Հայաստանի Հանրապետութիւն
Հայաստան եւ Հայաստանի Հանրապետություն
Դրօշ
Դրօշ
Զինանշան
Զինանշան
Հիմնական տեղեկութիւններ
պաշտօնական լեզու հայերէն
Մայրաքաղաք Երեւան
Պետութեան վարչակարգ Հանրապետութիւն
Կրօն Քրիստոնէութիւն
Մակերես 29,743 քմ² քմ²
Ազգաբնակչութիւն. 2.924.816 (101,5 /կմ² (99-րդ) 262,9 /մղոն²/քմ²)
Պետական Վերագրումներ
ազգային ոգերգ {{{ազգային ոգերգ}}}
Արժոյթ Հայկական դրամ ({{{արժոյթի գօտի}}})
Համացանց | ISO | հեռախօսային համակարգ [[.]] | +374 | հեռախօսային համակարգ


Հայաստանի Հանրապետութիւն, պետութիւն Անդրկովկասի մէջ։ Եւրոպայի եւ Ասիոյ սահմանագլխուն, Հարաւային Կովկասի մէջ։

Մշակութային, կրօնական եւ քաղաքական տեսանկիւնէն երբեմն ընդունուած է նկատել եւրոպական երկիր։ Հիւսիսէն սահմանակից է Վրաստանին, արեւելքէն՝ Ազրպէյճանին, հարաւ-արեւելքէն՝ Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան, հարաւէն՝ Իրանին, հարաւ–արեւմուտքէն՝ Ազրպէյճանի վերահսկողութեան տակ գտնուող Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան, արեւմուտքէն՝ Թուրքիային։

21 Սեպտեմբեր 1991-ին համաժողովրդական հանրաքուէով մը, Հայաստանը անկախացաւ։ Հայաստանի բնակչութեան 99%-ը «Այո» ըսաւ անկախութեան եւ Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդը ընդունեց «Անկախութեան մասին հռչակագիր»-ը, հռչակելով Հայաստանի Հանրապետութեան (ՀՀ) անկախութիւնը։ Սեպտեմբերի 21-ը կը նշուի որպէս ազգային տօն։

Անուան ստուգաբանութիւնԽմբագրել

Հայոց անուանադիր նախնին Հայկն է։ Սերունդները յետագային անոր անունով ալ կոչուած են՝ հայկազունք, հայք, հայեր, երկիրը՝ Հայք, Հայոց աշխարհ։ Միջին դարերուն «Հայ» արմատին աւելցաւ իրանական «-ստան» վերջածանցը, որ ունի երկիր, տարածք իմաստը։ Այդպէս «Հայք» կամ «Մեծ Հայք» եզրոյթը փոխուեցաւ Հայաստանի։

Մովսէս Խորենացիի եւ Միքայէլ Չամչեանի համաձայն՝ «Արմենիա» անունն սկիզբ առած է Արամ անունէն, որ Հայկ Նահապետի ուղիղ ժառանգորդն էր։ 20-րդ դարու հայ պատմաբան Լեոյի, կոչուած է հայոց ծագման մասին յունական առասպելի հերոս Արմէնիոսի անունէն, որ գալով Թեսալիայէն (այժմ՝ Պուլկարիա)՝ բնակած է Հայկական լեռնաշխարհին տարածքին եւ ձուլուած այնտեղ ապրող ցեղերու ու ցեղային միութիւններու հետ։[1]

Կայ նաեւ Հայաստան անուան ստուգաբանութեան վրացական տարբերակը, որուն համաձայն հայերու առաջնորդ Հայկը, վրացիներու առաջնորդ Քարթլոսը, կովկասյան տարբեր ցեղերու առաջնորդներ, եղբայրներ եղած են եւ սերած նոյն հօրմէն ու մօրմէն։[2] Թէպետեւ այժմ վրացիները հայկական պետական կազմաւորումներէն մէկուն՝ Սումխու երկրի (Ծոփք-Քոմմակենէ) անունով Հայաստանը կը կոչեն Սոմխեթի, ժողովուրդին՝ սոմեխներ։

Հայաստանը աշխարհի գրեթէ բոլոր լեզուներով կը կոչուի Արմէնիա՝ անգլերէն՝ Armenia, ռուս.՝ Армения, արաբերէն՝ أرمينيا‎, պարս․՝ ارمنستان, գերմաներէն՝ Armenien եւ այլն։ Այդ անունը կու գայ հայկական «Արմէ» եւ «Ուրմէ» ցեղերու անուանումէն, առաջինը այդպէս անուանած են ասորեստանցիներն ու բաբելոնցիները։ Այնուհետեւ այդ անունը տարածուած է յոյներու ու փիւնիկեցիներու միջոցով։ Հայաստանի անունը նշուած է նաեւ Պեհիսթունի եռալեզու արձանագրութեան մէջ։

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

Հայաստանի սահմանակից երկիրներն են հիւսիսէն՝ Վրաստանը, արեւելքէն՝ Ազրպէյճանը, հարաւէն՝ Իրանը, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նախիջեւանը եւ արեւմուտքէն՝ Թուրքիան։

Հայաստանը լեռնային երկիր է՝ 90%-ը ծովուն մակարդակէն 1.000 մեթր բարձր է։ Ամենաբարձր լեռը Արագածն է (4.090 մ․)։ Ամենամեծ լիճը Սեւանն է՝ 1.417 քառ. ք․մ․։

ՊատմութիւնԽմբագրել

ՆախնադարԽմբագրել

Հայ ժողովուրդը կազմաւորուած ու իր պատմական ուղին անցած է Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Այդ հնագոյն մարդու նախնական բնակեցման այն տարածքներէն է, որ հարուստ է նախնադարու բոլոր փուլերուն վերաբերող յուշարձաններով։

Քարէ դարը ընդունուած է բաժնել 3 փուլերու՝ հին քարէ դար (պալէոլիթ, մինչեւ Ն.Ք. 12-րդ հազարամեակ), միջին քարէ դար (մէզոլիթ, Ն.Ք. 12-րդ հազարամեակ – Ն.Ք. 7-րդ հազարամեակի կէսեր) եւ նոր քարէ դար (նեոլիթ Ն.Ք. 7-րդ հազարամեակի կէսգր – Ն.Ք. 5-րդ հազարամեակի կէսեր), որոնցմէ իւրաքանչիւրը իրենց հերթին կը բաժնուին առանձին փուլերու։

Նախնադարեան հասարակութեան հին քարէ դարու առաջին ենթափուլը՝ ստորին պալէոլիթը, Հայաստանի տարածքին սկսած է մօտ 2 միլիոն տարի առաջ եւ աւարտած է մօտ 100 000 տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ յայտնի են այս ժամանակաշրջանի քանի մը բացօթեայ հնավայրեր, կայաններ եւ քարայրային տիպի յուշարձաններ։ Անոնցմէ յայտնի է Գուգարքի մէջ յայտնաբերուած հին քարէ դարեան կայանը, որու տարիքը մօտ 1, 8 միլիոն տարի է։ Այն Հարաւարեւմտեան Ասիոյ՝ մարդու մինչեւ այժմ յայտնի հնագոյն կայանն է։ Հնագոյն ժամանակներու մասին հարուստ տեղեկութիւններ կը պարունակեն նաեւ Ազոխի քարայրը Արցախի մէջ, Արտին լեռան շրջակայքը եւ քանի մը յուշարձաններ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ Միջին պալէոլիթի ժամանակաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհին մէջ աւարտած է մօտ 40 հազար տարի առաջ։ Վերին պալէոլիթը կ՚ընդգրկէ մօտ 40000-14000-ականները ինկած ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի տարածքին յայտնի են վերին հինքարիդարեան շուրջ 60 յուշարձան։ Անոնց հիմնական մասը կը գտնուի լեռնաշխարհի հիւսիսարեւելեան, հարաւային եւ հարաւարեւմտեան մասերուն մէջ՝ Եփրատի աւազանին, Կորդուաց աշխարհին, Տիգրիսի աւազանին մէջ եւ այլուր։

Միջին քարէ դարու յուշարձաններու թիւը լեռնաշխարհի սահմաններուն մէջ դեռեւս չանցնիր 35-էն, որոնք ինչպէս բացօթեայ կայաններ ու հնավայրեր են, այդպէս ալ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Այժմեան Հայաստանի տարածքին այս փուլի յուշարձաններ կան Ապարանի գոգաւորութեան մէջ։

Նոր քարէ դարու ընթացքին՝ Ն.Ք. 8 հազարամեակի վերջերը, արդէն գոյութիւն ունէին կայացած երկրագործական հասարակութիւններ։ 1990-ականներու առաջին կիսուն Սասնոյ ջուր գետի արեւմտեան ափին պեղուած հնավայրի տուեալները եկան փաստելու, որ այստեղ կայուն բնակատեղիներ հիմնող առաջին համայնքները հանդէս կու գան արդէն Ն.Ք. 10-րդ հազարամեակէն։ Ուսումնասիրութիւններու արդիւնքով ակնյայտ դարձաւ, որ Հայկական Տաւրոսէն հիւսիս ինկած շրջաններու նոր քարէ դարու մշակոյթը տեղական արմատներ ունի։ Եդեսիոյ մօտ գտնուող Պորտաբլուր հնավայրի արեւելեան հատուածի վաղ շերտերուն մէջ բացուած է 1000 քառ. մեթր տարածք զբաղեցնող հրապարակ մը, որու հարեւանութեամբ պեղուած են այսպէս կոչուած «սալէ կոթողներու տունը» եւ «գանգերի տունը»: Այս հասարակութեան կեանքին մէջ մեծ տեղ զբաղեցուցած են հաւատալիքներն ու ծէսերը, որոնք գերազանցապէս կապուած էին նախնիներու պաշտամունքի եւ ցլի պաշտամունքի հետ։ Պորտաբլուրին մէջ բացուած են Երկիր մոլորակի վրայ մինչ օրս յայտնի ամենահին տաճարները։ Այստեղ յայտնաբերուած են մօտ 700 քարէ արձանիկներ։

Ն.Ք. 5-րդ հազարամեակի կէսերուն եւ 4-րդ հազարամեակի ընթացքին Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը թեւակոխած են պղինձի-քարէ դար (էնեոլիթ), որուն կը յաջորդէ պրոնզէ դարը (Ն.Ք. 3-2-րդ հազարամեակներ)։ Լեռնաշխարհը կը ներկայանայ զարգացման նոյն մակարդակի վրայ գտնուող եւ համասեռ մշակոյթով հասարակութեամբ, որ շուրջ հազար տարի կը պահպանէ մշակութային միասնութիւնը։ Տարածում կը գտնէ Կուր-Արաքսեան մշակոյթը. յայտնի է Շենգաւիթեան մշակութային համալիրը Երեւանի հարաւարեւմտեան մասին մէջ։ Ն.Ք. 3-րդ հազարամեակի վերջը երկու հարիւրամեակներու մէջ կ՚արմատաւորուին, այսպէս կոչուած, Թռեխք-Վանաձորեան մշակութային համալիրները։ Անոնք ներկայացուած են բացառապէս դամբարաններով, իսկ մեծաքանակ բնակատեղիներ չեն փաստագրուած։ Լեռնաշխարհի հարաւարեւմտեան շրջաններուն մէջ Ն.Ք. 2-րդ հազարամեակի սկիզբէն հանդէս կու գայ տեղական Ծոփք-Մալաթիայի միջին պրոնզիդարեան մշակոյթը:

Ն.Ք. 16-րդ դարու վերջէն Ն.Ք. 13-րդ դարու առաջին կէսը ինկած ժամանակահատուածին մէջ յստակ կ՚ընդգծուի վերոյիշեալ մշակոյթներու խաչասերման եւ «ժողովրդագրական պայթիւնի» հետ զուգորդուող Լճաշէն-Մեծամօրեան մշակոյթի ծաւալման համապատկերը։ Այդ ժամանակաշրջանի գտածոներէն կարելի է առանձնացնել ծիսական անօթները, սպիտակ եւ կարմիր գոյներով յարդարուած խեցեղէնը, պրոնզէ դաշոյնները, նետասլաքները, մեծաքանակ ուլունքները եւ այլ նիւթեր։

Հայաստանի մէջ երկաթէ դարը կը սկսի Ն.Ք. 2-րդ հազարամեակին։ Երկաթէ պաշարներով հարուստ Հայկական լեռնաշխարհը՝ Սիւնիք, Մուշ, Խնուս եւ այլն, Առաջաւոր Ասիոյ մէջ դարձաւ հումքի գլխաւոր մատակարար եւ գերիշխող դիրք գրաւեց։

Հին շրջանԽմբագրել

Վանի թագաւորութիւնԽմբագրել

Հիմնական յօդուած Վանի Թագաւորութիւն

link=https://hy.wikipedia.org/wiki/%D5%8A%D5%A1%D5%BF%D5%AF%D5%A5%D6%80:Urartian_Fresco02.jpg|աջից|մինի|Էրեբունի ամրոցի որմնանկար Պատմական Հայաստանի տարածքին առաջացած հնագոյն պետութիւնը Վանի թագաւորութիւնն էր (Ուրարտու)՝ Վան մայրաքաղաքով (Ն.Ք. 9-6-րդ դարեր)։ Այն հզօրութեան գագաթնակէտին հասած է Մենուա (Ն.Ք. 810-786), Արգիշտի Ա. (Ն.Ք. 786–764) եւ Սարդուրի Բ. (Ն.Ք. 764–735) արքաներու օրօք՝ զբաղեցնելով Հայկական լեռնաշխարհի տարածքը, Արեւմտեան Իրանը, Հարաւային Միջագետքը եւ Միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքները։ Արարատեան դաշտի տարածքին հիմնադրուած են Թէյշեբաինի, Արգիշտիխինիլի եւ Էրեբունի քաղաք-ամրոցները. վերջինիս անուան հետ ընդունուած է կապել Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաքի՝ Երեւանի անունը։

Վանի թագաւորութենէն մեզ հասած են բազմաթիւ քարէ արձանագրութիւններ, բերդերու ու տաճարներու մնացորդներ, որոնք կը վկայեն պետութեան հարուստ մշակոյթի ու զարգացած պետական համակարգի մասին։ Ն.Ք. 8-րդ դարու կէսերէն սկսած Վանի թագաւորութիւնը կը թուլանայ եւ անկում կ՚ապրի Ասորեստանի եւ Հիւսիսային Կովկասի ցեղերու՝ սկիւթներու ու կիմմերներու դէմ պատերազմներու արդիւնքովմ։ Ուրարտուի վերջին թագաւոր Ռուսա Դ-ն իշխած է Ն.Ք. 609–590 (կամ 585) թուականներուն, որմէ ետք Վանի թագաւորութիւնը դադրած է գոյութիւն ունենալ։ Հայերը կամ անոնց անմիջական նախնիները բնակած են Վանի թագաւորութեան տարածքին, եւ անոր յաջորդած Երուանդունեաց թագաւորութիւնը եղած է զուտ հայկական։

Համաշխարհային պատմագիտութեան մէջ չկայ միարժէք կարծիք Վանի թագաւորութեան եւ հայ ժողովուրդի կապի մասին։ Գիտնականներու զգալի մասը կ՚առանձնացնէ ուրարտական լեզուն եւ մշակոյթը հայկականէն՝ համարելով, որ հայկական ցեղերը գերիշխանութեան հասած են Հայկական լեռնաշխարհի տարածքին միայն Վանի թագաւորութեան կործանումէն ետք։ Ըստ մէկ այլ վարկածի, որ կ՚ընդունուի քանի մը հայ պատմաբաններու կողմէ, Վանի կամ Արարատեան թագաւորութիւնը ի սկզբանէ եղած է զուտ հայկական կազմաւորում, եւ Ն.Ք. 6-րդ դարու սկիզբը տեղի ունեցած է ընդամէնը իշխող դինաստիայի փոփոխութիւն։

Երուանդունիներու թագաւորութիւնԽմբագրել

Հիմնական յօդուած Երուանդունիներ

Ն.Ք. 570-ականներուն Մերձաւոր Արեւելքի քաղաքական ասպարէզին մէջ կը յայտնուի Երուանդունիներու թագաւորութիւնը։ Հայաստանի պետական -սահմանները համընկած են ճիշդ Արարատեան տէրութեան եւ հայ ժողովուրդի էթնիկական սահմաններուն։ Ասոր մասին կը վկայեն յոյն պատմիչ Հերոդոտոսի, ասորի ճանապարհորդ Մար Ապաս Կատինայի եւ այլոց աշխատութիւնները։ Երուանդ Ա. Հայկազեանի որդին՝ Տիգրան Ա-ը (Ն.Ք. մօտ 560–535), պարսից Աքեմէնեան արքայ Կիւրոս Բ. Մեծի հետ Ն.Ք. 550-ին մասնակցած է Մարաստանի, իսկ 538-537-ին Բաբելոնիայի թագաւորութիւններու կործանման։ Հայկազեան-Երուանդունիները շարունակաբար գահակալած են մինչեւ Ն.Ք. 3-րդ դարու վերջը։

Ալեքսանտր Մակեդոնացիի արշաւանքներէն եւ Ն.Ք. 331-ինին Աքեմէնեան տիրակալութեան անկումէն ետք, Հայաստանի մէջ գահակալող Երուանդ Գ-ը իրեն հռչակած է անկախ թագաւոր (Ն.Ք. 331 - մօտ 300) եւ պայքարած յունա-մակեդոնական նուաճողներու դէմ։ Անոր աջակցութեամբ Ն.Ք. 331-ին Փոքր Հայքի թագաւոր հռչակուած է զօրավար եւ անոր թերեւս մերձաւոր ազգական Միթրաուստեսը (Միհրուայիշտ)։ Երուանդ Գ. արքան, հակահարուած հասցնելով Ալեքսանտր Մակեդոնացիի զօրավարներ Մեմնոնի եւ Սելեւկոս Նիկատորի ոտնձգութիւններուն, յաջողութեամբ պաշտպանած է Մեծ Հայքի թագաւորութեան անկախութիւն։ Անոր աջակցութեամբ իրենց անկախութիւնը պահպանած են նաեւ փոքրասիական քանի մը պետութիւններ՝ Փոքր Հայքի, Պոնտոսի եւ Կապադովկիայի թագաւորութիւնները։

Ն.Ք. 3-րդ դարու ընթացքին Մեծ Հայքէն կ՚անջատուին Ծոփքի եւ Կոմմագենէի թագաւորութիւնները, ուր նոյնպէս կ՚իշխէին Երուանդունիները։ Անոնք կը հատեն սեփական դրամները, կը կառուցեն քաղաքներ ու բերդեր։ Հայաստանը կը կորսնցնէ միասնականութիւնը, որ վտանգ կըէ հանդիսանայ իր անկախութեան համար։ Ծայրագաւառներէն շատերը կ՚անցնին հարեւան պետութիւններու ազդեցութեան եւ գերիշխանութեան տակ։

Երուանդ Դ. Վերջինը (Ն.Ք. 220-201) Ախուրեանի եւ Երասխի գետախառնման մօտ հիմնադրած է Երուանդաշատ նոր մայրաքաղաքը, որմէ քիչ հիւսիս՝ Երուանդակերտը եւ Երուանդաւանը, իսկ Ախուրեանի աջ ափին՝ Բագարան աւանը։ Ն.Ք. 200-ին սելեւկեան զօրքերու աջակցութեամբ հայ զօրաւար Արտաշէսը տապալած է Երուանդ Դ.-ին եւ կարգուած Մեծ Հայքի կուսակալ։

 
Արեւելեան Հայաստանի պատկերը՝ նկարահանուած ՆԱՍԱ-յի (ԱՄՆ) արբանեակէն։

Հայաստանի մեծ քաղաքներԽմբագրել

  1. Երեւան 1.093.499
  2. Կիւմրի 148.383
  3. Վանաձոր 101.099
  4. Հրազդան 63,400
  5. Աբովեան 60,600
  6. Վաղարշապատ 49.514
  7. Կապան 46,500
  8. Արմավիր 45,100
  9. Հրազդան 40.796
  10. Արտաշատ 35,100
  11. Աշտարակ 29,800
  12. Գորիս 20.000
  1. Լեո, Երկերի ժողովածոյ, հ. 1, Երեւան։
  2. Հ․ Գ․ Ժամկոչյան «Հայոց պատմություն