Բացել գլխավոր ցանկը


Կաղապար:Taxobox կով, միասմբակաւոր որոճողներու ընտանիքին պատկանող վայրի ցուլի ենթատեսակ, ընտանի ցուլի (Կաղապար:Lang-la) էգ առանձնեակ, գիւղատնտեսական կենդանի: Կը Բազմանայ միսի, կաթի եւ կաշուի համար։ Այս տեսակի արուները կը կոչուին ցուլեր։ Կովերը ընտանեցած են մարդու կողմէն մօտաւորապէս 10,500 տարի առաջ Արեւմտեան Հայաստանին մէջ եւ Միջագետքի մէջ։ Որոշ երկիրներու մէջ, օրինակ Հնդկաստանին մէջ, կովերը կը համարուին սուրբ կենդանիներ:

Բովանդակութիւն

Ընդհանուր տեղեկութիւններԽմբագրել

Ընտանի տաւարը առաջացած է վայրի տուրէն, որն ընտանեցած է մօտ 8 հազար տարի առաջ։ Այն մարդու ընտանեցած առաջին կենդանիներէն է։ Հնագոյն վաչկատուն ցեղերը կովերու և տուրերու նախիրներ կը պահէին միայն միսի ու կաշուի համար։ Աւելի ուշ, նստակեցութեան անցնելէն յետոյ, մարդիկ սկսան ուժեղ կենդանիներուն լծել գութանին եւ անոնցմով բեռներ փոխադրել։ Հնադարեան մարդու համար կովն ու ցուլն այնքան մեծ նշանակութիւն ունէին, որ շատ ժողովուրդներ անոնց աստուածացուցած են։ Իսկ կովէն կաթ ստացած են աւելի քան 2800 տարի առաջ։ Ապագային կաթէն սկսան պատրաստել կարագ, պանիր, մածուն եւ այլ կաթնամթերք: Կովերու կեանքի տեւողութիւնը մօտ 20 (երբեմն՝ 35) տարի է։ Կովերը միապտուղ են (հազուադէպ բացառութիւններով)։ Կովերու տարեկան միջին կաթնատուութիւնը 3500–4000 քկ է, լաւագոյն տնտեսութիւններուն մէջ՝ մինչեւ 6000 քկ, ամենաշատը՝ 20 հազար քկ (հոլանտական կովեր)։ Կովերու ցեղերը բազմաթիւ են։ Յաճախ անոնց կ'անուանեն այդ տեղի անունով, ուր բուծուած են։ Իւրաքանչիւր ցեղ յարմարուած է իր «ծննդավայրին արօտավայրի եւ բնակլիմայական պայմաններուն։ Ամէն ձեղ ունի իր առաւելութիւններն ու թերութիւնները։ Որպէսզի կովը շատ կաթ տայ, անհրաժեշտ է անոր ճիշդ խնամել եւ լաւ կերակրել։ Ուստի, անասնապահը պէտք է շատ հմուտ եւ ուշադիր ըլլայ։ ՀՀ-ի մէջ բուծուած է կովկասեան գորշ տաւարի ցեղը, որու տարեկան միջին կաթի արտադրութիւնը 1700–3000 քկ է։ Սիմենտալ ունի իր առաւելութիւններն ու թերութիւնները։ Որպէսզի կովը շատ կաթ տայ, անհրաժեշտ է անոր ճիշդ խնամել եւ լաւ կերակրել։ Ուստի, անասնապահը պէտք է շատ հմուտ եւ ուշադիր ըլլայ։ ՀՀ-ի մէջ բուծուած է կովկասեան գորշ տաւարի ցեղը, որու տարեկան միջին կաթի արտադրութիւնը 1700–3000 քկ է։

ԴասակարգումԽմբագրել

Ծագումը և ընտանեցնում պատմութիւնըԽմբագրել

Ընտանի կովերու նախնին եղած է վայրի ցուլը, աւելի ճիշդ անոր վայրի բնութեան մեջ արդեն ոչնչացած ենթատեսակը՝ տուրը (Bos primigeniusԽոշոր եղջերաւոր կենդանիները և մասնաւորապէս կովերը մեծ դեր ունեցած են մարդկութեան պատմութեան մեջ։ Ընտանեցնումը սկսած է վաղ նեոլիթի մէջ, շուրջ 8500 տարի առաջ, ապա ընտանեցած են նաև այծերը, ոչխարները և խոզերը։ Ընտանեցնումը սկսած է Ալթայ-Հնդկաստան-Իրան եռանկիւնի մէջ։

Տուրերը սելեկցիայի ենթարկուած են Միջին Ասիայի մէջ իսկ զեբուները՝ (սապատավոր եզ) Ինդոնեզիայի տարածքին մէջ։ 1994 թուականին անցուցած գենետիկական հետազոտութիւնները ցույց տուին, որ ճիշդ է ժամանակին տարածուած այն կարծիքը, թէ կովերը չեն ծագիր մէկ ժառանգական գիծէ[1][2]։

Ժամանակակից ծննդաբանական հետազոտութիւնները հիմք կու տան ենթադրելու, որ բոլոր ժամանակակից կովերը ծագած են 80 վայրի ցուլերէն, որոնք ընտանացած են Միջագետքի վերին գետերու շրջակայքի գիւղերուն շուրջ 10 500 տարի առաջ՝ այժմ [[[Թուրքիա]|Թուրքիոյ]] տարածքի հարաւ-արևելքին մէջ, Իրաքի հիւսիսին մէջ[3]։ Անոնց կը բազմացնէին միսի, կաթի և կաշուի համար։ Բացի ատկէ, այդ կենդանիներուն կ'օգտագործէին որպէս ծանրութիւն տանող ուժ։ Հնում կովերը եղած են հարստութեան չափանիշներէն մէկը, իսկ նախրի գողութիւնը՝ գողութեան ամենահին ձևերէն մէկը։

Վայրի եւ ընտանացած խոշոր եղջերաւոր կենդանիներուն կ'օգտագործէին միայն միսի համար, սակայն գիւղատնտեսութեան զարգացման հետ միանգմային անոնց սկսան օգտագործել նաեւ որպէս աշխատուժ։ Հարիւրամեակներու ընթացքին եզերը ծառայած են որպէս ծանր աշխատանք կատարողներ եւ մինչ օրս ալ այն շատ երկիրներու մէջ կ'օգտագործեն։

Ընտանեցնումը սկիզբը խոշոր եղջերաւոր կենդանիներու ամբողջ նախիրը երկարաեղջիւրաւոր էր, որը տարածուած էր հարաւ-արեւմտեան Ասիայյէն եւ Պալքանեան թերակղզիէն դէպի Ափրիկէ (շուրջ 7000 տարի առաջ) եւ Կենդրոնական Եւրոպա (շուրջ 5000 տարի առաջ)։ Առաջին կարճաեղջիւրաւոր մեծաքանակ նախիրը մօտաւորապէս նոյնքան հին է. յայտնաբերուած են ոսկորներ, որոնք 7000 տարեկան են։

Փոքր կարճաեղջիւրաւոր կենդանիները Արեւմտեան Եւրոպաի մէջ ստացած են կելտական կամ իբերական տաւար անուանումները։ Անոնք տարածուած են արեւմտեան եւ Հիւսիսային Ափրիկէի մէջ եւ եւրոպական ցամաքամասի մնացած հատուածին մէջ։ Արդի եւրոպական եւ ամերիկեան կաթնատու եւ կաթնա-մսատու տեսակները ճիշդ այդ կելտական տաւարի հետեւորդներն են[4]: Յղման վերնագիր

Կովի պաշտամունքԽմբագրել

Հնդկաստանի մէջ հնագույն ժամանակներուն կովը համարուած է սուրբ կենդանի, որը մարմնաւորուած է Ադիտի մեծ մօրը և հողը, երբեմն նույնիսկ ամբողջ Տիեզերքը։ Վեդաները կապում են կովերուն այգաբացի և արևի հետ՝ կոչելով մայրեր, որոնք կ'իշխենեն աշխարհի եռակի բնութեան վրայ։ Կովը կը պաշտպան տիեզերայինուի օրէնքներով և անձամբ Վիշնայով (Աստուծոյ բարձրագույն անձնաւորումը), կը համարուի, որ կովին սպանողը ապագային կ'ինայ Դժոխք՝ «Կովին սպանողներուն վիճակուած է փտիլ Դժոխքի մէջ այնքան տարի, որքան մազ կար այդ կովի մարմնին»։[5]

Տարբեր ժողովուրդներու դիցաբանութիւններուն մէջ կովն կ'իրականացուի տիեզերական գործառույթ՝ եգիպտացիներու քով Նուտ երկնային կովը, որմէ ծնունդ առած է երկինքը, մարմնաւորած է Երկնային օւկիանոսը։ Մեմֆիսի մէջ այն ներկայացուցած է, որպէս պասիվ սերող ուժի խորհրդանիշ, Վեներա աստուածուհիի մարմնաւորում։ Ճիշդ կովին կ'ուղեկցէ հանրաճանաչ Կադմը պայծառատեսի խորհուրդով՝ դէպի այն վայր, ուր կը հիմնուէր Թեբեն։

Յղի կովը համարուած է կենսատու և սնուցող կեանքի կանացի խորհրդանիշը, իսկ ցուլի հետ միասին անոնք կը ներկայացնեն աստուածայինի խորհրդանիշը՝ կանացի և տղամարդկային, որը կեանք կը պարգեւէ և կը սնուցէ։ Օրինակ՝ Հին Հունաստանի մէջ կովին հաճախ կը ներկայացնէին կուրծքը ծծող հորթի հետ միասին, ինչը կը նշանակէ աստուածային ուժի բազմապատիկը՝ ինքն իրեն սնուցող։

Կովի սրբութիւնը Հնդկաստանի մէջ այնքան յայտնի է, որ նույնիսկ գոյություն ունի «Սրբազան կով» արտահայտութիւնը՝ անձեռնմխելի մը, սուրբ բան, ինչն անհրաժեշտ է պահել ու պահպանել ոեւէ ոտնձգութիւններէն։ Օրինակ՝ մարդու համար «սրբազան կով» կրնայ ըլլալ գիտութիւնը, որուն ան կը հաւատա և որու համար ան ջանք ու եռանդ չի խնայեր, կամ կրօնը, որուն ան կը դաւանէ։

Ցեղատեսակներու առաջացումըԽմբագրել

Հաւանաբար գիտակցական սելեկցիայի առաջին փորձերը կատարուած են հին Հռոմի մէջ։ Քանի մը դար անց խոշոր եղջերաւոր անասուններու բարելաւման օջախներ զարգացան Անգլիայի մէջ, Հոլանտայի մէջ, Ֆրանսայի մէջ և Շւետյի մէջ։ Հիմնուելով տեղական հօտերու ժառանգական հատկութիւններու վրայ՝ անաստաբոյծները բուծեցին խոշոր եղջերաւոր անասուններ՝ օժտուած այս կամ այն յատկանիշներով։ Ճիշդ այսպէս առաջացման կենդանիներու առաջին ցեղատեսակները, այսինքն՝ արհեստական ընտրութեան արդիւնքին ձևաւորուած ծննդաբանականօրէն կայուն տարատեսակները[4]։ Աշխարհի մէջ կայ կովերու աւելի քան 1080, զեբուներու՝ 121 և 29 հիբրիդային ծագում ունեցող ցեղատեսակներ։ Սովորաբար մսատու ցեղատեսակները ավելի քիչ խնամք կը պահանջեն, քան կաթնատու ձևերը։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. membrana.ru Կովու ծննդաբանութիւնը թույլ կու տայ արագացնել գիւղատնտեսութեան զարգացումը
  2. Կովու ծննդաբանական բացահայտման ընդառաջ
  3. Կաղապար:Статья
  4. 4,0 4,1 «Крупный рогатый скот»։ Энциклопедия Кругосвет։ Արխիվացված օրիգինալից-ից 2013-04-28-ին։ Վերցված է 2013 թ․ Ապրիլի 23 
  5. Глава семнадцатая. Лилы Господа Чайтаньи Махапрабху в юности, Текст 166 [1]Կաղապար:W/Ref-ru