Յորդանան[4] (մինչեւ 1950՝ ԱնդրՅորդանան) (արաբերէն՝ الأردن‎), Պաշտօնական անուանումը՝ Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութիւն (արաբերէն՝ لمملكة الأردنية الهاشميةանգլերէն՝ Hashemite Kingdom of Jordan), Արաբական թագաւորութիւն Առաջաւոր Ասիոյ մէջ՝ Յորդանան գետի ափին։ Հարաւէն սահմանակից է Սէուտական Արաբիոյ, հարաւ-արեւելքէն՝ Իրաքին, հիւսիս-արեւելքէն՝ Սուրիոյ, արեւմուտքէն՝ Իսրայէլին եւ Պաղեստինի Պետութեան։ Յորդանանի թագաւորութիւնը սահմանադրական միապետութիւն մըն է, որուն կառավարութեան նստավայրը մայրաքաղաք Ամմանն է։

Բնակավայր
Յորդանան
Դրօշակ Զինանշան
Flag of Jordan.svg Coat of arms of Jordan.svg


الله، الوطن، الملك
Երկիր Flag of Jordan.svg Յորդանան
Ներքին բաժանում Աժլունի մարզ, Ամմանի մարզ, Աքապայի մարզ,, Պալքայի մարզ, Իրպիտի մարզ, Ժարաշի մարզ, Քարաքի մարզ, Մաանի մարզ, Մատապայի մարզ, Ալ Մաֆրաքի մարզ, Ալ Թաֆիլայի մարզ եւ Զարքայի մարզ
Prime Minister of Jordan? Պաշըր Ալխասաունէ[1]
Օրէնսդրական մարմին Յորդանանի Խորհրդարան
Հիմնադրուած է՝ 1946
Տարածութիւն 89 341±1 քմ²
Պաշտօնական լեզու Արաբերէն[2]
Բնակչութիւն 10 428 241 մարդ (19 Յունիս 2019)[3]
Ժամային գօտի UTC+2 եւ UTC+3
Շրջագայութեան պետ-համարագիր HKJ
Անուանուած է Յորդանան գետ
Պաշտօնական կայքէջ jordan.gov.jo/wps/portal…

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

Յորդանանի տարածութիւնը 35, 637 քմ2 է, ամէնէն բարձր կէտը Ումմ ատ Տամի լեռն է (բարձրութիւնը՝ 1,855 մ, տեղը՝ 31°12′N 36°30′E / 31.2°N 36.5°E / 31.2; 36.5), ամէնէն ցածը՝ Մեռեալ Ծովու մակերեսը (−446 մ):

ԿլիմայԽմբագրել

Յորդանանի մէջ կը գերիշխէ միջերկրածովային կլիման։ Ամառը ջերմաստիճանը 30°C (86°F) եւ համեմատաբար զով է, ձմեռը՝ 13°C (55°F)։ Հիւսիսային շրջանները Նոյեմբերէն Մարտ ամիսներուն ընթացքին կ'անձրեւէ։ Կարմիր եւ Մեռեալ ծովերու ջուրին ջերմաստճիանը +21°C էն աւելի ցած չ'ըլլար։ Միաժամանակ երկիրին կեդրոնական հատուածներուն մէջ գիշերները զով կ'ընէ[5]։

Քաղաքականութիւն եւ ԿառավարութիւնԽմբագրել

ԻրաւունքԽմբագրել

Յորդանանի իրաւական համակարգը կը գործէ Շարիաթ օրէնքով նաեւ Օսմանեան-Եգիպտական օրէնքներով։ Նաեւ կ'ազդեն ցեղային աւանդոյթները։[6]

Յորդանան ունի Շարիաթի դատարաններ եւ քաղաքացիական դատարաններ։ Ամենաբարձր դատարանը վճռաբեկ դատարանն է, որուն կը յաջորդէ վերաքննիչ դատարանը։[6] Քաղաքացիական դատարաններն ունին իրաւասութիւն քրէական եւ քաղաքացիական գործերով, իսկ շարիաթի դատարանները կը գործեն ամուսնութեան, ամուսնալուծութեան, եւ ժառանգութեան հարցերով։[6] Շարիաթի դատարաններուն մէջ, երկու կանանց վկայութիւնը հաւասար է մէկ մարդու վկայութեան։[7]

Յորդանանի մէջ սահմանադրութիւնը ընդունուած է 11 Յունուար 1952-ին, սակայն միշտ փոփոխութեան ենթակայ է։ Դատարանները կը բաժնուին երեք մասերու՝ քաղաքացիական, կրօնական եւ յատուկ։ Քաղաքացիական դատարանները կը զբաղին քաղաքացիական եւ քրէական գործերով, քաղաքացիական դատարանները կը ներառեն դատաւոր դատարաններ, առաջին ատեանի դատարաններ, վերաքննիչ դատարաններ, բարձր Վարչական դատարաններ եւ Գերագոյն դատարան։

Մարդու ԻրաւունքներԽմբագրել

2010-ի Արաբական Ժողովրդավարութեան բարեփոխումներու նախաձեռնութեամբ առաջին տեղին Յորդանանն է ժողովրդավարական բարեփոխումներու հարցով։[8]

Արտաքին կապերԽմբագրել

Հայ-Յորդանանեան կապերԽմբագրել

Դիւանագիտական յարաբերութիւններ Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութեան միջեւ հաստատուած են 18 Յուլիս 1991-ին։[9] Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութեան Թագաւոր Ապտալլա Բ. Իպն Ալ-Հուսէյն Ալ-Հաշիմիի հրաւէրով Նախագահ Սերժ Սարգսեան 29 Հոկտեմբերին պաշտօնական այցով մը կը մեկնի Յորդանան։[10]

ԺողովրդագրութիւնԽմբագրել

Հայերը Յորդանանի ՄէջԽմբագրել

Հայերը Յորդանանի տարածքին բնակութիւն հաստատած են հին օրերէն ի վէր։ Անոնց թիւը աւելցած է խաչակրաց արշաւանքներու ժամանակաշրջանէն (ԺԱ-ԺԳ դարեր)։ Սակայն Յորդանանի հայ համայնքը կը ձեւաւորուի եւ կը ստուարանայ 1915-ի Մեծ Եղեռնին եւ անկէ ետք, երբ բազմաթիւ գաղթականներ կ'ապաստանին Յորդանանի մէջ։ 1948-ին հայերուն թիւը շուրջ 6 հազար էր, 1980-ին՝ 3 հազար, 1995-ին՝ 2 հազար։ Անոնք գլխաւորաբար կը բնակին Ամմանի մէջ, նաեւ Ակափա, Զարքա, Իրպիտ, Մատարա եւ Ռուսեյֆա քաղաքներուն մէջ։ Անոնք արհեստաւորներ են (յայտնի են հայ լուսանկարիչները, Ամմանի լուսանկարիչներու 3/4-ը հայեր են), առեւտրականներ (ոսկերիչ-գոհարավաճառներ), կան նաեւ մտաւորականներ։ Համայնքը համախմբուած է եկեղեցւոյ շուրջ. հոգեւոր պետը կը նշանակէ Երուսաղէմի հայոց պատրիարքը։ Ամմանի մէջ հայերը կ'ապրին հայկական թաղամասի մը մէջ, ուր կը գործէ Ս. Թադէոս եկեղեցին։ Յորդանանի մէջ կը գործեն ՀԲԸՄ, ՀՕՄ, ՀՄԸՄ, ՀՄՄ մասնաճիւղերը, Ազգային մարզական միութիւնը (Տիկնանց յանձնախումբով), մարզական (կողովագնդակի) խումբեր եւ «Մասիս» նուագախումբը։ Հայերը կը յաճախեն Եուզպաշեան ազգային վարժարան, կը գործէ Կիւլպէնկեան մանկապարտէզը։ Գրեթէ մարած է հայ կաթողիկէներու Սահակ-Մեսրոպ վարժարանը (կը յաճախեն օտարները)։ 1993-էն լոյս կը տեսնէ «Անդրադարձ» ամսաթերթը։

Վարչական բաժանումԽմբագրել

Յորդանան կը բաժնուի 12 մուհաֆազաներու (մարզերու)։[11] Բոլորը, բացի Էլ Պալքայէն, ունին նոյնանուն վարչական կեդրոններ։[12] Մուհաֆազաները կը գլխաւորեն քաղաքապետները, որոնք կը նշանակուին թագաւորին կողմէն։ Մարզերը իրենց հերթին կը բաժնուին 52 շրջաններու։[13][14]

Անուանում Տարածք Բնակչութիւն
 
1 Իրպիտ 1 572 1,770,158
2 Աճլուն 420 176,080
3 Ճերաշ 410 237,059
4 Մաֆրաք 26 551 549,948
5 Պալքա 1 120 491,709
6 Մատապա 940 189,192
7 Ամման 7 579 4,007,256
8 Զարքա 4 761
9 Քարաք 3 495 316,629
10 Թաֆիլահ 2 209 96,291
11 Մաան 32 832 144,083
12 Աքապա 6 905 188,160

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Wikipedia — 2001.
  2. 2 // Հորդանանի սահմանադրություն
  3. http://dosweb.dos.gov.jo
  4. «Յորդանան»: Քոնկրեսի գրադարան, Յորդանան. Արխիւացուած բնօրինակէն։ Վերցուած՝ 24 Դեկտեմբեր 2014:
  5. «Եղանակը Յորդանանի մէջ»: ԲիԲիՍի Վերցաուած 21 Յունուար 2013:
  6. 6,0 6,1 6,2 Հուսեյնի, Ռանա։ «Յորդանան»: Կանանց իրաւունքները Մերձաւոր Արեւելի եւ Հիւսիսային Ափրիկէյի մէջ։ Առաջադիմութիւն պայմաններում դիմադրութեան։ Ֆրայտըմ Հաուս։ էջ 3. Ստացուած 5 Մարտ 2013:
  7. «Գենդերաին հաւասարութեան հարցեր Յորդանանի մէջ»: ՅՈՒՆԻՍԵՖ Վերցուած՝ 9 Դեկտեմբերի 2014՝
  8. «Ժողովրդավարական բարեփոխումների արաբական աշխարհում»: Ամերիկայի Ձայնը՝ (VOANews.com). 29 Մարտ 2010 թ. Վերցված՝ 15 Յունիս 2010 թ։
  9. ՀՀ Արտաքին գործերու նախարարութիւն երկողմ յարաբերութիւներ: Վերցուած՝ 19 Դեկտեմբերի 2014:
  10. Նախագահ Սարգսեանը հոկտեմբերի 29-ին պաշտօնական այցով կմեկնի Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութիւն: Tert.am Վերցված՝ 19 Դեկտեմբերի 2014:
  11. «Յորդանանի քաղաքական համակարգ»: Վերցուած՝ 15 Դեկտեմբերի 2014:
  12. «Յորդանանի վարչական բաժանում»: Վերցուած՝ 9 Հոկտեմբերի 2014:
  13. «Յորդանանի Հաշիմեան Թագաւորութեան վարչական բաժանում»: Վերցուած՝ 9 Դեկտեմբերի 2014:
  14. Նախապատմութիւն նոտա (նախորդ հրատարակումներ), 2011 թ. ԱՄՆ պետդեպարտամէնտը

ԳրականութիւնԽմբագրել

  • El-Anis, Imad. Jordan and the United States: The Political Economy of Trade and Economic Reform in the Middle East (I.B. Tauris, distributed by Palgrave Macmillan; 2011) 320 pages; case studies of trade in textiles, pharmaceuticals, and financial services.
  • Goichon, Amélie-Marie. Jordanie réelle. Paris։ Desclée de Brouwer (1967-1972). 2 vol., ill.
  • Robins, Philip. A History of Jordan (2004).
  • Ryan, Curt. "Jordan in Transition: From Hussein to Abdullah" (2002).
  • Salibi, Kamal S. The Modern History of Jordan (1998).
  • Teller, Matthew. The Rough Guide to Jordan (4th ed., 2009).
  • Eran, Oded. The End of Jordan as We Know It?, Israel Journal of Foreign Affairs, Vol. 6, No. 3 (2012)

Արտաքին յղումներԽմբագրել

Կաղապար:Պորտալ

Կաղապար:Ասիոյ Երկիրներ

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մասը վերցուած է Հայկական համառօտ հանրագիտարանէն, որու նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի մէջ։