շուրջ 7 հզ), Եթովպիայի մէջ (շուրջ 1 հարյուր) եւ այլ երկրներու մէջ։

 
Հայոց սփիւռքը

Նշանաւոր հայերԽմբագրել

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Բ. Ուլուբաբյան, Զրուցարան,,Ա,Ծաղկաքաղ Հայոց Պատմության, Երևան, 1987, էջ 16
  2. Вяч. Вс. Иванов,Выделение разных хронологических слоев в древнеармянском и проблема первоначальной структуры текста гимна Вахагну.ՊԲՀ,1983,№ 4, 22-43
  3. Ունէ նաեւ ասորական եւ ֆրանսական ծագում
  4. Հայրը՝ հրեայ
  5. Alvin and the Chimpunks-ի ստեղծողը
  6. 2016 Ողիւմպիական խաղերու կրկնակի ախոյեան
  7. Լուսաւոր Աւետիս The New York Times-ը Անդրադարձած է Հայկական Զիլջեան Ընտանիքի եւ Համանուն Ապրանքանիշի Պատմութեան
  8. «Կակոսեան պատկերասրահներու» սեփականատէր
  9. http://blognews.am/arm/news/395394/
  10. 1982-91-ին եղած է Քալիֆորնիոյ նահանգապետը

Արտաքին յղումներԽմբագրել

"ՀամաՀայկական Էլ. Գրադարան" կայքի Հայեր Բաժնի գրքերը

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական համառօտ հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։