Բացել գլխավոր ցանկը

Կաղապար:Eastern Armenian Կաղապար:Տեղեկաքարտ Երկիր Սուրիա (արաբերէն՝ سوريا կամ سورية‎‎), պաշտօնապէս՝ Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութիւն (արաբերէն՝ الجمهورية العربية السورية‎‎ [ալ-ճումհուրիա ալ-արապիյեա աս-սուրիա]) պետութիւն է Ասիոյ մէջ։ Մայրաքաղաքը՝ Դամասկոս։

Արեւմուտքէն սահմանակից է Լիբանանին ու Միջերկրական ծովուն, հարաւէն՝ Իսրայէլին ու Յորդանանին, աեւելքէն՝ Իրաքին եւ հիւսիսէն՝ Թուրքիոյ։ Կիպրոս կղզին կը գտնուի Սուրիոյ ծովեզերքէն 125 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ։ Սուրիոյ տարածքը շուրջ 185 000 քառ. ք.մ. է եւ Հայաստանի Հանրապետութեան կը գերազանցէ՝ աւելի քան 6 անգամ։

ՊատմութիւնԽմբագրել

Տարածաշրջանի ամենէ վաղ արձանագրուած քաղաքակրթութիւնը Ք.ա. շուրջ 3500-ին հիմնուած Էպլա թագաւորութիւնը եղած է[1][2], որ կը գտնուէր ներկայիս Սուրիոյ հիւսիսը Իտլիպին մօտ։ Էպլան կը զարգանար առեւտրական կապերու շնորհիւ՝ Միջագետքին այնպիսի երկիրներու, ինչպէս Շումերը, Ասորեստանը եւ Աքքադի թագաւորութիւնը, ինչպէս նաեւ՝ հիւսիսը բնակուող հուրրիներուն եւ հաթեթներուն հետ։[3] Փարավոններու դամբարանները գտնուած նուէրները կը հաստատեն, որ Էպլան հին Եգիպտոսի հետ նոյնպէս շփումներ ունեցած է։
Էպլան կործանեցաւ Մարիին հետ վարած երկարատեւ պատերազմներու իբր հետեւանք։ Սարկոն արքայի թոռ Նարամ Սուէնի գրաւումէն ետք Ք.ա. 23րդ դարուն Էպլան դարձաւ Աքքատական տերութեան մաս։[4]

 
Եամհատի թագաւորութեան աստուածի գլուխ (Ք.ա. մօտ 1600)[5]

Ք.ա. 23րդ դարու սկիզբը հուրրիներ հիմնուեցան Սուրիոյ տարածքին հիւսիս-արեւելեան մասը, իսկ այդ ատենը տարածքին մնացած մասը կը տիրէին ամորիտներ, որոնց անունով հարեւան աշուրա-բաբելացիներ Սուրիան կը կոչէին Ամուրրու։
Եամհատը (ներկայիս Հալէպը) հիւսիսային Սուրիոյ կ'իշխէ երկու հարիւրամեակներու ընթացքին, թէեւ արեւելեան Սուրիան Ք.ա. 19րդ եւ 20րդ դարերուն գրաւուած էր Ասորական տէրութեան կողմէ, որ կը կառաւարէր Շամշի Ատատ 1ինի հարստութիւնը։ Եամհատը նկարագրուած է Մարիի գրատախտակներու վրայ որպէս Միջին Արեւելքի հզօր պետութիւն մը, որ Բաբելոնի Համմուրապիէն աւել վասսալներ ունէր։ Եամհատը իր գերիշխանութիւնը տարածեցաւ Ալալախին,[6] Քատնային,[7] հուրրիներու պետութեան եւ Եւփրատին հովիտին վրայ մինչեւ Բաբելոնի սահմանը։[8] Եամհատը գրաւուեցաւ եւ աւերուեցաւ Եպլային հետ միասին Փոքր Ասիայէն ներխուժած հնդեւրոպական հիթիթներուն կողմէ շուրջ Ք.ա.1600 թուականներուն։[9]

Այս ատեններէն սկսեալ Սուրիան դարձաւ տարբեր օտար տէրութիւններու մարտերու դաշտ, որոնք էին՝ Հիթիթներու տէրութիւնը, Միթաննիներու տէրութիւնը, Հին Եգիպտոսը, Ասորեստանը եւ նուազ չափով՝ Բաբելոնը։ Սկիզբը հիքսոս եգիպտացիները գրաւեցին հարաւի մեծ մասը, իսկ հիթիթները եւ միթաննիները՝ հիւսիսը։ Սակայն, Ասորեստանը ի վերջոյ հասաւ առաւելութեան, աւերելով Միթաննիներու տէրութիւնը եւ գրաւեց մինչեւ հիթիթներու եւ Բաբելոնի տիրապետութեան տակ եղած տարածքները։

Արամեացիներ Եւ ՓիւնիկցիներԽմբագրել

Ք.ա. 14րդ դարու շուրջ տարածաշրջանը կը յայտնուին զանազան սեմական ժողովուրդներ, որոնցմէ մին՝ արամեացիները: Հիքսոսները կը պայքարէին հիթիթներու դէմ՝ Սուրիոյ ամբողջ արեւմուտքը վերահսկելու համար, պայքարը հասաւ իր գագաթնակէտին Ք.ա. 1274-ին Քատեշին ճակատամարտին:[10]

 
Փիւնիկեան տաճար Ամրիթին մէջ

Հիթիթներու կործանումէն եւ Ասորեստանի անկումէն ետք Ք.ա. 11րդ դարու վերջը, արամեացիների ցեղերը վերահսկողութիւն ստացան ներքին տարածքներու՝ Պիթ Պահիանիի, Արամեական Դամասկոս, Համաթ (ներկայիս՝ Համա) վրայ։ Սա՚՚Այս պահէն սկսեալ տարածաշրջանը ծանօթ էր որպէս Արամէա կամ՝ Արամ։ Եղան նաեւ սեմական արամեացիներու եւ հնդեւրոպական հիթիթներու միախառնումներ, որ հիմնեցան Սուրիոյ հիւսիսը եւ Փոքր Ասիոյ հարաւը (ներկայիս Թուրքիա) կեդրոնացած կարգ մը մարզեր։
Ք.ա. 13րդ դարէն սկսեալ Սուրիոյ ծովափնեայ շրջանները (ինչպէս նաեւ՝ Լիբանան եւ Պաղեստին) գրաւեցին փիւնիկցիները եւ հաստատեցին քանի մը քաղաք-պետութիւններ։ Այս ծովափնեայ տարածքներէն անոնք կը տարածէին իրենց ազդեցութիւնը Միջերկրական ծովու շուրջը, ներառեալ Մալթայի, Սիկիլիոյ, Իպերիական թերակղզիի մէջ գաղութներու, եւ Ափրիկէի հիւսիսը Ք.ա. 9րդ դարուն խոշորագոյն Կարթակեն քաղաքի կառուցումը։

Դասական Անտիք ՇրջանԽմբագրել

Ք.ա. 539-ին պարթեւներու Աքէմենեան տէրութիւնը Բաբելոնէն զաւթեցաւ Սուրիան դէպի հարաւ-արեւմուտքի Ասիա նուաճողական արշաւի ժամանակ։ Չորս դար ասորիներու տիրապետութեան տակ գտնուած պարթեւները արամէերէնը վերածեցին Աքեմենեան տէրութեան (Ք.ա. 539 - 330) դիւանագիտական լեզու նաեւ՝ Սիրիոյ անուանումը՝ Էպեր-Նարի։
Աղէքսանդր Մեծի գլխաւորութեամբ Մակեդոնական տէրութիւնը մօտ Ք.ա. 330-ին գրաւեց Սուրիան եւ որպէս հետեւանք Ք.ա. 323 - 64 կը հանդիսանար Սելեւկեան յոյներու Գոելե-Սիրիա նահանգ։
Յոյները եղան, որ մտցրեցին տարածաշրջանին «Սուրիա» անունը։
Հայերու տիրապետութեան ներքոյ Սուրիան Ք.ա. 83-էն կարճ ժամանակաւ մը եղած է, Մեծն Տիգրանի նուաճումէն ետք, որ այդ երկրին բնակիչներու համար համարուեցաւ փրկարար Սելեւկիդներէ եւ հռովմեացիներէ։ Հայերու վերահսկողութիւնը կը տեւէ երկու տասնամեակ, մինչեւ որ հռովմեացիներ ան վերանուաճեցան։ Հռովմի կայսրութեան Կնէօս Փոմբէօսը, ով զաւթած էր Անտիոքը Ք.ա. 64-ին, Սուրիան դարձրեցաւ Հռովմի փրովինս։

 
Հռովմեական թատրոն Պոսրային մէջ

Արամեախօս Փալմիրա հարուստ եւ ժամանակ առ ժամանակ հզօր թագաւորութիւնը 2րդ դարուն վեր խոյացաւ Սուրիոյ հիւսիսը։ Փալմիրցիներ հիմնեցան առեւտրական կապերու ցանց, ինչը անոր դարձրեցաւ Հռովմեական կայսրութեան ամենէ հարուստ քաղաքներէն մին։

Մինչ Հռովմի կողմէ գրաւուիլը հիւսիսային Միջգետքին Ատիապենէ թագաւորութիւնը Ք.յ.10-էն մինչեւ117 կը վերակսկէր Սուրիոյ հիւսիս-արեւելքը։
Սուրիոյ վրայ վերահսկողութիւնը ի վերջոյ հռովմեացիներէ անցաւ Բիւզանդիան Հռովմի կայսրութեան բաժանումէն ետք։
Սուրիան նշանաւոր տեղ մը ունէ քրիստոնեութեան պատմութեան մէջ։ Թարսուսցի Սավուղը, որ յայտնի է որպէս Պաւղոս առաքեալ, յայտնուեցաւ որպէս քրիստոնեական եկեղեցուոյ նշանաւոր անձ մը Անդիք Սուրիոյ Անտիոք քաղաքին մէջ, որմէ ետք ան սկսեցաւ իր առաքելական ճամբորդութիւնները։

Միջին ԴարերԽմբագրել

Մուհամէտին առաջին հաղորդակցութիւնը Սուրիո ժողովուրդին հետ եղած է Յունիս 626-ին[11]: Մուհամէտ մեծ (800ք.մ.) տարածութիւն կտրելով Մետինայէն Սուրիա հասած էր Տումա իր 1000 հետեւորդներուն հետ, քանի որ ան տեղեկութիւններ ստացած էր, որ տեղացի քանի մը ցեղեր նպատակ ունին յարձակուիլ Մէտինային վրայ։
Գիտնականներու կարծիքով, ասիկա Մուհամէտին ամենէ կարեւոր ճամբորդութիւնը եղած էր, թեեւ վաղ աղբիւրները ասոր քիչ տեղ կը տան։ 640 թուականին Սուրիան գրաւեցան Խալիդ իպն Ավ-Վալիտին գլխաւորած արաբներու Ռաշիտուն բանակի կողմէ։ 7րդ դարուն կէսը Ումայեաններու հարստութիւնը, հետագային՝ տերութեան առաջնորդները, տեղադրեցին իրենց մայրաքաղաքը Դամասկոսին մէջ։ Ումայեաններու տիրապետութեան յետագայ ընթացքին երկրին ոյժը նուազեցաւ: Ումայեանները գահընկեց արուեցան 750 թուականին Ապպասեաններու կողմէ, ովքեր տերութեան մայրաքաղաքը տեղափոխեցան Պաղտատ։
Ումայեաններու տիրապետութեան ատենը պաշտօնական դարձած արաբերէնը դարձաւ գերակշռող լեզու մը, դուրս մղելով բիւզանդական ժամանակաշրջանին յունարէնը եւ արամեերէնը։ 887-ին Եգիպտոսը հիմնուած Տուլունեանները զաւթեցան Սուրիան Ապպասեաններէ եւ յետագային անգամ մը գահընկեց եղած են Եգիպտոսին մէջ հիմնուած Իխշիտեաններու կողմէ եւ այլ անգամ մը՝ Սայֆ ատ-Տաուլային կողմէ հիմնուած Համտանեաններու կողմէ[12]:

Օսմանեան ՏիրապետութիւնըԽմբագրել

 
1803-ին քարտէս մը, որուն մէջ Սուրիան դեղին գոյնով նշուած է որպէս «Աշ Շամ»

1516-ին Օսմանեան կայսրութիւնը ներխուժեցաւ Եգիպտոսի Մամլուքներու սուլթանաթ, գրաւելով Սուրիան եւ ան ներառելով կայսրութեան մէջ։ Օսմանեան համակարգը տաժանալի եղած չէր սուրիացիներու համար, քանի որ թուրքերը կը հարջէին զարաբներ, որպէս ղուրանին լեզուն կրողներ եւ հաւատքի պաշտպաններու թիկնոց հագած էին։ Դամասկոսը դարձուցած էին հաւատացեալներու Մէքքայ հաճի գնալու ճամբային խոշոր կայանք մը, որ կը նմաներ սրբավայրի։[13]
Օսմանեան վարչակազմը ստեղծած էր խաղաղ համակեցութեան համակարգ մը։ Իւրաքանչիւր էթնո-կրօնական փոքրամասնութիւն՝ արաբ (շիա եւ սուննի մուսլիմներ), արամեացիներ, ուղղափառ եւ յոյն ասորիներ, մարոնեաններ, հայեր, քիւրտեր եւ հրեաներ կոչուած էին «միլլէթ»: Իւրաքանչիւր համայնքի կրօնական առաջնորդը կը կարգաւորեր անձերու կարգաւորումին օրենքները, ինչպէս նաեւ կը իրականացնէր որոշակի քաղաքացիական գործառոյթներ։ 1864-էն օսմանեան Սուրիային վրայ կիրառուած Թանզիմաթ բարեփոխումներով ան բաժանուցավ վիլայէթներու՝ Հալէպի, Զօրի սանճակ, Պէյրութի եւ Դամասկոսի։ Աւելի ուշ Լեռնային Լիբանանը եւ Երուսաղէմը տրուեցան առանձին կարգավիճակներ։

 
1915-ի հայոց ցեղասպանութենէ վարապրած կանայք:

1ին համաշխարհային պատերազմին ատենը Օսմանեան կայսրութիւնը հակամարտութեան մէջ մտաւ Գերմանիո եւ Աւստրիա-Հունկարիո կայսրութեան կողմէ։ Ան, ի վերջոյ, պարտութիւն կրեցաւ եւ կորցրեցաւ վերահսկողութիւնը ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքին վրայ, զիջելով Պրիթանական կայսրութեանը եւ Ֆրանսային։ Հակամարտութեան ատենը քրիստոնեայ տեղացիներու՝ հայերու եւ ասորիներու հանդեպ իրականացրեցաւ ցեղասպանութիւն, որոնց համար Տէյր էզ-Զօրը դարձաւ մահուան արշաւին վերջին հանգրուանը։[14] Պատերազմի կէս ատենը դաշնակիցներու երկու ներկայացուցիչներ ֆրանսացի եւ պրիթանացի, գաղտնի պայմանաւորուած էին Օսմանեան կայսրութեան ետպատերազմեան բաժանումի համար ազդեցութեան գօտիներու։ Սկիզբնական, երկու տարածքները կը բաժանուէին համարեայ ուղիղ գիծով Յորդանանէն մինչեւ Իրան։ Սակայն, Մօսուլին տարածաշրջանին մէջ պատերազմին աւարտէն առաջ քարիւղին յայտնաբերումը հանգեցրեցաւ այդ տարածքը Ֆրանսայի կողմէ պրիթանական ազդեցութեանը զիջելուն։ Սա սահմանը հետագային ճանաչուեցաւ աշխարհի կողմէ, երբ 1920-ին Սուրիան ստացաւ Ազգերու լիկային մանտաթ։[15]

Ֆրանսայի ՄանտաթԽմբագրել

 
Նախագահ Հաշիմ ալ-Ատասսիին երդմանակալութիւնը 1949-ին

1920-ին Հաշեմիթներու ստեղծած Սուրիոյ թագաւորութեան քանի մը ամիս տեւած գոյութենէն ետք տեղի ունեցաւ Մայսալունի ճակատամարտը։ Ֆրանսական զօրքերը գրաւեցան Սուրիան, որէն տարի մը ետք Սան Րեմօյի համաժողովը վճռեցաւ, որ Ազգերու Լիկան կը տրամադրէ Սուրիա Ֆրանսային մանտաթին ներքոյ։
Սուրիան եւ Ֆրանսան անկախութեան պայմանագիր կնքեցին Սեպտեմբեր 1936-ին եւ Հաշիմ ալ-Ատասսի դարձաւ առաջին նախագահը։ Սակայն, պայմանագիրը երբեք ոյժ չունեցաւ, քանի որ Ֆրանսային օրէնսդիր մարմինը հրաժարեցաւ անիկա վաւերացնել։ Ֆրանսան իր զօրքերը Սուրիայէն հանեցաւ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմէն ետք, ապրիլ 1946-ին, երկիրը հանձնելով մանտաթի ընթացքը ձեւավորուած հանրապետական կառաւարութեան ձեռքը։[16]

Անկախութեան ՏարիներԽմբագրել

 
Տեսարան Հալէպէն

Սուէզի ճգնաժամին հետեւանքով[17] 1956 նոյեմբերին Սուրիան կնքեցաւ համաձայնագիր Խորհրդային Միութեան հետ, ինչը համայնավարներուն հնարաւորութիւն տուաւ ռազմամթերքի տրամադրումին դիմաց կառավարութեան վրայ տարածիլ իր ազդեցութիւնը։ Թուրքիան սկսեցաւ անհանգստանալ Սուրիոյ ռազմական ոյժի մեծացումէն, քանի որ կը կարծէր, որ Սուրիա փորձեր պիտի ըներ ետ գրաւելու Իսքենտերունը Միայն ՄԱԿ-ին մէջը կայացած թէժ քննարկումները թոյլ տուեցան նուազեցնիլ պատերազմին վտանգը։[18]
1958 թուականի փէտրուար 1-ին Սուրիոյ եւ Եգիպտոսի նախագահներ Շուքրի ալ-Քուաթլին եւ Ապտէլ Նասսըրը ստեղծեցան Միացեալ Արաբական Հանրապետութիւնը եւ սուրիական բոլոր կուսակցութիւնները, ինչպէս անեւ համայնավարները, դադարեցրեցան իրենց գործունէութիւնը։ Այդուհանդէրձ, Սուրիոյ Պաասի սպաներ անհանգստացած էին իրենց կուսակցութեան համար եւ որոշեցին ստեղծիլ Ռազմական քօմիդէ մը, որուն առաջին դէմքերը կը հանդիսանային բարձրաստիճան զինուորականներ Մուհամըտ Ումրանը, Սալահ Ճատիտը եւ Հաֆիզ ալ-Ասսատը: Սուրիան անջատուեցաւ միութենէն սեպտեմբեր 28 1961-ին Սուրիային մէջ տեղի ունեցած հեղաշրջումէն ետք։

Սուրիոյ Արաբական Հանրապետութեան ՍտեղծումըԽմբագրել

Համադաշնութենէն դուրս գալէն ետք երկիրը սկսաւ ղեկաւարիլ ազատական նախագահ Նազիմ ալ-Գութսի եւ իրենց նախկին տերերուն վերադարձրեցաւ ազգայնացրած ձեռնարկութիւններու մեծ մասը։
1963 թուականի մարտ 8-ին տեղի ունեցաւ հեղաշրջում մը, որուն հետեւանքով իշխանութեան եկաւ «Պաաս» (արաբերէն՝ վերածնունդ) կուսակցութիւնը, որուն ղեկաւար դերը ամրապնդուեցաւ յաջորդ տարի ընդունուած սահմանադրութեամբ։ Երկիրը գլխաւորեցաւ Ամին ալ-Հաֆիզ, որ սկսեցաւ իրականացնել արմատական ընկերվարական փոփոխութիւններ։ Նօրէն իրականացուեցան տնտեսութեան հիմնական ճիւղերու ազգայնացում։
1966 թուականի փետրուար 23-ին կատարուեցաւ հերթական յեղաշրջումը, իշխանութիւնն անցաւ Հաֆէզ Ասատը։

1967-ին Վեցօրեայ պատերազմին ընթացքին Իսրայէլը զաւթեցաւ Գոլանի բարձունքները։ 1973-ին Սուրիան այլ արաբական երկիրներուն հետ միասին յարձակուեցաւ Իրայէլի վրայ։ Արաբները չհաջողեցան ջախջախիլ Իսրայէլը ու 18 օր անց պատերազմը դադարեցաւ: Գոլանի բարձունքները մնացին Իսրայէլի վերահսկողութեան ներքոյ եւ ատանկ կը շարունակուի մինչ օրս։
1976-ին Լիբանանի կառաւարութեան խնդրանքով սուրիական զօրքերը մտան այդ երկիր՝ քաղաքացիական պատերազմը կանխելու համար։ Պատերազմը աւարտուեցաւ 1990-ին, սակայն, զօրքերը դուրս բերուեցան միայն 2005-ին, վարչապետ Ռաֆիգ Հարիրիին սպանութենէն ետք։
1980—1988 թուականներու Իրան-Իրաք պատերազմին ատենը Սուրիան կ'աջակցէր Իրանը։
1976-1982-ը եղան «Մուսլիմ եղբայրներու» գլխաւորած «իսլամական ապստամբութեան» տարիները։ Գլխաւոր իրադարձութիւնը եղաւ 1982-ի փետրուարը իրականացուած Համայի կոտորածը, որուն ատենը տարբեր գնահատականներով սպաննուեցաւ մինչեւ 40 հազար մարդ[19]. 2000 թուականի յունիս 10-ին Հաֆէզ ալ-Ասատին մահանալէն ետք, որ երկիրը անփոփոխ ղեկավարած է 30 տարիներ, հանրաքուէին արդիւնքներով, նախագահ ընտրուեցաւ անոր որդին՝ Պաշշար Ասատ:

Տարածքային բաժանումԽմբագրել

Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած Սուրիան բաժանուած է 14 նահանգներու։

 
  1. Դամասկոս ( دمشق)
  2. Դամասկոսի նահանգ ( ریف دمشق)
  3. Գունէյթրա (مُحافظة القنيطرة)
  4. Տար'ա ( مُحافظة درعة)
  5. Սուէյտայ (مُحافظة السويداء)
  6. Հոմս (مُحافظة حمص)
  7. Թարդուս ( مُحافظة طرطوس)
  8. Լաթաքիա (مُحافظة اللاذقية)
  9. Համա (مُحافظة حماه)
  10. Իտլիպ (مُحافظة ادلب)
  11. Հալէպ (مُحافظة حلب)
  12. Ալ Ռաքա (مُحافظة الرقة)
  13. Տէյր ել-Զօր (مُحافظة دير الزور)
  14. Հասաքայ (مُحافظة الحسكة, քիւրտերէն՝ حسكة)

ԿլիմայԽմբագրել

Սուրիոյ կլիման չոր ցամաքային է։ Ջերմաստիճանը չի հասնիր սառեցման կետը։ Արեւելեան ծովափը անհամեմատ խոնաւ է՝ տարեկան 500 մ.մ.։ Լեռնային շրջանները ցուրտ են, ուր ձմրան ձիւն կը տեղայ։

Երկրի ընդերքէն կ՛արդիւնահանուի նաւթ, երկաթ, մակնիզիոմ, պղինձ, քրոմ, ծծումբ, ֆոսֆորիթներ, կերակուրի աղ, գորշ ածուխ։

Ժողովրդագրութիւն*Խմբագրել

*Մինչեւ 2011 թուականի քաղաքացիական պատերազմին սկիզբը

Ժողովուրդի մեծ մասը կ'ապրէ Եւփրատ գետին հովիտը եւ առափնեայ բերրի դաշտավայրերը։ 2008-ի տուեալներով երկիրին մէջ գտնուող փախստականներու եւ կացարան փնտրողներու թիւը կը կազմէր մօտաւորապէս 1 852 300 հոգի։ Անոնց մեծամասնութիւնը Իրաքէն եկածներն էին (1 300 000), միւսները՝ Պաղեստինէն (543 400) եւ Սոմալիայէն (5 200)[20]:
ՄԱԿ-ի կողմէ որպէս «մեր ժամանակներու մեծագոյն մարդկայնական աղետ»[21] որկուեցաւ շուրջ 9,5 միլիոն սուրիացիներու, բնակչութեան կէսին տեղահանութիւնը 2011 մարտին սկսած Քաղաքացիական Պատերազմէն ետք։[22] 4 million are outside the country as refugees.[23][24]

ԱզգութիւններԽմբագրել

Երկիրին բնակչութեան 74%-ը կը կազմեն սուրիացի եւ 600 000 պաղեստինցի արաբները։[25] Երկիրը մէկ սփռուած բնիկ արամեախօս եւ հիմնականը հիւսիսը եւ հիւսիս-արեւելքը բնակուող (Հոմս, Հալէպ, Քամիշլի, Հասագա) ասորի քրիստոնեաներու թիւը կը կազմէ շուրջ 400 000:[26]: Մեծութեամբ երկրորդ ազգութիւնը Սուրիային մէջ քիւրտերն են։ Անոնք կը կազմէն երկիրին բնակչութեան շուրջ 9%-ը, կամ մօտաւորապէս՝ 1.6 միլիոն հոգի։[27] Քիւրտերու մեծ մասը սփռուած է Սուրիոյ հիւսիս-արեւելեան անկիւնը եւ կը խօսէ քիւրտերէնի քուրմանճի տարբերակով։

 
Սուրիոյ ազգային-կրօնական կազմը:

Սուրիան կը համարուէ նաեւ քանի մը այլ ազգային խումբերու հայրենիքը՝ թուրքմեններու (թիւով շուրջ 100 000)[28], չերքեսներու (100 000 թիւով),[29] յոյներու,[30] եւ հայերու (թիւով մօտաւորապէս 100 000), որոնք եկած են Հայոց Ցեղասպանութենէն ետք։ Հայերը կ'ապրին հիմնականը Հալէպի, Դամասկոսի եւ Քեսապի մէջ։

 
Ումայեաններու մզկիթ Հալեպին մէջ

Կար ժամանակ մը, երբ Սուրիային մեջ կը բնակուէին զգալի քանակութեան հրեաներ, Դամսկոսի, Հալէպի եւ Քամիշլիի խոշոր համայնքներով։ Հետապնդումներու պատճառաւ 19րդ դարու երկրորդ կէսին անոնք գաղթեցան Մեծն Պրիթանիա, Միացեալ Նահանգներ եւ Իսրայէլ։ Ատիկա տեւեց մինչեւ 1948-ին պետութեան ստեղծումը։ Ներկայիս միայն փոքրաթիւ հրեաներ մնացած են Սուրիոյ մեջ։
Արաբական աշխարհէն դուրս մէկ միլիոն քանակով արաբական եւ այլ Առաջաւոր Արեւելեան ծագումով սուրիացիներու ամենէ խոշոր կեդրոնացուած համայնքը կը գտնուէ Պրազիլին մեջ։[31] Արկենդինայի արաբներու մեծ մասը Սուրիայէն եւ Լիբանանէն եկած են։[32]

ԼեզուներԽմբագրել

Երկիրին պաշտօնական լեզուն արաբերէնն է։ Քիւրտերը կը գործածեն քրտերէնի քումանճի տարբերակը։ Հայերը կը խօսեն հայերէն, թուրքմենները՝ արեւելեան ազերիներու խօսուածքով։
Օտար լեզուներէն կը տիրապետէր ֆրանսերէնը, որ առաւել տարածուած էր երկու համաշխարհային պատերազմներու միջեւ եղած ատենը։ Ռուսերէնը անկախութեան տարիներուն դուրս մղեցաւ որպէս երկրորդ լեզու։ Շատերը կը խօսին նաեւ անգլերէն։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. William J. Hamblin։ Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC։ էջ 239 
  2. Ian Shaw,Robert Jameson։ A Dictionary of Archaeology։ էջ 211 
  3. «Syria: A country Study – Ancient Syria»։ Library of Congress։ Data as of April 1987։ արտագրուած է՝ 5 September 2007 
  4. Cyrus Herzl Gordon,Gary Rendsburg,Nathan H. Winter։ Eblaitica: Essays on the Ebla Archives and Eblaite Language, Volume 4։ էջ 68 
  5. «jabbul head louvre»։ Louvre.fr։ արտագրուած է՝ 2014-07-24 
  6. Nadav Naʼaman։ Canaan in the Second Millennium B.C.E.։ էջ 285 
  7. Iorwerth Eiddon Stephen Edwards։ The Cambridge Ancient History։ էջ 32 
  8. William J. Hamblin։ Warfare in the Ancient Near East to 1600 BC։ էջ 259 
  9. Relations between God and Man in the Hurro-Hittite Song of Release, Mary R. Bachvarova, Journal of the American Oriental Society, Jan–Mar SAAD 2005
  10. Immanuel Velikovsky։ Ramses II and His Time։ էջ 23 
  11. Mubarakpuri, The Sealed Nectar, pp. 193-194. (online)
  12. «Syria: History»։ Encyclopædia Britannica։ արտագրուած է՝ 25 January 2013 
  13. «Syria – Ottoman»։ Library of Congress Country Studies։ արտագրուած է՝ 25 January 2013 
  14. Pouring a People into the Desert:The "Definitive Solution" of the Unionists to the Armenian Question, Fuat Dundar, A Question of Genocide, ed. Ronald Grigor Suny, Fatma Muge Gocek and Norman M. Naimark, (Oxford University Press, 2011), 280–281.
  15. «Mandat Syrie-Liban» (PDF)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 26 June 2008-ին։ արտագրուած է՝ 25 January 2013 
  16. «Background Note: Syria»։ United States Department of State, Bureau of Near Eastern Affairs, May 2007 
  17. Robson John (10 February 2012)։ «Syria hasn't changed, but the world has»։ Toronto Sun։ արտագրուած է՝ 25 January 2013 
  18. Brecher Michael, Jonathan Wilkenfeld (1997)։ A Study of Crisis։ University of Michigan Press։ էջեր 345–346։ ISBN 0-472-10806-9 
  19. «Hama»։ GlobalSecurity.org։ արտագրուած է՝ 2009-11-14 
  20. «World Refugee Survey 2008»։ U.S. Committee for Refugees and Immigrants։ 19 June 2008։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 28 December 2012-ին 
  21. Politi Daniel (30 August 2014)։ «U.N.: Syria Crisis Is 'Biggest Humanitarian Emergency of Our Era'»։ Slate։ արտագրուած է՝ 1 September 2014 
  22. Nebehay Stephanie (29 August 2014)։ «Syrian refugees top 3 million, half of all Syrians displaced – U.N.»։ Reuters։ արտագրուած է՝ 29 August 2014 
  23. «Demographic Data of Registered Population»։ UNHCR։ արտագրուած է՝ 29 August 2014 
  24. 2015-ին Սուրիան Ունեցած Է 50 Հազար Զոհ Եւ Մէկ Միլիոն Փախստական, http://www.yerakouyn.com/?p=102228, Եռագոյն կայք
  25. «Syria»։ The World Factbook։ 2007 
  26. «Syria’s Assyrians threatened by extremists - Al-Monitor: the Pulse of the Middle East»։ Al-Monitor։ արտագրուած է՝ 2014-07-24 
  27. «Syria – Kurds»։ Library of Congress Country Studies 
  28. Phillips David J. (1 January 2001)։ Peoples on the Move: Introducing the Nomads of the World։ William Carey Library։ էջ 301։ ISBN 978-0-87808-352-7։ արտագրուած է՝ 12 November 2012 
  29. «A Country Study: Syria»։ Library of Congress։ արտագրուած է՝ 30 January 2013 
  30. ^ Jump up to: a b Greek Ministry of Foreign Affairs Relations with Syria
  31. «The Arabs of Brazil»։ Saudi Aramco World։ September–October 2005։ արտագրուած է՝ 30 January 2013 
  32. «Inmigracion sirio-libanesa en Argentina» (Spanish)։ Confederación de Entidades Argentino Árabes։ արտագրուած է՝ 30 January 2013 

Կատեգորիա:Ասիական երկրներ Կատեգորիա:Արաբական երկրներ