Բացել գլխավոր ցանկը

Աթէնք

Յունաստանի մայրաքաղաքը

Աթէնք (յունարէն՝ Αθήνα), Յունաստանի մայրաքաղաքը 1834 թուականէն։

Քաղաք
Աթէնք
յունարէն՝ Αθήνα
Athens Montage L.png
Երկիր Flag of Greece.svg Յունաստան[1]
Մայրաքաղաքն է Յունաստան, Ատտիկէ, Աթէնքի քաղաքապետութիւն եւ Աթէնքի Կեդրոն
Քաղաքապետ Kostas Bakoyannis
Հիմնադրուած է մոտ. մ․թ․ա․ 7 հազարամեակ թ.
Մակերես 39 կմ²
ԲԾՄ 170 մետր
Կլիմայի տեսակ բարեխառն կլիմա եւ Միջերկրածովեան կլիմա
Պաշտօնական լեզու Յունարէն
Բնակչութիւն 664 046 մարդ (2011)[2]
Ազգային կազմ յոյներ
Կրօնական կազմ Յունական ուղղափառ եկեղեցի
Տեղաբնականուն աթէնացի
Ժամային գօտի UTC+2, արեւելաեւրոպական ժամ եւ UTC+03:00
Հեռախոսային կոդ 210
Փոստային ինդեքս 10xxx, 11xxx, 120xx
Անուանուած է Աթինա
Պաշտօնական կայք cityofathens.gr

Կը գտնուի Կեդրոնական Յունաստանի Ատտիկէ Շրջանը, Սարոնիքոս Ծոցին ափէն՝ Փիրէայի նաւահանգիստէն, մօտ տասը քիլոմեթր հիւսիս արեւելք։ Աշխարհի ամենահին քաղաքներէն է․ փաստագրուած աղբիւրները կը հասնին Ք․ա․ 3․200 թուականին։

Հին Աթէնքը, Աքրոփոլի ժայռին վրայ բնակութիւն մըն էր։ Ք․ա․ 6-րդ դարուն հզօր քաղաք-պետութիւն կը դառնայ, եւ կը զարգանայ զուգահեռ իր նաւահանգիստին հետ՝ նախ Ֆալիրոն ապա Փիրէա։ Դասական շրջանին, արուեստի, ուսումի եւ փիլիսոբայութեան կեդրոն է․ հոն կը հիմնուին Պղատոնի Կաճառը եւ Արիստոտէլին Բարձրագոյն Վարժարանը։ Աթէնքը ժողովրդավարութեան ծննդավայրը կը սեպուի, իսկ Յունաստանը՝ արեւմտեան քաղաքակրթութեան բնօրրանը։[3]

Բովանդակութիւն

Ընդհանուր տեղեկութիւններԽմբագրել

 
Երկար Պարիսպները․ կը կապէին Աթէնքը իր նաւահանգիստին՝ Փիրէային
 
Փիրէան ինչպէս էր հնագոյն տարիներուն․Երկար պարիսպները Աթէնքը Փիրէայի նաւահանգիստին կը կապեն․ ներկայացուած 19-րդ դարուն

Ժամանակակից Աթէնքը, Յունաստանի քաղաքական, տնտեսական, ճարտարարուեստական կեանքի կեդրոնն է։ Աթէնքի Քաղաքային Տարածքաշրջանին (ինչպէս յաճախ կ՛որակուի Ատտիկէի Շրջանը, Շրջան=Մարզ) բնակչութեան թիւը ըստ 2011 թուականի մարդահամարին՝ 4․100․000 աւելի է, կը հանդիսանայ Եւրոպայի 7-րդը։ Մայրաքաղաքին Շրջանը կ՛ընդգրկէ Ատտիկէի Մարզէն չորս վարչական միաւորներ՝ Կեդրոնական Աթէնք, Հիւսիսային Աթէնք, Հարաւային Աթէնք, Արեւմտեան Աթէնք։ Անոր շուրջը կը գտնուին Փիրէայի Շրջանային Միաւորը եւ նաեւ մաս մը Արեւելեան եւ Արեւմտեան Ատտիկէի Շրջանային Միաւորներէն։[4]

 
Համալսարանի Հին շէնքը․ այժմ կը գործածուի միայն իբրեւ հանդիսասրահ եւ համալսարանապետութեան գրասենեակ

Աթէնքը, շէնցած եւ ընդարձակուած է հին քաղաքին վրան եւ տարիներու ընթացքին տարածուելով, այժմ գրեթէ կը միանայ Փիրէա նաւահանգիստին։ Փիրէոս պողոտան, 10 քլմ․ երկարութեամբ, Փիրէան կը միացնէ Աթէնքին․ կը սկսի «Իէրա» Ճամբայէն Ιερά οδός (Յունաստանի ամենահին ճամբան) ու կը հասնի Աթէնքի կեդրոնական Օմոնիա հրապարակը Πλατεία Ομονοίας։

Աթէնքի Քաղաքային Տարածքաշրջանին կեդրոնը Աթէնք քաղաքն է, որ նաեւ Ատտիկէի Շրջանին մայրաքաղաքն է։

1896-ին, Աթէնքին մէջ կը կայանան առաջին նորագոյն Ողիմպիական Խաղերը եւ 2004 թուականին կը հիւրասիրէ Ամառուան Ողիմպիական Խաղերը[5]։

Աթէնքին Պաշտպան Սուրբն է՝ Սուրբ Տիոնիսիս Աէրոփաղիդիս Άγιος Διονύσιος ο Αρεοπαγίτης ։

ԱնուանումԽմբագրել

Հին Յունաստանի ժամանակաշրջանին, Աթէնքը կ՛անուանուէր Աթինէ - «Ἀθῆναι» (յոգնակի իմաստով), որովհետեւ Ատտիկէի ցիրուցան քաղաքներուն միաւորումն էր․ ըստ դիցաբանութեան, այս քաղաքները կը միաւորէ Թիսէաս թագաւորը։ 19-րդ դարուն կրկին Աթինէ կը կոչուի, որպէսզի վերջապէս 1979-ին վերակոչուի Աթէնք։ Սակայն, յոգնակի անունը, սեռական հոլովումին, կը հանդիպինք հաստատութիւներու, հիմնարկներու անուններուն, օրինակ, բառացի թարգմանութեամբ՝ Ακαδημία Αθηνών Աթէնացիներուն Կաճառը (կ՛ըսենք՝ Աթէնքի Կաճառը), Πανεπιστήμιο Αθηνών Աթէնացիներուն Համալսարանը (կ՛ըսենք՝ Աթէնքի համալսարանը)։

 
Աթինա անստուածուհիին արձանը․ Աքրոփոլիի Թանգարան

Աթէնք անունը, ըստ յունական դիցաբանութեան, կը կապուի Աթինա աստուածուհիին անուան հետ։ Ան քաղաքին հովանաւորութեան համար կը մրցի Փոսիտոնա աստուածին հետ ու յաղթական կ՛ելլէ։ Աթէնքի թագաւոր Քեքրոփան՝ կէս մարդ - կէս օձ, կ՛որոշէ թէ երկուքէն ով որ ամենաթանկագին նուէրը տայ քաղաքին, անոր՝ քաղաքին Պաշտպանը պիտի կարգէ։ Երկու մրցակիցները, Աքրոփոլիի ժայռը կը բարձրանան։ Փոսիտոնան եռաժանիով յատակը կը զարնէ եւ երեւան կ՛ելլէ զուլալ ջուրերով առուակ մը։ Աթինան, նիզակով յատակը կը զարնէ եւ կ՛երեւնայ փոքր ձիթենի մը։ Թագաւորը կը զմայլի աստուածուհիին նուէրով` սնունդ, ձէթ եւ փայտ․ ձիթենին կը պահէ եւ Աթինան կը կարգէ քաղաքին Պաշտպանը։ Փոսիտոնան, նեղուած, կը մեկնի անիծելով քաղաքը երբեք չունենայ բաւական ջուր։ Այդ օրէն Աթէնքի ջուրի պակասութեան խնդիրը կը սկսի։[6]

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

Դիրքը, լեռներ ու գետերԽմբագրել

Աթէնքին դիրքը բարձր է։ Քաղաքը կառուցուած է բազմաթիւ բլուրներու շուրջը եւ անոր Քաղաքային Տարածքաշրջանը կը շրջապատուի հինգ լեռներէ․ արեւմուտքէն՝ Էղալէօ եւ Փիքիլօ Օրոս Ορος Αιγάλεω και Ποικίλο Όρος, հիւսիս որեւմուտքէն՝ Փարնիթա Πάρνηθα, հիւսիս արեւելքէն՝ Փենտելի Πεντέλη եւ արեւելքէն՝ Իմիդօ Υμηττό[3]։ Քաղաքին հարաւային սահմանը Սարոնիքոս Ծոցն է։ Լիքավիդոն, Λυκαβηττός, բուն քաղաքին բարձրագոյն բլուրներէն է։

Քաղաքը կը ճեղքեն Քիֆիսոս, Իլիսոս եւ Իրիտանոս պատմական գետերը։ Սակայն անոնց հունին մեծ մասը պատուած է մայրուղիներով, վնասելով տարածքաշրջանին բնական միջավայրը։

ԿլիմաԽմբագրել

Աթէնքին կլիման ենթարեւադարձային բարեխառն է, Միջերկրականի հիւսիսային աւազանի երկիրներուն նման[3]։ Գլխաւոր յատկութիւններէն են՝ իրարու յաջորդող տաք ու չոր երկարաձգուած ամառները եւ մեղմ, խոնաւ ձմեռները։

ՊատմութիւնԽմբագրել

Հին ԱթէնքԽմբագրել

Աթէնքին հիմնումը կը կորսուի պատմութեան խորերուն, սակայն փաստուած իրողութիւն է անոր գոյութիւնը Միկինէեան Շրջանին[7]։

Անոր առաջին բնակիչները Փելասղիները Πελασγοί կը սեպուին։ Ըստ աւանդութեան, առաջին թագաւորն է Քեքրոփան, Ք․ա․ երրորդ եւ երկրորդ հազարամեակներ։ Յոյները կը հաստատուին շրջանին մէջ։

Թիսէային եւ Մինոդաւրոսին (Մինոասին եզը ταύρος=եզ) դիցաբանութիւնը[8], կը ցուցնէ Մինոասեան Կրետէին տիրութիւնը Աթէնքին վրայ, որ կը դադրի անոր անկումէն ետք։ Թիսէային հայրը, Էղէոսն (կամ Էգէոս) է, Աթէնքի թագաւորը։

Դրոյեան պատերազմի ժամանակաշրջանին, Աթէնքը Միկինէեաններուն կողմնակից է։ Ըստ Հոմերոսի Իլիատային, Աթէնք այս պատերազմին կը մասնակցի Մենեսթենիին գլխաւորութեամբ եւ կարեւոր զինուորական զօրուժով․ միայն նաւային զօրուժը կը բաղկանար 50 նաւերէ (մօտաւորապէս 1.650 - 2.750 մարդ)։ Այս ժամանակին, Աթէնքը կը տիրէ Ատտիկէի շրջանին, զանց առնելով Մեղարիտան (հպատակած է Սալամինային) եւ Օրοփոն (հպատակած է Վիօդիային)։ Ք․ա․ երրորդ հազարամեակին, Լավրիոնի մետաղի հանքերը Աթէնքին կապար եւ արծաթ կը հայթայթեն․ իսկ Երկաթի դարաշրջանին՝ երկաթ։ Խեցեգործութիւնը, ձէթի, մեղրի, գինիի եւ Փենտելի լերան լուսաքարի արտադրութիւնները զուգադրաբար առեւտրական գործունէութեան, կ՛ապացուցանեն տնտեսապէս բարգաւաճ քաղաք մը։

 
Սօլոն․ օրէնսդիր, փիլիսոփայ․ Ք․ա․ 6-րդ դար
 
ժողովրդավար Քլիսթենին, Ք․ա․ 6-րդ դար

Դորացիներու կամ «Յունական ցեղերու» ներխուժումի շրջանին, Աթէնքը ընդհարումներէ խոյս կու տայ։ Քաղաքին առաջին օրինադիրը Տրակոնն է։ Ան, Ք․ա․ 7-րդ դարուն, լուսաքարերու վրայ, գրել կու տայ «Տրակոնեան օրէնքներ»ը, որոնք այնքան խիստ էին, զոր մինչեւ այսօր այս խօսքը կը գործածուի նշելու համար դաժան եւ ծանր օրէնք կամ կարգավիճակ մը։ Տրակոնի օրէնսդրութեան կը յաջորդեն Սօլոնի օրէնքները, որոնցմէ ամենակարեւորը Սիսախթիան σεισάχθεια է․ ըստ անոր, պարտքերու տակ եղող Աթէնքի ազատ բնակիչներուն գերութիւնը կը ջնջուի, նաեւ՝ հողին անտառապատումը։

 
Փերիքլիս, Ք․ա․ 5-րդ դար
 
Փնիքային բլուրը, Աքրոփոլիին դիմացը․ Ժողովրդային Ատեանի գլխաւոր հաւաքատեղը

Ք․ա․ 6-րդ դարուն, Փիսիսդրադոսը բռնատիրութիւն կը հաստատէ եւ Ալքմէոնիտես ընտանիքը կ՛աքսորէ։ Այս ընտանիքը կարեւոր դերակատարութիւն բերած է քաղաքին քաղաքական եւ ընկերային կեանքին մէջ։ Փիսիսդրադին Աթէնքին քաղաքացիներուն համար, կը հաստատէ Փանաթինիէա խաղերը[9]․ ի պատիւ Աթինա աստուածուհիին։ Անոր մահէն ետք, Ալքմէոնիտես ընտանիքէն Քլիսթենին (յետագային Բարեկարգիչ կը կոչուի), կը կիրարկէ ժողովրդավարական հաւասարութիւնը։[10] Հին «ցեղերու» դրութիւնը կը փոխարինէ արուեստականներով՝ Ատտիկէի հողատարածքը, կը բաժնէ քաղաքային, միջերկրեայ եւ ծովափնեայ շրջաններու ու կը հիմնէ 10 թաղապետութիւններ («ցեղեր»)․ վերոնշեալ երեք շրջաններու ամէն մէկ «ցեղ»ի բնակիչները կը սփրէ, հաւասար իրուունքներ տալով բոլորին։ Այս ձեւով, հարուստ ազնուականները օրինակ, կը դադրին կազմելէ զօրաւոր «ցեղ» մը, ու կը խառնուին մնացեալներուն հետ։ Ամէն մէկ նոր շրջանին կու տայ անոր հերոսին անունը։ Աթէնք քաղաք-պետութեան իշխանութիւնը կը յանձնէ Քաղաքացիներուն Ատեանին Εκκλησία του Δήμου (կը բաղկանայ 500 ընտրուած ներկայացուցիչներէ)․ հոն ամէն մէկ թաղապետութենէ («ցեղէ») 50 ներկայացուցիչ կը մասնակցի։ Ժողովները ընդհանրապէս կը գումարուին Փնիքա Πνύκα բլուրին վրայ։ Նաեւ կ՛օրինադրէ Խեցեվճիռը Ostracism - εξοστρακισμός․ ժողովրդավարութեան բարեկարգման օրէնք։

Յոնիական ապստամբութեան ժամանակ (Ք․ա․ 499 թուական - Ք․ա․ 493 թուական), Աթէնքը կը ղրկէ 20 նաւեր 4․000 մարդուժով։ Աթէնքի օգնութիւնը Յոնիոյ յոյներուն, պատճառ կը դառնայ Յունաստանի մայր ցամաքամասին վրայ Պարսկական արշաւանքներուն։ Աթէնքը կը դաշնակցի Սփարդիին եւ իրենց գլխաւորութեամբ, յոյները յաջողութեամբ կը դիմագրաւեն յարձակումներուն։ Այս կռիւներուն, Աթէնքը կը մասնակցի՝ Մարաթոնայի ճակատամարտին (Ք․ա․ 490 թուական, 10.000 զինուորներով), Սալամինայի նաւամարտին (Ք.ա. 480 եւ 479 թուականներուն)՝ 200 «թրիիրիս» τριήρης (եռայարկ թիանաւ) նաւերով, Փլադէոնի ճակատամարտին (2․000 զինուորներով) եւ Միքալիի (Յոնիայի մէջ) ճակատամարտին[11]։

 
Աթէնքը դիտուած Փնիքայի բլուրէն

Քաղաքացիներուն Ատեանին որոշումով[12], մօտաւորապէս Ք․ա․ 461 թուականին, Աթէնքի ղեկավարութիւնը կը ստանձնէ Փերիքլեսը։ Ան, Էֆիալդի Աթենացիին [13] գործակցութեամբ, Աթէնքին մէջ ժողովրդավարութիւնը կը վերականգնէ․ Արիոս Փաղոսին΄Αρειος Πάγος իրաւասութիւնները կը նուազեցնէ, անոր վարչական եւ պաշտօնեաններուն վերահսկողութիւնը 500 ներկայացուցիչներու Խորհրդարանին (Քաղաքացիներուն Ատեան) կը յանձնէ։ Անոր իշխանութեան ընթացքին, Աթէնքը կը զօրանայ եւ կը զարգանայ։ Ժողովրդավարութիւնը իր գագաթնակետին կը հասնի։ Աթէնքին գերագահութիւնը կը հասնի Միջերկրական Ծովէն մինչեւ Սեւ Ծովուն յունական գաղթօճախներուն։

ՈսկեդարԽմբագրել

Յունաստանի Ոսկեդարի ժամանակ՝ Ք․ա․ 500 թուական - Ք․ա․ 400 թուական (Փերիքլեսին իշխանութեան շրջանին է, ատոր համար նաեւ կը կոչուի «Փերիքլեսի Ոսկեդարը»), Աթէնքը Եւրոպայի քաղաքակրթութեան եւ մտաւորականութեան կեդրոնը կը հանդիսանայ[14]։ Այս ժամանակաշրջանին, Աթէնք ապրած ու գործած են դարերուն ընթացքին համաշխարհային համբաւ վայելող անձեր․ մեծ ողբերգակներ՝ Սօֆոքլիս Σοφοκλής (Ք․ա․ 496 – 406) եւ Էվրիփիտիս Ευριπίδης (Ք․ա․ 480 – 406), պատմաբան Թուքիտիտին Θουκυδίδης (Ք․ա․ 460 – 395), երգիծական բանաստեղծ Արստոֆանին Αριστοφάνης (Ք․ա․ 450 – 380) եւ շատ ուրիշներ։ Աքրոփոլիսին ժայռին վրայ կը կառուցուի Փարթենոնան Παρθενώνας, ի պատիւ Աթինա աստուածուհիին։ Մեծածախս գործին կառուցումը կը սկսի Ք․ա․ 447 թուականին ու կը վերջանայ Ք․ա․ 432 թուականին։ Իքդինոս եւ Քալլիքրադին ճարտարապետներն են, իսկ Ֆիտիան ընդհանուր հսկիչն է եւ ան կը պատրաստէ Աթինա աստուածուհիին հսկայ ոսկէ արձանը եւ շինութեան զարդարանքները։ Այս հսկայ գործին մէջ, կառուցուածքին ներդաշնակութիւնը կը գիրիշխէ․ համաշխարհային հիացումի պատճառներէն մէկը։

Այս շրջանին ձեւաւորուած մշակոյթը՝ որ եկող դարերուն «Դասական» կը կոչուի, արեւմտեան քաղաքակրթութեան հիմերը կը դնէ։

Աթէնք իր գերագահութիւնը պաշտպանելու համար, երկարատեւ (27 տարի) պատերազմական գործողութիւններու մէջ կը մտնէ գլխաւոր մրցակիցին՝ Սփարդիին դէմ, Ք․ա․ 431 - 404 թուականներ։ Հետեւանքները կործանիչ են։ Երկարատեւ պատերազմին ընթացքին, Աթէնքին մէջ մեծ համաճարակ կը տիրէ․ բնակչութեան 2/3-ը կը մահանայ։ Պատերազմը կ՛աւարտի Աթէնքի պարտութեամբ․ Աթէնք կը կորսնցէ իր հմայքը, գերագահութիւնը եւ դանդաղ քայլերով ինքզինքը պիտի վերագտնէ։ Յունական քաղաք-պետութիւնները կը տկարանան եւ յաջորդաբար կը հպատակին Հիւսիսային Յունաստանի Մակետոնական թագաւորութեան։[15]

Աթէնքը Հռոմէական տիրապետութեան շրջանինԽմբագրել

 
Ատրիանոսի ջրուղիին կամուրջէն մնացած մասը, Ք․ա 2-րդ դար

Մեծն Աղեքսանտրի մահէն ետք, Մակետոնական հզօր կայսրութիւնը կը բաժնուի թագաւորութիւններու։ Յունական քաղաք պետութիւնները կ՛անցնին Մեծն Աղեքսանտրի զօրավարներէն Անդիղոնոս Ա․ Միակնանիին Ἀντίγονος Μονόφθαλμος[3] Antígonos Monóphthalmos ու անոր յաջորդներուն իշխանութեան տակ։

Արեւմուտքէն, Հռոմը կը սկսի աշխուժօրէն միջամտել յունական գործերուն եւ մակետոնացիներուն դէմ պատերազմներու մէջ կը մխրճուի. Ք․ա․ 146 թուականին, Յունաստանի տարածքներ կը գրաւէ։ Ք․ա․ 86 թուականին, հռոմէացի զօրաւար Սիլլան Sylla, կ՛արշաւէ Աթէնքին վրայ, կը գրաւէ ու կը կողոպտէ քաղաքը։

 
Աթէնք․ Ողիմպոսի Տիոս տաճարին սիւները
 
Ատրիանոսին Կամարը․ դիմացը խորին՝ Աքրոփոլին

Աքդէոնի ծովամարտի Ναυμαχία του Ακτίου յաղթանակէն ետք, Յունաստանի ամբողջ տարածքը, ինչպէս նաեւ Պտղոմէական Եգիպտոսը կ՛իյնան Հռոմի տիրապետութեան տակ։ Երեք տարի ետք, Ք․ա․ 27 թուականին, Օգոստոս Կայսրը, իր կայսրութեան տարածքները «կ՛օծէ» «Հռոմէական Խաղաղութիւն» հրամանաքրով Pax Romana (կը տեւէ 200 տարի, կը դադրի Մարքուս Օրելիուս կայսրին մահով)։ Հռոմէացիները կը հիանան յունական մշակոյթի հարստութեամբ, մանաւանդ Աթէնք քաղաքին։ Կը պահպանեն, կ՛ուսումնասիրեն զայն եւ կը դառնան գովաբանողն ու շարունակողը։ Աթէնքին կը շնորհեն Ազատ Քաղաքի կարգավիճակ։

Ատրիանոս Publius Aelius Hadrianus Augustus կայսրին հրամանով, Ք․ա․ 2-րդ դարուն, Աթէնքին մէջ կը կառուցուին գրադարան մը, ջրուղի մը (որ մինչեւ 20-րդ դարուն կայուն էր եւ Աթէնացիներէն կը գործածուէր[16]) մարզարան gymnasium (ուսումնարանի իմաստով) մը, կամուրջ մը, Ողիմպոսի Տիոս տաճարը Ναός του Ολυμπίου Διός, Naós tou Olympíou Diós նաեւ կը կոչուի Սդիլի Ողիմպիու Տիոս Στύλοι του Ολυμπίου Διός, Ատրիանոսին Կամարը (քաղաքին արեւելեան կողմը), եւ բազմաթիւ տաճարներ եւ սրբատեղիներ։

Ատրիանոսի շրջանին, Աթէնք կ՛ապրի Հերովդէս Ատտիկեցին Ἡρώδης ὁ Ἀττικός [17]․ ան հարուստ ազնուական ընտանիքէ էր։ Կը հովանաւորէ Փանաթինէա խաղերը, իր ծախսերով կը վերանորոգուի Քալլիմարմարոն կամ Փանաթինէայի խաղերուն մարզադաշտը, Աքրոփոլիին ստորոտը կը կառուցուի Երաժշտանոցը եւ շատ ուրիշ շէնքեր։

Աթէնք, մինչեւ 3-րդ դարուն, Հռոմէական կայսրութեան հոգեւոր եւ մտաւոր կեդրոնը կը հանդիսանայ։ Հակառակ հետեւով յեղաշրջումներուն, քաղաքը կը պահպանէ իր համբաւը․ ուսումնարաններուն մէջ կ՛ուսանին անձնաւորութիւններ, որոնք հետագային դերակատարութիւն կ՛ունենան Նոր Հռոմէական կայսրութեան մէջ, օրինակ՝ Յուլիանոս Ուխտազանց Կայսրը Flavius Claudius Julianus Augustus, Julian the Apostate։

Բիւզանդական կայսրութեան շրջանԽմբագրել

 
Աթէնք, Էրմու փողոց․ Քափնիքարէա հրապարակին վրայ, համանուն եկեղեցին, հիմն․ 11-րդ դարուն

Աթէնքը, Արեւելեան Հռոմէական Կայսրութեան իսկ շրջանէն, կամաց կամաց կը կորսնցնէ իր փայլը։ Բիւզանդական կայսրութեան հիմնումէն ետք, կը դառնայ երկրորդական քաղաք մը։ 529 թուականին, Յիուստինիանոս կայսրը կը փակէ Հին Յունաստանի ուսման եւ մտաւորականութեան կեդրոն Պղատոնի կամ՝ (Փլադոն) կաճառը։

Յունաստանի շրջանները յաջորդաբար կ՛ընդունին քրիստոնէութիւնը։ Փարթենոնը տաճարէ եկեղեցի կը դառնայ ու կ՛անուանուի՝ Աթենացի Սրբոյ Կոյս Παναγία την Αθηνιώτισσα։

Աթէնքի վերելքը կը սկսի 9-րդ դարէն․ Բիւզանդական Կայսրութեան բարգաւաճման հետ զուգահեռ։ 11-րդ եւ 12-րդ դարերուն, քաղաքին մէջ կը զարգանայ արուեստագիտութիւնը, մանաւանդ ճարտարապետութիւնը․ բազմաթիւ խաչաձեւ յատակագիծով եկեցիներ կը կառուցուին։ [3]

Աթէնքը ֆրանքներուն, լատիններուն տիրապետութեան տակԽմբագրել

 
Ֆրանկոքրադիային սկզբնաւոր շրջանը

Խաչակիրներուն Չորրորդ արշաւանքին (1202-1204 թուական), Կոստանդնուպոլիսը կը քանդուի եւ կը կողոպտուի, Յունաստանի զգալի մասը կ՛ անցնի ֆրանքներու տիրապետութեան տակ (Ֆրանքոքրաթիայի Frankokratia ժամանակաշրջան 12-րդ մինչեւ 16-րդ դար)։

13-րդ դարէն մինչեւ 15-րդ դար, Լատին իշխանութիւնները (ասոնք կը ստեղծուին 1204 թուականին Կոստանտնուպոլսոյ գրաւումէն ետք) Աթէնքի տիրութիւնը կը հետապնդեն, քաղաքին համբաւին եւ ռազմական դիրքին համար։ Աթէնք Ֆրանքական Աթէնքի Դքսութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ։ Հետեւով 250 տարիներուն ընթացքին, յաջորդաբար Աթէնքին կ՛իշխեն՝ մարքիզ Boniface I, Marquess of Montferrat, de La Roche (Rigney) ֆրանք գերդաստանը (մինչեւ 1311), Քաթալան ընկերութիւնը Catalan Company (մինչեւ 1386 թ.) եւ Ֆիորենցայի Acciaioli family գերդաստանը (մինչեւ 1458 թ.)։

Օսմանեան Կայսրութեան տիրապետութեան շրջանԽմբագրել

Կոստանտնուպոլսոյ գրաւումով (1453 Մայիս), Յունաստան կ՛իյնայ Օսմանցիներուն ձեռքը․ Աթէնքը՝ 1458 թուականին։ Վենետիկի Հանրապետութիւնը կը պայքարի Աթէնքին տիրանալու, եւ 17-րդ դարուն Վենետիկի եւ թուրքերու միջեւ վեցերորդ պատերազմին ընթացքին, Վենետիկցիները գլխաւորութեամբ Ֆրակիսքօ Մոռոզինիի, Աթէնքը կը պաշարեն եւ Փարթենոնան (որ թուրքերը նախ մզկիթի եւ ետքը վառօդի մարանի վերածած էին) կը պայթեցնեն, 1687 թուականին։ Տաճարը գրեթէ ամբողջութեամբ կը քանդուի։ Այդ օրերէն ետք, տաճարը կանոնաւոր հերթականութեամբ կը կողոպտուի։ [18]

18-րդ դարուն, Աթէնք կ՛ապրի խառնաշփոթ ժամանակաշրջան մը, արդիւնք՝ թուրքերուն յոռի վարչութեան․ մրցակցութիւն հարկերու հաւաքման իւրացման իրաւունքին եւ կամ հողատարածքներու սեփականութեան համար։ 1771-1772 թուականերուն, ռուսական դրդումով եւ օգնութեամբ Աթէնք կ՛ասպատակեն Լեպեսիները Λεμπέσηδες անոնք Սալամինա կղզիին ապստամբներն են։

 
Աթէնք 1800․ հաճ Ալի Հասեքիին պատը

1775-1795 քսան տարուան ժամանակաշրջանը, կը յատկանշուի Հաճի Ալի Հասեքիի բռնապետութեամբ։ Ան, Աթէնքը թուրք-ալպանացիներու յարձակումներէն պաշտպանելու համար, տարրական պատով մը կը շրջափակէ։ 1789 թուականին, ծաղկախտի եւ ժանտախտի համաճարակ եւ սով կը տիրէ․ հազարաւոր աթենացիներ կը մահանան, եւ շատ ուրիշներ քաղաքը կը լքեն։ Աթէնքի թուրք եւ յոյն երեւալի բնակիչներ կը գանգատին սուլթանին․ վերջինին հրամանով բռնակալ կառավարիչը կը գլխատուի։

19-րդ դարասկիզբին, Աթէնք եւրոպացի հնագէտներու եւ մտաւորականներու ուշադրութիւնը կը գրաւէ։ Քաղաքին մէջ կը ստեղծուի եւրոպացիներու մեծ համայնք մը։ Սակայն Փարթենոնայի կողոպուտը կը շարունակուի՝ Կոստանտնուպոլսոյ Մեծն Բրիտանիոյ դեսպան Թոմաս Պրիւսին, ծանօթ իբրեւ Լորտ Էլղին Thomas Bruce (7e comte d'Elgin) անունով եւ անոր գործակալներուն կողմէն[19]։ Անոր դէմ կը կենայ հրապարակային գրաւոր եւ բանաւոր խօսքով Լորտ Պայրըն[20]։ Աթէնք կ՛այցելեն եւ կամ կայք կը հաստատեն աշխարհածանօթ եւրոպացիներ, օրինակ՝ Շաթոպռիանը, Լորտ Պայրըն, Պոլսոյ Բրիտանիոյ դեսպան Լորտ Սդրանկֆորտ, Ֆրանսուա Փուկվիլ, Ուալիոյ իշխանուհի Քարոլին եւ շատ ուրիշներ։

1812-13 թուականներուն յաջորդաբար կը հիմնուին «Աթէնասէրներու Կաճարը» Φιλαθηναϊκή Ακαδημία եւ «Ֆիլոմուսոս ընկերութիւնը» Φιλόμουσος Εταιρεία։[18]

1821-ի ապստամբութիւնը եւ Աթէնքի ազատագրումըԽմբագրել

«Ֆիլոմուսոս ընկերութեան» աշխուժ գործունէութեան պատճառով, 1814 թուականին Յունաստանէն դուրս, Օտեսիային մէջ, Յունաստանի ազատագրման համար հիմնուած Ֆիլիքի Էթերիա (Filiki Eteria)[21] գաղտնի կազմակերպութիւնը Աթէնքի մէջ գործունէութեան դաշտ չի գտներ․ բացառութիւն են մի քանի հոգեւորականներ։ Այդ շրջանին, Աթէնքը բաժնուած է երկու «դասակարգերու»՝ «Կակարէուներ» Γκαγκαραίους (քաղաքացիներ եւ ազնուականներ) եւ «Քսոթարիտեսներ» Ξωτάρηδες (Աթէնքին շուրջի գիւղերուն եւ տարածքներուն ապրող հողագործներ)։ Քաղաքին մէջ թուրքերը փոքրամասնութիւն կը կազմեն, եւ աստիճանաբար անոնց վրայ ազնուականները (Γκαγκαραίους) կը հսկեն։ Խասիա շրջանին զինիալ ապստամբներուն պետը, Քսոթարի (Ξωτάρηδες) Հաճի Մելեդի Վասիլիուն քաղաքը յարձակաումներէ պաշտպանելու պատրուակով, Աթէնքի Ոստիկանին արտօնութիւնը կ՛առնէ եւ Խասիա ու Մենիտի (Աթէնքին հնագոյն շրջանները[22]) շրջանններու բնակիչներէ կազմուած զինեալ խումբ կը կազմէ։ Նոյն բանը Աթանասիօ Տիաքոն կ՛ընէ Լիվատիայի Λιβαδειά շրջանը։

1821, Մարտ 25-ին իրիկունը, Սարոնիքոս Ծոցին Իտրա Ύδρα կղզիէն, ապստամբութեան պատրաստուելու լուրը կու գայ։ Սակայն Աթէմքին մէջ նախապատրաստական որեւէ աշխատանք չէ կատարուած։ Քաղաքին թուրքերը, Պեղոպոնեզի ապստամբութենէն սխալ տեղեկութիւններ առնելով, Աթէնքին պաշտպանութիւնը Հաճի Մելեդի Վասիլիուին կը վստահին։ Վերջինին օգնութեան կը հասնին ուրիշ յոյն ապստամբ զինեալ խումբեր իրենց առաջնորդներով։ Միջայդ, քաղաքին յոյն հոգեւոր առաջնորդը Վիոդիա Βοιωτία քաղաքը (Լիվատիա շրջան) կը գտնուի, ուր ուրիշ հոգեւորականներու հետ ապստամբութեան սկիզբը կը յայտարարեն եւ զէնքերը կ՛օրհնեն։ Ապրիլ ամսուան սկիզբներուն, Աթէնքին մէջ միջադէպեր կը ծագին։ Յոյներ, թուրքերէն պաշտպանուելու համար օտար հիւպատոսարաններուն մէջ կ՛ապաստանին․ ի բացառեալ Աւստրիոյ, որ թուրքերուն կ՛օգնէ։ Սուրբ Յարութեան խթման իրիկունը, Ապրիլ 9 դէպի 10, քաղաքին ազնուականներէն շատեր պատանդ կ՛առնուին եւ կը բանտարկուին Աքրոփոլի, իսկ թուրք խուժանը քրիստոնեաներուն ջարդը կը պահանջէ։ Ազնուականներուն բանտարկութեան պատճառով, քաղաքին մէջ հանդարտութիւն կը տիրէ, սակայն քաղաքէն դուրս թուրքերուն դէմ յարձակումներ եւ առեւանգումներ կը սկսին։ Առաջին ռազմական միջադէպը Քալամոս Καλαμος կը պատահի․ յոյն զինեալներ Հաճի Մելեդի Վասիլիուի առաջնորդութեամբ, Խալքիտայէն Աթէնքի թուրքերուն օգնութեան հասնող 300 թուրք զինուորներուն խումբը կը դիմադրեն եւ կը կեցնեն անոր յառաջխաղացքը Աթէնք։ Նոյնանման կռիւներ կը կատարուին նաեւ Լիվատիա։ Ապստամբութիւնը սկսած է։

Նոյն ժամանակին, Կոստանտնուպոլսոյ մէջ թուրքերը կը հակադարձեն․ քաղաքին յոյն բնակչութիւնը ջարդի կ՛ենթարկեն եւ կախաղան կը հանեն յոյն Պատրիարքը։ Ապրիլ 24-ին, թուրքերը տեղեկանալէ ետք Պոլսոյ եղելութիւնները, կը կազմակերպուին ու կը զինուին։ Աթէնքին յոյները Խասիայի Χασιά զինեալներուն օգնութեան կը դիմեն։ Ապրիլ 26-ին թուրքերը կ՛ամրացուին Աքրոփոլի եւ յոյները քաղաք կը մտնեն պոռալով՝ Ազատութիւն կամ Մահ Ελευθερία ή θάνατος եւ Օրհնեալ Յարութիւնը Քրիստոսի Χριστός Ανέστη։ Քաղաքին մէջ յունական քաղաքական վարչութիւնը կը հաստատուի։ Կը զօրանան զինեալ խումբերը, դրացի կղզիներէն զինեալներ իրենց օգնութեան կը հասնին։

 
1821-22 Աթէնքի պաշարումը յոյներէն․ գծագրութիւն՝ Փանայոթիս Զողրաֆու

Աքրոփոլի պաշարեալները 1821 Մայիս 15-ի իրիկունը կը յաջողին յունական ուժերը ճեղքելով փախչիլ եւ հասնիլ Խալքիտա։ Միաժամանակ, ամէն տեղէ, մանաւանդ կղզիներէն յոյներ Աթէնքի օգնութեան կը հասնին։ Յունիս 8-ին, թուրքերը վայրագօրէն կը սպաննեն քաղաքին 12 ազնուականներէն 8-ըն։ Յոյները մեծ թափով կը շարունակեն Աթէնքի ազատագրութեան պայքարը, եւ բաւական կռիւներէ ետք, Յունիս 9, 1822-ին թուրքերը Աքրոփոլին կը յանձնեն։ Ասի Աթէնքին առաջին ազատագրումն է։ Սակայն Աթենացիներուն ուրախութիւնը երկար չի տեւեր, երբ կ՛իմանան թէ Տրամալի Փաշան 30․000-նոց բանակով կ՛արշաւէ Պեղոպոնեզին եւ Աթէնքին վրայ։ Միաժամանակ վէճ կը ծագի Աթէնքի զինեալ ուժերուն պետերուն միջեւ։ Ի վերջոյ, միացած, մէկ կողմէն քաղաքը կ՛ամրացնեն եւ միւս կողմէն մեծ թիւով զինեալներ կը ղրկեն Պեղոպոնեզի շրջաններուն օգնութեան։ 26 Յուլիս, 1822-ին թուրքերը ծանր պարտութիւն կը կրեն եւ բանակին մնացորդացը կը հեռանայ։[22]

1823 թուականի ամրան, կրկին թուրքերը Աթէնքը կը պաշարեն։ Քաղաքին բնակչութիւնը կը հեռանայ․ թուրքերը փոքր թիւով մայրեր եւ մանուկներ պատանդ առնելով կը մեկնին։ Աթէնքը կը վերագտնէ ինքզինքը, դպրոնցեր կը բացուին, թերթեր կը հրատարակուին։

1824 թուականին, թուրքերը գլխաւորութեամբ Եէնիցարներուն Γενίτσαροι - yeñiçeri թրք․, Խալքիտայէն Մարաթոնա կը հասնին․ յունական փոքրաթիւ ուժերը մասամբ կը յաջողին անոնց Ատտիկէի շրջանէն դուրս վռնտել։ Կռիւներէ ետք, յոյները կը յաղթեն․ թուրքերը մեծ զոհեր տալով կը նահանջեն։

Աթէնքը՝ մայրաքաղաքԽմբագրել

Ապստամբ եւ յաղթական Աթէնքը, մարդահամարի կը ձեռնարկէ։ Քաղաքը կը հաշուէ՝ 9․040 բնակիչ, 1․605 տուներ եւ 35 ծխական շրջաններ։[23] Աթէնքի ազատագրումէն ետք, 1833 թուական, թագաւոր Օթոնը զայն մայրաքաղաք կը հռչակէ։ 1834-ին, մայրաքաղաքին վերակառուցումը կը սկսի։

 
1908 թ․ Աթէնքի կեդրոնի Սդատիու փողոցը

1896 թուականին, կը հիւրընկալէ 1000 տարիներ ետք, Առաջին Նորագոյն Ողիմպիական Խաղերը։ 1906-ին Միջողիմպիական Խաղերը։

Եկող տասնամեակներուն, քաղաքը կը զարգանայ, կը շէննայ, հետեւելով այդ ժամանակին արդի քաղաքի չափանիշերուն։ 1923 թուականին, Փոքր Ասիոյ աղետէն ետք, կը կատարուի քաղաքին յաջորդ, սակայն անկարգ ընդարձակումը․ կը ստեղծուին նոր թաղեր, ընդհանրապէս Փոքր Ասիոյ գաղթականներէն։

Աթէնքը քաղաքական եղելութիւններուն կեդրոն կը հանդիսանայ։ Հոն կը պատահի Սեպտեմբեր 3, 1843-ի Ապստամբութիւն-յեղաշրջումը․ բացարձակ թագաւորութենէն՝ Սահմանադրական թագաւորութեան [24]։ Քաղաքը յիսուն տարիներ եւ աւելի, բազմաթիւ շարժումներու եւ յեղաշրջումներու թատերաբեմ կը դառնայ։ Կը յաջորդեն միջպատերազմեան շարժումները, Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի աւարտին յունական միջքաղաքացիական պատերազմը, ԴԵկտեմբերեան շարժումը, Ապրիլ 21, 1967-ի զինուորական հարուածը եւ՝ վերջինին տապալումը ու Խորհրդարանական Ժողովրդավարութեան վերականգնումը 1974 թուականին։

Բ․ Համաշխարհային Պատերազմէն ետքԽմբագրել

Աթէնքը Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին Գերմանիոյ դաժան գերիշխանութեան տակ կը գտնուի[25]։ Մեծ վնասներ կը կրէ․ աղէտ, սով, համաճարակ։

 
Քաղաքային Աթէնքի տարածքը, բարձրէն

Պատերազմէն ետք, կեանքը կը վերադառնայ։ Աթէնք կ՛ ապրի վերաշինութեան պայթում մը, կ՛ընդարձակուի։ Նոր շէնքեր, մանաւանդ բազմայարկանի կը կառուցուին․ ըլլայ քաղաքին կեդրոնը, ըլլայ արուարձանները։ Հոն, Փոքր Ասիոյ աղետէն գաղթականներ կը տեղափոխուին, շրջակայքը լուրջ փոփոխութիւններու կ՛ենթարկուի․ Տուրղուդի կամ Նէօ Քոզմոս Δουργούτι -Νέος Κόσμος թաղամասը (շատ մեծ թիւով հայեր ալ հոն կը փոխադրուին) դիմագիծ կը փոխէ, իսկ ուրիշներ՝ քարտէսէն բոլորովին կը ջնջուին։

1981 թուականին, Յունաստանը մաս կը կազմէ Եւրոպական Միութեան․ տնտեսական ներդրումներ կ՛ըլլան, սակայն՝ շրջագայութեան եւ մթնոլորտի ապականումի խնդիրներ կ՛առաջանան։

Թիսիոն, Մոնասթիրաքի եւ Փլաքա թաղամասերը, մայրաքաղաքին պատմական կեդրոնը կը հանդիսանան։

Սինտաղմայի հրապարակը նորագոյն քաղաքին կեդրոնը կը հանդիսանայ։ Անոր շուրջը կը գտնուին՝ հին թագաւորական արքունիքը, ուր այժմ կը գործէ Խորհրդարանը, 19-րդ դարուն կառուցուած պետական շէնքեր։

2004 թուականին ամրան կը հիւրընկալէ 28-րդ Ողիմպիական խաղերը․ Ողիմպական Խաղերու վերածնունդէն (1896) 112 տարի ետք։

Աթէնքի Քաղաքային Տարածքաշրջանը Յունաստանի փոխադրական միջոցներու եւ արդիւնաբերական մեծագոյն կեդրոնն է․ կ'ապահովէ երկրի արդիւնաբերական արտանդրանքին 2/3–ը։ Զարգացած ճարտարարուեստը կը գտնուի գլխաւորաբար արեւմտեան Ատտիկէի շրջաններուն մէջ, իսկ բազմաթիւ ընկերութիւններ՝ հիւսիս եւ հիւսիսարեւելեան արուարձաններուն մէջ։ Նաւային ընկերութիւններուն կեդրոնական գրասենեակները կը գտնուին անոր նաւահանգիստ՝ Փիրէա քաղաքը։

ԲնակչութիւնԽմբագրել

 
Աթէնքի եւ Փիրէային Քաղաքային Տարածքաշրջաններու կուտակում․ ճերմակ՝ Աթէնք, վարդագոյն՝ այլ քաղաքներ, կապոյտ՝ հիւս․ Աթէնք, նարնջ․ հարաւային Աթէնք, սրճագոյն՝ Փիրէայի տրծք/ջան եւ լուսնակապոյտ՝ արեւմտեան Աթէնք։

Հին ԱթէնքԽմբագրել

Միկինէեան Աթէնքի (Ք․ա․ 1.600 - 1.100) բնակչութեան թիւը մօտաւորապէս 10․000 - 15․000 մարդ կը հաշուէ, իսկ Երկրաչափական շրջանին մինչեւ 4․000 է։ Ք․ա․ 700 թուականին քաղաքը 10․000 բնակիչ ունի։

Ք․ա․ 500 թուականին, Աթէնք քաղաք-պետութիւնը կը հաշուէ վեր ի վարոյ 200․000 հոգի։ Դասական շրջանին, Ք․ա․ 431 թուական, ըստ զանազան աղբիւրներու՝ 150․000 - 350․000 մարդ, իսկ ըստ պատմաբան Թուքիտիտիին՝ 610․000։ Ք․ա․ 317 թուականին, բնակչութեան թիւն է՝ 21․000 ազատ քաղաքացիներ, 10․000 դաշնակից գաղթական եւ 400․000 ստրուկներ․ ընհանուրին՝ 431․000 հոգի։

Աթէնքի բնակչութեան թիւը նորագոյն շրջանինԽմբագրել

Աքրոփոլին Հին Աթէնքին կեդրոնն էր։ Փիրէայի նաւահանգիստը անջատ քաղաք էր, սակայն 20-րդ դարուն վերջաւորութեան, Աթէնք իր արագ ընդարձակումով զայն կլանեց։ Այս ընդարձակումը սկսաւ 1960-ական թուականներէն ետք, երբ Յունաստանը զուտ գիւղատնտեսական երկիրէ ճարտարարուեստական երկրի բարեշրջեցաւ։

 
Տարի Բնակչութիւն
1856 30 969 մարդ [26]
1861 41 298 մարդ [27]
2011 664 046 մարդ [2]

1856 թուականին, մայրաքաղաք Աթէնքը կը հաշուէ 30,969 մարդ, 1861 -ին՝ 41,298 մարդ։

2011 թուականի մարդահամարին, Աթէնքի Քաղաքային Տարածքաշրջանի (ներառեալ Փիրէային Տարածքաշրջանին) բնակչութեան ընդհանուր թիւը 3,090,508 է։ Այս թիւը, 2009 Eurostat-ի տուեալներով՝ 4,164,175 էր, սակայն նուազեցաւ տնտեսական տակնապին պատճառով (արտագաղթ ու մասամբ՝ ներքաղթ այլ շրջաններ)[28]։ Աթէնքի քաղաքապետութեան բնակչութեան թիւը 664,046 է․ Ատտիկէի Մարզի չորս վարչական միաւորներուն բնակչութեան թիւով՝ 2,640,70։

ՄշակոյթԽմբագրել

Բացօթեայ թանգարան մըԽմբագրել

 
Ազգային Գրադարանի շէնքը
 
Աթէնքի Կաճառը
 
Ազգային Գրադարանին նոր շէնքը․ Սդաւրոս Նիարխոս Մշակութային Հիմնարկ
 
Աթէնքի Հնագիտական Թանգարանը․ կառուցուած 1866 թուականին (հիմնուած 1826 թ․ էղինա)
 
Καλλιμάρμαρον կամ Փանաթինեան դաշտը, հիմնուած Ք․ա․ 329 թուականին

Ամենուրէք՝ մայրաքաղաքին մէջ եւ շուրջը, կը հանդիպինք դասական, հռոմէական, բիւզանդական, օսմանեան տիրապետութեան շրջաններէն մնացած յուշարձաններու, կառոյցներու, որոնցմէ աշխարհածանօթը Փարթենոնան է․ հին արեւմտեան քաղաքակրթութեան խորհրդանիշը կը նկատուի։ Քաղաքին մէջ կը պահպանուին Հին Յունաստանի, Հռոմէական եւ Բիւզանդական շրջաններէն թատրոններ, երաժշտանոցներ, յուշարձաններ, տաճառներ, եկեղեցիներ եւ աւելի փոքր թիւով՝ Օսմանեան շրջանէն։ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջի Յունաստանի 18 յուշարձաններէն, երկուքը Աթէնքին մէջ կը գտնուին՝ Աքրոփոլին եւ Տաֆնիի Վանքը։

Նորագոյն շրջանէն, գլխաւոր տեսարժան վայրեր կը համարուին՝ 19-րդ դարուն կառուցուած Յունաստանի Խորհրդարանը, Եռաբանութիւնը Τριλογία, որ կ՛ընդգրկէ երեք շէնքեր՝ Ազգային Գրադարանը, Համալսարանը եւ Կաճառը։

Աթէնքի կեդրոնը կը գտնուին Հնագիտական Թանգարանը (յունական հնագիտական իրերուն աշխարհի ամենաշատ հաւաքածոն ունի), Աքրոփոլիին (Նոր) Թանգարանը, Բիւզանդական, Քիքլատեան, Պենաքի եւ Դրամագիտական Թանգարանները եւ շատ ուրիշ։[3][29]

Աթէնք կը հիւրասիրէ 17 օտար Հնագիտական Հիմնարկեր, որոնք զանազան ներդրումներով՝ տնտեսական թէ մարդուժի կ՛առաջացնեն եւ կը դիւրացնեն հնագիտական ուսումնասիրութիւնները եւ պեղումները։

ՃարտարապետութիւնԽմբագրել

Աթէնք քաղաքը կ՛ընդգրկէ զանազան ճարտարապետական ոճեր․ յունահռոմէական, դասական յունական, եւ ժամանակակից ինչպէս Պահաուս Bauhaus, Արդ Տեքօ Art Deco։ Այս շինութիւնները միատեղուած չեն, այլ խառն․ այսինքն, մէկ թաղի մէջ կը հանդիպինք վերոնշեալ ոճերով շէնքերու։

Քաղաքաշինութեան զարգացման եւ հարստացման, մեծ դեր խաղացին օտար եւ յոյն աշխարհածանօթ ճարտարապետներ։ Օտարներ՝ Թէոֆիլոս Հանսըն Theophil Freiherr von Hansen, էրնսդ Զիլլըր Ernst Ziller, Շլիման Schliemann, 1950-էն ետք՝ Ուոլդըր Կրոփիուս Walter Gropius, եւ ժամանակակից՝ ՝Էէրօ Սաարինեն Eero Saarine։

1930-1970 թուականներուն յոյն ճարտարապետներէն գլխաւորներն են՝ Կոստանտինոս Տոքսիատիս Κωνσταντίνος Δοξιάδης, Տիմիդրիս Փիքիոնիս Δημήτρης Πικιώνης, Փերիքլիս Ա․ Սաքելարիոս Περικλής Α. Σακελλάριος, Արիս Կոստանտինիտիս Άρης Κωνσταντινίδης եւ ուրիշներ։

Քաղաքին քանդակներըԽմբագրել

 
Սինտաղմա հրապարակ․ Անծանօթ Զինուորին դամբանը, Յունաստանի Նախագահական Պատուոյ պահակագունդի հսկողութեան
 
Աթէնքի Իրոտու Ատտիկու Երաժշտանոցը․ Աքրոփոլիէն դիտուած
 
Աթէնքի երկաթագնացի ցանցը

Քաղաքին չորս կողմը կը հանդիպինք տարբեր ոճերով արձաններու, կիսարձաններու, կիսապատկերնէրու եւ կամ պատերու վրայ քանդակներու, օրինակ Սինտաղմայի հրապարակին վրայ Անծանօթ Զինուորին դամբանը։

ԹանգարաններԽմբագրել

Աթէնքը ունի քանի մը տասնեակ թանգարաններ․ կը նշենք գլխաւորները՝

  • Ազգային Հնագիտական Թանգարանը Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο
  • Պենաքի Թանգարանը Μουσείο Μπενάκη
  • Բիւզանդական եւ Քրիստոնէական Թանգարանը Βυζαντινό και Χριστιανικό Μουσείο
  • Դրամագիտական Թանգարանը Νομισματικό Μουσείο
  • Քիքլատեան Թանգարանը Μουσείο Κυκλαδικής Τέχνης
  • Աքրոփոլիին նոր Թանգարանը Νέο Μουσείο της Ακρόπολης
  • Ռազմական Թանգարանը Πολεμικό Μουσείο
  • Հին Շուկային Թանգարանը Μουσείο Αρχαίας Αγοράς
  • Յունաստանի Պատկերասրահը Πινακοθήκη της Ελλάδος
  • Աթէնք քաղաքի թանգարանը Μουσείο Πόλεως Αθηνών
  • Ժողովրդային Արուեստի Թանգարանը Μουσείο Ελληνικής Λαϊκής Τέχνης
  • Քերամիքոյի Հին մահաքաղաքը եւ Թանգարանը Η νεκρόπολη του Κεραμεικού και το Μουσείο
  • Ժամանակակից Արուեստի Ազգային Թանգարանը Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης
  • Աթէնքին պատմութեան Թանգարանը (հին խորհրդարանի շէնք) Μουσείο Ιστορίας των Αθηνών ․․․

Կան նաեւ աւելի փոքր եւ անձնական թանգարաններ։

Փոխադրական միջոցներԽմբագրել

Ցամաքային փոխադրամիջոցներԽմբագրել

Աթէնք ունի խիտ, ընդարձակ, իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ․ հանրակառքային՝ trolleybus - autobus, երկաթագծային պարզ թէ արագընթաց՝ métro, tramway։ Նաեւ՝ թաքսի taxis։ Ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։

Նաւային փոխադրամիջոցներԽմբագրել

 
Փիրէայի Նաւահանգիստը

Նաւային փոխադրամիջոցը, 24 ժամուայ հետեւողականութեամբ, կը կատարուի առաւելաբար ու գլխաւորաբար Փիրէայի եւ նուազ չափով քաղաքի ծայրամասի Ռաֆինա եւ Լավրիոն նաւահանգիստներէն։ Անոնց կապուած են ցամաքի փոխադրամիջոցները։

 
Աթէնքի Միջազգային Էլեթերիոս Վենիզելոս Օդակայանը

Օդային փոխադրամիջոցԽմբագրել

Աթէնքի Էլեֆթերիոս Վենիզելոս Միջազգային Օդակայանը (իր ներքին ու արտաքին համաշխարհային ծաւալի թռիչքներով) Διεθνής Αερολιμένας Αθηνών / Diethnís Aeroliménas Athinón (code AITA : ATH), կառուցուեցաւ 2001 թուականին եւ փոխարինեց Հելլինիքոյի Օդակայանը Διεθνής Αερολιμένας Ελληνικού։

Կրթական ՀաստատութիւններԽմբագրել

Աթէնքին մէջ կը գործեն եռասնեակէ աւելի Գիտական, Բժշկական, Բազմարուեստական, Ճարտարագիտական, Փիլիսոփայական, Մանկավարժական, Համակարգիչի Ճարտարարուեստի, Արուեստագիտութեան պետական եւ նուազ թիւով անձնական համալսարաններ, ուսումնարաններ։ Կան թատերարգութեան, պարուսուցման, արուեստի բազմաթիւ վարժարաններ, երաժշտանոցներ։ Ասոնցմէ լուրջ թիւ մը հիմնուած է Յունաստանի ազատագրումէն անմիջապէս վերջ, 19-րդ դարուն առաջին կիսուն։

Աթէնքի հետ եղբայրացած քաղաքներԽմբագրել

Աթէնք եղբայրացած է հետեւեալ քաղաքներուն հետ․-

ՊատկերասրահԽմբագրել

ՓոխադրամիջոցներԽմբագրել

ՀաստատութիւններԽմբագրել

ՎաճառատուներԽմբագրել

Սնունդը Աթէնքի մէջԽմբագրել

Բնակելի շԷնքերԽմբագրել

Զբօսայգիներ եւ տեսարժան վայրերԽմբագրել

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • [J.F. Chauvel, La Grèce à l'ombre des épées, Paris, Laffont, 1968, 281 pages.] Յունաստանը սուրի ստուերին տակ, (ֆր.)
  • [Ιατρίδης, Ι.Ο., Εξέγερση στην Αθήνα, εκδ. Λιβάνη, Αθήνα, 2013.] Աթէնքի Դեկտեմբերեան ապստամբութիւնը, (հուն.)
  • [Nikos Marantzidis and Giorgos Antoniou. "The Axis Occupation and Civil War: Changing trends in Greek historiography, 1941–2002." Journal of Peace Research (2004) 41#2 pp: 223–231.] Միջքաղաքացիական Պատերազմը, (հուն.)
  • [Ουσιαστικά θα μπορούσε να μιλήσει κανείς για ιδεολογική κρίση εξαιτίας της πλήρους κατάρρευσης του μύθου της Μεγάλης Ιδέας. Βλ. Άλκης Ρήγος, Η Β΄ Ελληνική Δημοκρατία 1924-1935. Κοινωνικές διαστάσεις της πολιτικής σκηνής, Θεμέλιο, 1988, Αθήνα, 266] Յունաստանի 2-րդ Հանրապետութիւնը 1924-1935, (հուն.)
  • Թ․ Կալանդ, Յունաստանի պատմութիւնը 1768-1913 (անգլ.)
  • Βερβενιώτη Τασούλα, «Η Μαγική Πόλη, η Συνοικία το Όνειρο και ο Συνοικισμός Πολυγώνου: Της σιωπής και της λήθης», στο free press «Park Fables», Fast Forward Festival 5, Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών Ιδρύματος Ωνάση, Μάιος 2018. / Աթէնքի արագ ու անկարգ վերակառուցումը՝ Բ․ Համաշխարհային պատերազմէն ետք․

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. archINFORM — 1994.
  2. 2,0 2,1 Απογραφή Πληθυσμού - Κατοικιών 2011. ΜΟΝΙΜΟΣ Πληθυσμός
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Աթէնք britannica կայքէջի մէջ
  4. Յունաստանի Վարչական բաժանում (հուն.)
  5. Η ιστορία των Ολυμπιακών Αγώνων / Ողիմպիական Խաղերուն պատմութիւնը (հուն.)
  6. Athéna / Հին Յունաստան, Աթինա աստուածուհին (ֆր.)
  7. Η Αρχαία Αθήνα του Περικλή ζωντανεύει μπρος στα μάτια σου! / Հին Աթէնքը (հուն.)
  8. Ο ΘΗΣΕΑΣ / Թիսէա եւ Մինոդաւրօ (հուն.)
  9. Παναθήναια / Փանաթինիէա խաղերը (հուն.)
  10. Οι δέκα φυλές που δημιούργησε ο Κλεισθένης στην Αρχαία Αθήνα / Քլիսթենեսին տասը ցեղերը ստեղծեցին Հին Աթէնք (հուն.)
  11. Η Ιωνική επανάσταση 499 - 494 π.Χ. / Յունաստանի Մանկավարժական Համալսարան, Միտիքեան պատերազմներ աշխատութիւն (հուն.)
  12. The Democratic Experiment / BBC Պատմութիւն յունական ժողովրդավարութեան (անգլ.)
  13. Εφιάλτης ο Αθηναίος (461 Π.Χ.) / էֆիալդի Աթենացին (հուն.)
  14. Ο Χρυσός Αιώνας του Περικλέους (5ος αιώνας π.Χ.) / Փերիքլեսի Ոսկեդարը (հուն.)
  15. Յերոնիայի մարտը, յունական քաղաք-պետութիւններուն միաւորումը Ֆիլիպոս Բ․ Մակետոնացիին կողմէն, յունարէն Η μάχη της Χαιρώνειας τερμάτισε την ανεξαρτησία των ελληνικών πόλεων-κρατών και τις ένωσε υπό την εξουσία του Φιλίππου Β’ της Μακεδονίας....
  16. Αδριάνειο Υδραγωγείο / Ատրիանոսին ջրուղին (հուն.)
  17. elxefsis.com / Հռոմէական տարիներ (հուն.)
  18. 18,0 18,1 Οι Έλληνες κάτω από την οθωμανική και τη λατινική κυριαρχία / Բաց դպրոց․ Զ․ դասարանի Պատմութեան գիրք (հուն.)
  19. Η Ακρ όπολης / Աքրոփոլի թանգարանի հաւաքածոները (հուն.)
  20. Լորտ Պայրոն britannica կայքէջի մէջ (անգլ.)
  21. Filiki Eteria Museum / Ֆիլիքի Էթերիա Թաանգարան (անգլ.)
  22. 22,0 22,1 Η επανάσταση του 1821 και η απελευθέρωση των Αθηνών / 1821 թուականի յեղափոխութիւնը և Աթէնքի ազատագրումը (հուն.)
  23. Η Αθήνα τον 19ο αιώνα: Από επαρχιακή πόλη της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πρωτεύουσα του Ελληνικού Βασιλείου / Աթէնքը Օսմանեան տիրապետութեան շրջանին, ելկտ․ հրատարակութիւն (հուն.)
  24. Η Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου / Այսօրուան նման, յօդուածագրութիւն (հուն.)
  25. THE GERMAN CAMPAIGNS IN THE BALKANS (SPRING 1941) / Գերմանիոյ ներխուժումը Պալքանեան թերակղզին (անգլ.)
  26. Ελληνική απογραφή 1856
  27. Ελληνική απογραφή 1861
  28. EUROSTAT http://appsso.eurostat.ec.europa.eu/nui/show.do?dataset=urb_lpop1&lang=en
  29. Bonjour Athenes / Բարիլոյս Աթէնք (ֆր.)

Արտաքին յղումներԽմբագրել