Բացել գլխավոր ցանկը

Ախալցխա (վրաց.՝ ახალციხე, թարգմանաբար՝ «նոր ամրոց», հին անունները՝ "ლომსია" - "Լամսիա" և "Խիսկա"), քաղաք Վրաստանի հարաւին, Ախալցխայի շրջանի շրջկեդրոն, Սամցխէ-Ջավախք նահանգի վարչական կեդրոն։

Քաղաք
Ախալցխա
վրաց.՝ ახალციხე
Դրօշ Զինանշան
Flag of Akhaltsikhe (City).svg Coat of Arms of Akhaltsikhe.svg

Akhaltsike, view from Rabati.jpg
Երկիր Flag of Georgia.svg Վրաստան
ՄխարԵ Սամցխէ-Ջավախք
Մայրաքաղաքն է Ախալցխայի մունիցիպալիտետ եւ Սամցխե-Ջավախեթի մարզ
Մունիցիպալիտետ Ախալցխայի
Հիմնադրուած է 12-րդ դար թ.
ԲԾՄ 1840±1 մետր, 1029±1 մետր
Բնակչութիւն 17 903 մարդ (31 Դեկտեմբեր 2014)
Գտնւում է ափին Փոցխով
Ազգային կազմ Հայեր, վրացիներ,
Կրօնական կազմ Հայ Առաքելական եկեղեցի
Վրաց ուղղափառ եկեղեցի
Տեղաբնականուն ախալցխեցի
Ժամային գօտի UTC+4, ամառը UTC+5
Հեռախոսային կոդ +10-995-365-...
Փոստային ինդեքս 0800[1]

Բնակչութիւնը՝ 17 903 մարդ (31 Դեկտեմբեր 2014)։ 1993 թուականի դրութեամբ, Ախալցխայի հայերը կը կազմէին բնակչութեան 62,8%-ը, 2005 թ. ին՝ 45%-ը։ 62,8%-ը, 2005 թ.՝ 45%-ը[2]։ Ըստ 2002 թուականին պաշտօնական մարդահամարի տուեալներուն, Ախալցխայի շրջանին մէջ կը բնակէին 46,134 մարդ, որոնցմէ 16,879-ը (36,6%)՝ հայեր էին[3]։

Ախալցխան հիմնադրուած է ԺԲ դարի առաջին կէսին, Փոցխով գետի վրայ, որ Կուր գետի վտակներէն է։ Քաղաքով կ'անցնին Պաթում, Պորժոմ, Ախալքալաք գացող մայրուղիները։

ԺԴ դարէն մինչև ԺԶ դարի 80-ական թուականները Ախալցխան Սամցխէ-Ջավախք տարածաշրջանի մշակութային, քաղաքական և տնտեսական կեդրոնն էր, և Ջակելի տոհմի աթաբեկներու նստավայրը։ 1579 թուականին քաղաքը կ'իյնայ Օսմանեան կայսրութեան իշխանութեան տակ, և 1628 թուականէն սկսեալ քաղաքը կը դառնայ Օսմանեան կայսրութեան Ախալցխայի նահանգի (թրք.՝ Ahıska) կեդրոնը։

1829 թուականին Ադրիանապոլսի հաշտութեան արդիւնքով Ախալցխան կը միանայ Ռուսական կայսրութեան։

Հայերը Ախալցխայի մէջԽմբագրել

Հայերը Ախալցխայի մէջ բնակած են քաղաքի հիմնադրումէն ի վեր։ Հայերու ընկերային-տնտեսական և կրթական-մշակութային կեանքը քաղաքին մէջ մեծ ծաղկում կ'ապրի XIX դարու կէսերէն մինչև 1917 թուականին։ Ախալցխան կը դառնայ Անդրկովկասի հայ մշակութային և արհեստաւորական զարգացած կեդրոններէն մէկը։ Ախալցխան նաև հայ զինագործութեան ամենանշանաւոր կեդրոնն էր։ Յատկապէս յայտնի էին տոհմիկ զինագործներ Չիֆթալարեաններու պատրաստած զէնքերը։

1918 թուականին թրքական զօրքերուն դէպի Անդրկովկաս արշաւանքի ժամանակ, Ախալցխայի հայութիւնը քաղաքապետ Զորի Զորեանի ղեկավարութեամբ, կը յաջողի կազմակերպուած դիմադրութեամբ գաւառի սահմաններէն դուրս վտարել թուրքերը։

Ախալցխան նախքան 1917 թուականը, ունէր ինը հայկական եկեղեցի (որոնցմէ այժմ կանգուն կը մնան ընդամենը երեքը, և կը գործէ միայն մէկը՝ Սբ. Գրիգոր Լուսաւորիչ եկեղեցին)։ Մէկ այլ եկեղեցի, Սբ. Նշանը, որ թէև կանգուն է, սակայն Խորհրդային Միութեան տարիներուն բռնագրաւուած՝ և մինչև այսօր վերադարձուած չէ Վիրահայոց թեմին[4]։

Քաղաքին մէջ կը գործեն եօթը հայկական կրթօճախներ, որոնցմէ մէկն է Կարապետեան ուսումնարանը։ Նշեալ ուսումնարանը, Թիֆլիսի Ներսիսեան վարժարանէն ետք հռչակուած էր երկրորդը՝ ամբողջ Անդրկովկասի մէջ։ Այսօր, գործող միակ հայկական դպրոցը՝ Յովհաննէս Թումանեանի անուան դպրոցն է 2004-2005 ուսումնական տարեշրջանին ունէր 550 աշակերտ[2]։ 20-րդ դարու սկիզբէն կը գործէ նաև տպարան մը։ Տարբեր ժամանակներու ընթացքին տպագրուած են հինգ հայալեզու թերթ և ամսագիր։

1860 թուականին Ախալցխայի մէջ ստեղծուած է հայկական թատրոն, ուր բեմական ներկայացումներով հանդէս եկած են Պ. Ադամեանը, Սիրանուշը, Վ. Փափազեանը և այլ ականաւոր դերասաններ[5]։

Յայտնի ախալցխահայերԽմբագրել

Ծնունդով Ախալցխայէն են հայ ակադեմիկոսներ՝ Յակոբ Մանանդեանը, Ստեփան Մալխասեանցը, Վ. և Բարթողիմէոս Ֆանարջեանը, Արամ Ղանալանեանը, Հ. Ղանալանեանը, Ա. Աղամբեկեանը, Մ. Կասեանը և ուրիշներ։

Հանրածանօթ նկարիչներ են՝ Վարդգէս Սուրենեանցը, Յակոբ Կոճոյեանը, Վ. Գայֆաճեանը, նշանաւոր երգիչներ և երգչուհիներ՝ Լուսինէ Զաքարեանը, Շառլ Ազնավուրը, յայտնի ֆիլմի նկարահանիչներ՝ Կարօ Ալվարեանը, Վ. Վարդանեանը, դերասաններ՝ Կարպ Խաչվանքեանը, Շ. Ղազարեանը։

Դարասկիզբին Ախալցխան ունեցած է ականաւոր զօրավարներ՝ ինչպէս Ա. Սուջեանը, Օ. Ղասաբբաշեանը, դեր-ծովակալ Ա. Սաղոյեանը, տոհմիկ զինագործ Չիֆթալարեանները։ Ախալցխայէն է նաև կաթողիկէ եկեղեցւոյ ակնառու հոգևորական, հայ կաթողիկէ համայնքի կաթողիկոս-պատրիարք՝ քարտինալ Գրիգոր-Պետրոս Աղաճանեանը։

Քոյր-քաղաքներԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

Արտաքին յղումներԽմբագրել