Բացել գլխավոր ցանկը

Իսրայէլ Օրի (1659-1711), հայ ազգային–ազատագրական շարժման գործիչ։ Կը ծագէր Պռոշեաններու իշխանական տոհմէն։ Իսրայէլ Օրիի գաղափարները մեծ ազդեցութիւն ունեցած են ժամանակի ազգային-ազատագրական պայքարի գաղափարներու ձեւաւորման հարցին մէջ։ Օրին հիմնած է պայքարի ռուսական կողմնորոշումը։

Իսրայէլ Օրի
Israel Ory.JPG
Ծնած է 1659
Ծննդավայր Կաղապար:Դրոշաւորում
Սիսիան
Վախճանած է 1711
Վախճանի վայրը Կաղապար:Դրոշաւորում
Աստրախան
Քաղաքացիութիւն Պարսկական կայսրություն
Ազգութիւն Հայ
Կրօնք Կաղապար:Դրոշաւորում
Մասնագիտութիւն գրագէտ
Աշխատավայր Հայ ազգային-ազատագրական
շարժման առաջնորդ
Ծնողներ Հայր՝ Մելիք Իսրայէլ

Սիւնիքի եւ Արցախի մէջ ունենալով գաղափարակիցներ՝ ան արմատաւորեց Հայաստանի ազատագրութեան գաղափարը անոնց մէջ։ Որպէս արդիւնք՝ իր մահէն մէկ դար ետք Արեւելեան Հայաստանը միացաւ Ռուսական կայսրութեանը։ Դեռ այն ժամանակ ազատագրուած հայկական հողերու վրայ այսօր կան հայկական երկու պետականութիւններ՝ Հայաստանի Հանրապետութիւն ու Արցախի Հանրապետութիւն։

ԿենսագութիւնԽմբագրել

Հայաստանի ազատագրութեան խնդիրով 1677 թուականին Էջմիածնի գաղտնի ժողովի կաթողիկոս Յակոբ Ճուղայեցիի կողմէն ընտրուած պատուիրակներու եւ հօր՝ Մելիք Իսրայէլի հետ 1679 թուականի Դեկտեմբերին մեկնած է Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաք Կոստանդնուպոլիս՝ այնտեղէն Արեւմտեան Եւրոպա մեկնելու նպատակով։ Սակայն կաթողիկոսը այնտեղ կը մահանայ, եւ պատուիրակութեան՝ Եւրոպա մեկնելու ձախողումէն ետք պատուիրակ արքեպիսկոպոսներէն մէկու հանձնարարութեամբ, հայ վաճառականներու հետ 1680 թուականի Օրին անցած է Վենետիկ, 1683 թուականին՝ Փարիզ, ուր սկիզբը կը զբաղուի ֆրանսական բանակի պարենմատակարարմամբ, ապայ՝ կը մտնէ զինուորական ծառայութեան՝ հեծելազորքի լէտենանտի, յետոյ՝ հեծելազորքի կապիտանի աստիճանով եւ 1688-95 թուականներուն կը մասնակցի անգլո–ֆրանսիական պատէրազմին։ Ան իր յուշերուն մէջ այս մասին կը գրէ, որ 17-րդ դարի 90-ական թուականներուն զբաղած է ֆրանսական բանակին պարեն մատակարարելով, մասնակցած ռազմական գործողութիւններուն եւ գերի ինկած անգլիացիներու ձեռքը։ Գերութիւնէն յետոյ Ֆրանսա չէ վերադարձած, այլ գացած Գերմանիա, բնակութիւն հաստատած Դիւսելդորֆ քաղաքի մէջ։

1698-ին կուրֆիւրստ Յովհան Վիլհելմին ներշնչած է Հայաստանը նուաճելու, անոր թագաւորը դառնալու եւ Օսմանյան կայսրութեան թիկունքին անկախ Հայաստան ու Վրաստան կազմաւորելու միտքը։ Յովհան Վիլհելմը համաձայնած է եւ Իսրայէլ Օրիի միջոցով թուղթեր հղել Արեւելեան Վրաստանի (Քարթլի-Կախեթի) Գեւորգի XII թագաւորին, հայ մելիքներին, Ամենայն Հայոց եւ Աղուանէն կաթողիկոսներուն եւ մանրամասն տեղեկութիւններ խնդրել Հայաստանի ու հարակից երկրների տնտեսական, քաղաքական ու ռազմական պայմանների մասին։

1698 թուականի Օգոստոսին Իսրայէլ Օրին ժամանած է Վիեննա՝ ավստրիական Լեոպոլդ I կայսրէն եւս յուսադրող գրութիւն ստանալու, սակայն մերժուած է Թուրքիայի հետ սկսած խաղաղութեան բանակցութիւններու պատճառով։ Այնուհետեւ մեկնած է Ֆլորենցիա, ստացած Տոսկանյաի դուքս Կոզմաս III–ի համաձայնութիւնը եւ 1699 թուականին ուղեւորած Հայաստան։

Անգեղակոթի ժողով, Ազատագրութեան ծրագիրԽմբագրել

Հայաստանի եւ Վրաստանի մէջ իրադրութիւնը կտրուկ փոխուած էր։ Առաջ ապստամբ Գեորգի XI–ը կը հնազանդէր եւ կը գտնուէր Սպահանում, իսկ Հայոց կաթողիկոս Նահապետ Ա Եդեսացին ու Գանձասարի Սիմեոն կաթողիկոսը չեն արձագանքած Իսրայէլ Օրիի ձեռնարկմանը։

Յովհան Վիլհելմ, Պֆալցի կայսերընտիր իշխան (1690-1716)

Միայն Մելիք Սաֆրազի օժանդակութեամբ Իսրայէլ Օրիին յաջողուած է Անգեղակոթ ավանի մէջ ապրիլին գումարել Սիւնիքի 11 մելիքներու խորհրդաժողով, ուր կազմուած են գրութիւններ՝ ուղղուած Յովհան Վիլհելմին, Հռոմի պապին, ավստրիական կայսրին, Տոսկանայի դքսին եւ ռուսերու ցար Պետրոս Մեծին՝ Հայաստանի ազատագրութեան գործին սատարելու խնդրանքով։ Անգեղակոթի ժողովը Իսրայէլ Օրիին տրամադրած է նաեւ մաքուր, կնքուած թուղթեր՝ ըստ անհրաժեշտութեան դիմումներ կատարելու։ Իսրայէլ Օրիի հետ Եւրոպա ուղարկուած է Մինաս վարդապետ Տիգրանյանցը՝ որպէս մելիքների ներկայացուցիչ եւ Օրիի օգնական։

1699 թուականի Սեպտեմբերին մեկնելով Դիւսելդորֆ՝ Իսրայէլ Օրին եւ Միսակ վարդապետը մշակած ու 1700 թուականի սկզբին Յովհան Վիլհելմին ներկայացրած են Հայաստանի ազատագրութեան ծրագիր, ըստ որուն, պիտի կազմուէր եռեակ դաշինք։ Դաշնակիցներու բանակը պիտի անցնէր Ռուսաստանով՝ վերջինիս համաձայնութեամբ, հետեւաբար, ծրագրի իրագործմանը պետք է մասնակցէր նաեւ Ռուսաստանը։ Արտաքին օգնութիւնը դիտուած է որպէս ազդակ՝ երկրին մէջ ապստամբական շարժում հրահրելու. Հայաստանի ազատագրութիւնը պետք է իրագործուէր հիմնականին մէջ սեփական ուժերով։ Ծրագրին մէջ առաջնահերթ տեղը տրուած էր պարսկական լուծի տակ գտնուող Արեւելեան Հայաստանի ազատագրութիւնը՝ հատուկ ընդգծելով հայ ու վրաց ժողովուրդներու համատեղ պայքարի անհրաժեշտութեան գաղափարը։ Ծրագիրն իրականացնելու համար Յովհան Վիլհելմը Իսրայէլ Օրիին հանձնարարականներով ուղարկած է Տոսկանայի (Ֆլորենցիա) դուքսի եւ ավստրական կայսեր Լեոպոլդի մօտ, սակայն վերջինս հրաժարուած է Հայաստանի ազատագրման գործին մասնակցելէ՝ Իսպանական ժառանգութեան համար սկսած պատէրազմի պատճառով։

Աւստրիոյ հրաժարումը կը խափանէ եռեակ դաշինքի ստեղծումը եւ Արեւմուտքից յույսը կտրած, Իսրայէլ Օրին վերջնականապէս հայացքը կ'ուղղէ դէպի հզորացող Ռուսական կայսրութիւն եւ 1701 թուականին կ'երթայ Մոսկուա։

Ռուսական կողմնորոշումԽմբագրել

Պետրոս Մեծ, Ռուսաստանի կայսր (1682-1725)

Ռուսական պետական գործիչներու հետ վարած բանակցութիւնները Իսրայէլ Օրիին հանգեցուցած են այն մտքին, որ Ռուսաստանը, որպէս մերձաւոր եւ Արեւելքի մէջ լուրջ քաղաքական ու տնտեսական շահագրգռութիւններ ունեցող երկիր, ի վիճակի եւ տրամադիր է սատարելու Հայաստանի ազատագրութեան գործին։ Ուստի, Իսրայէլ Օրին մշակած է նոր ծրագիր, որուն մէջ Հայաստանի ազատագրական գործին մէջ գլխաւոր դերը հատկացուէր Ռուսաստանին։ Ան պետք է տրամադրէր 25 հազարանոց բանակ, որ Դարիալի կիրճով ու Կասպից ծովով պիտի մտնէր Հայաստան։ Այստեղ անոր պիտի միանային հայ ու վրաց ապստամբները եւ համատեղ ուժերով, օգտուելով Պարսկաստանի ընդհանուր թուլութիւնէն, կարճ ժամանակի մէջ պիտի ազատագրէին Արեւելեան Հայաստանը։ Ըստ Իսրայէլ Օրիի, ռուսական օգնութիւնը պետք է զուգակցուէր հայերու ապստամբական լայն շարժման հետ, որպէս ազատագրութեան եւ հայրենի պետականութեան վերականգնման կայուն երաշխիք։

Գիտակցելով, որ Արեւելեան Հայաստանը ազատագրելու անյաջող փորձը կրնայ վտանգաւոր կացութիւն ստեղծել հայ ժողովուրդի համար՝ Իսրայէլ Օրին ձգտած է ապահովել Ռուսաստանի եւ Հռոմեական սրբազան կայսրութեան հակաթուրքական կոալիցիան, փորձել հայ ժողովուրդի ազատագրական պայքարը դուրս բերել ազգային պարփակուածութիւնէն։ Այդ նպատակով ալ սերտ հարաբերութիւններ հաստատած է Մոսկուա ապաստանած Իմերեթի թագաւոր Արչիլ II–ի, իսկ հետագային՝ նաեւ անդրկովկասեան այլ գործիչներու հետ։ Ծրագիրը ռուսական կառաւարութեանը ներկայացուած է 1701 թուականի Յուլիսի 25–ին։ Հոկտեմբերին Պետրոս Մեծը ընդունած եւ զրուցած է Իսրայէլ Օրիի եւ Մինաս վարդապետի հետ, իսկ 1702 թուականի մարտին հայ պատուիրակներուն պաշտօնապես յայտնուած է, որ ռուսական արքունիքը Հայաստանի ազատագրութեան խնդիրով կզբաղուի միայն Հիւսիսային պատերազմէն յետոյ։ 1703 թուականին Իսրայէլ Օրիի նախաձեռնութեամբ կազմուած եւ ռուսական կառավարութեան ներկայացուած է նաեւ Հայաստանի քարտեզը[1]։

=Իսրայէլ Օրին Պարսկաստանի եւ Կովկասի ՄէջԽմբագրել

 
Իրանի շահնշահ սուլթան Հուսեյն (1694-1722 )

Դէպի Անդրկովկաս նախատեսուող արշաւանքի յաջողութեան համար Իրանի ներքին կացութեան վերաբերեալ առաւել ճշգրիտ տեղեկութիւններ հաւաքելու եւ հայ ու վրաց ապստամբական ուժերը համախմբելու նպատակով ռուսական արքունիքը հաւանութիւն տուած է նաեւ Իսրայէլ Օրիի առաջ քաշած պարսկական դեսպանութեան գաղափարին։ Դեպանութեան նկատմամբ կասկածանք չառաջացնելու նպատակով 1704 թուականին Իսրայէլ Օրին կը մեկնի Եւրոպա, Հռոմի պապէն ձեռք բերած է պարսկական տիրապետութեան մէջ քրիստոնյաների հալածանքը դադարեցնելու մասին պարսից շահին ուղղուած դիմում, գնած զենք եւ 1706 թուականին վերադարձած Ռուսաստան։ Պետրոս Մեծը նոյնպես գրած է համանման դիմում, Իսրայէլ Օրիի շնորհած ռուսական բանակի գնդապետի աստիճան, նշանակած դեսպանութեան ղեկաւար եւ 1707 թուականին ուղարկած Պարսկաստան։

Շքախումբով եւ ռազմական ջոկատի ուղեկցութեամբ Իսրայէլ Օրին 1708 թուականի սկիզբին մուտք գործած է պարսկական պետութեան սահմանները։ Առաջինը ան կ'ըլլայ Շամախի քաղաքի մէջ։ Չնայած Իսրայէլ Օրիի պաշտոնապես Հռոմի պապի դեսպանն էր, սակայն հանդիպել է մեծ արգելքների։ Իրանում գործող արեւմտաԵւրոպական, հատկապես ֆրանսիական միսիոներները Հուսեին շահին ներշնչում էին, թե Իսրայէլ Օրիի նպատակը հայկական պետութեան վերականգնումն է։ Այնուամենայնիվ 1709 թուականին Իսրայէլ Օրիին հաջողվել է հասնել Իրանի մայրաքաղաք Սպահան եւ տեսակցել շահի հետ, որից հետո վերադարձել է Անդրկովկաս եւ այնտեղ մնացել մինչեւ 1711 թուականը։ Այդ ընթացքում հանդիպումներ է ունեցել Հայոց կաթողիկոս Աղեքսանդր Ջուղայեցիի, Աղվանից կաթողիկոս Եսայի Հասան–Ջալալյանի, հայ մելիքներու եւ անդրկովկասեան այլ գործիչների հետ, որոնց նպատակն էր ազատագրական շարժման հրահրումը, ընդհանուր ճակատի եւ հայկական միացյալ զորական ուժերու ստեղծումը։

Եսայի Հասան–Ճալալեանի հետ Իսրայէլ Օրին 1711-ին վերադարձած է Աստրախան, ուր Օգոստոսին, մութ հանգամանքներու մէջ յանկարծամահ եղած է։ Գանձասարի կաթողիկոսը վերադարձած է Արցախ։

ԱղբիւրներԽմբագրել

ԳրականութիւնԽմբագրել

  • Աշոտ Յովհաննիսեան, Դրվագներ հայ ազատագրական միտքի պատմութեան, հտ․ 1-2, Երեւան, 1957, 1959։
  • Յարութիւն Քիւրտեան, Իսրայէլ Օրի. Պատմաքննական ուսումնասիրութիւն, Վենետիկ-Ս. Ղազար, 1960։
  • Աշոտ Գարեգինի Աբրահամեան, Իսրայէլ Օրի, «Հայաստան», Երեւան, 1978։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

Տե՛ս նաեւԽմբագրել

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։