Հայաստանի Հանրապետութիւն
Հայաստան եւ Հայաստանի Հանրապետություն
Դրօշ
Դրօշ
Զինանշան
Զինանշան
Armenia (orthographic projection).svg
Հիմնական տեղեկութիւններ
պաշտօնական լեզու հայերէն
Մայրաքաղաք Երեւան
Պետութեան վարչակարգ Հանրապետութիւն
Կրօն Քրիստոնէութիւն
Մակերես 29,743 քմ² քմ²
Ազգաբնակչութիւն. 2.924.816 (101,5 /կմ² (99-րդ) 262,9 /մղոն²/քմ²)
Պետական Վերագրումներ
ազգային ոգերգ Մեր Հայրենիք Mer Hayrenik
Մեր Հայրենիք
Արժոյթ Հայկական դրամ ({{{արժոյթի գօտի}}})
Համացանց | ISO | հեռախօսային համակարգ [[.]] | +374 | հեռախօսային համակարգ


Հայաստանի Հանրապետութիւն. Անդրկովկասի շրջանի պետութիւն` Եւրոպայի եւ Ասիոյ սահմանագլխուն, Հարաւային Կովկասի մէջ։

Հայատանը ազգը միաւորող ժողովրդավար պետութիւնն մըն է, մշակութային հարուստ ժառանգութեամբ։ Աշխարհի ամենահին քաղաքակրթութիւններէն մէկուն ժառանգորդն է եւ սակայն ներկայ տարածքը Պատմական Հայաստանի (Հայկական Բարձրաւանդակ) մէկ փոքր մասն է միայն։

Մշակութային, կրօնական եւ քաղաքական տեսանկիւնէն ընդունուած է իբրեւ եւրոպական երկիր․ բնօրրան հնդեւրոպական մշակոյթներու եւ քրիստոնէութեան։ Մեծ դեր ունեցած է անոնց տարածման։

Հիւսիսէն սահմանակից է Վրաստանին, արեւելքէն՝ Ատրպէյճանին, հարաւ-արեւելքէն՝ Արցախի Հանրապետութեան, հարաւէն՝ Իրանին, հարաւ–արեւմուտքէն՝ Ատրպէյճանի սահմաններուն մէջ գտնուող Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան, արեւմուտքէն՝ Թուրքիային։

21 Սեպտեմբեր 1991-ին համաժողովրդական հանրաքուէով, Հայաստանը անկախացաւ։ Հայաստանի բնակչութեան 99%-ը «Այո» ըսաւ անկախութեան եւ Հայկական ԽՍՀ Գերագոյն Խորհուրդը ընդունեց «Անկախութեան մասին հռչակագիր»-ը, հռչակելով Հայաստանի Հանրապետութեան (ՀՀ) անկախութիւնը։

Սեպտեմբեր 21-ը կը նշուի իբրեւ Ազգային Տօն։

Հայաստան Միջազգային եռեսունըհինգէ աւելի կազմակերպութիւններու անդամ է, ինչպէս՝ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն (ՄԱԿ), Եւրոպական Խորհուրդ, Անկախ Պետութիւններու Համագործակցութիւն (ԱՊՀ), եւայլն։ 2015 թուականէն Եւրոպական Միութեան մէջ անոր թեկնածութիւնը նկատի առնուած է։

Անուան ստուգաբանութիւնԽմբագրել

Հայոց անուանադիր նախնին Հայկն է։ Սերունդները յետագային անոր անունով ալ կոչուած են՝ հայկազունք, հայք, հայեր, երկիրը՝ Հայք, Հայոց աշխարհ։ Միջնադարին «Հայ» արմատին կ՛աւելնայ պարսկական «-ստան» վերջածանցը, որ ունի երկիր, տարածք իմաստը։ Այդպէս «Հայք» կամ «Մեծ Հայք» եզրոյթը Հայաստանի կը փոխուի։

Մովսէս Խորենացիի եւ Միքայէլ Չամչեանի համաձայն՝ «Արմենիա» անունը սկիզբ առած է Արամ անունէն, որ Հայկ Նահապետի ուղիղ ժառանգորդն էր։

Ըստ Սրաւոնի (կամ Սրապոն), Արմենիա անունը ծագած է երբ Արղոնաւթեան արշաւանքին Ոսկէ Գեղմը χρυσόμαλλο δέρας Յունաստան տանելու ընթացքին Սեւ ծովու ափերուն կը շրջագայի Արմէն նաւավարը։ Սակայն այս առասպելի աւելի նոր է քան Հայկ եւ Արամի անուններէն առաջացած բնիկ հայ-արմեն ցեղանունին։

Իսկ 20-րդ դարու հայ պատմաբան Լէօի համաձայն «Արմէն »անունը յունական առասպելի հերոս Արմենիոսի անունէն առաջացած է, երբ ինք եւ իր ժողովուրդը գալով Թեսալիայէն՝ (Յունաստանի մայր ցամաաքամասին կեդրոնական նահանգ, ուր կը յղուի Արղոնաւթեսեան արշաւանքի գաղափարը) բնակած են Հայկական լեռնաշխարհին տարածքին եւ ձուլուած այնտեղ ապրող հայկական ծագումով ցեղերու ու ցեղային միութիւններու հետ։[1]

Կայ նաեւ Հայաստան անուան ստուգաբանութեան վրացական տարբերակը, որուն համաձայն հայերու առաջնորդ Հայկը, վրացիներու առաջնորդ Քարթլոսը, կովկասեան տարբեր ցեղերու առաջնորդներ, եղբայրներ եղած են եւ սերած նոյն հօրմէն ու մօրմէն։[2] Թէպետեւ այժմ վրացիները հայկական պետական կազմաւորումներէն մէկուն՝ Սումխու երկրի (Ծոփք-Քոմմակենէ) անունով Հայաստանը կը կոչեն Սոմխեթի, ժողովուրդին՝ սոմեխներ։

Հայաստանը օտարները (աշխարհի գրեթէ բոլոր լեզուներով) կը կոչեն Արմէնիա՝ յունարէն՝ Αρμενία անգլերէն՝ Armenia, ռուս.՝ Армения, արաբերէն՝ أرمينيا‎, պարս․՝ ارمنستان, գերմաներէն՝ Armenien եւ այլն։ Այդ անունը կու գայ հայկական «Արմէ(ն)» եւ «Ուրմէ» ցեղերու անուանումէն, առաջինը այդպէս անուանած են ասորեստանցիներն ու բաբելոնցիները։ Այնուհետեւ այդ անունը տարածուած է յոյներու ու փիւնիկեցիներու միջոցով։ Ասորեստանի Ք․ա․ 1300 արձանագրութիւնները Հայաստանը Նայիրի կը կոչեն: Հայաստան անունը նշուած է Աքքատի թագաւոր Նարամ Սինի սեպագիր արձանագրութիւններէն մէկուն մէջ՝ Ք․ա․ 2000, Արմանի երկիրը անունով, ինչպէս նաեւ Պեհիսթունի եռալեզու արձանագրութեան մէջ, Ք․ա․ 515, Արմենի անունով։

Յունարէնով Արմենիա Αρμενία անունին կը հանդիպինք Միլիթեցի (Միլիթոս Μίλητος , Փոքր Ասիոյ արեւմտեան ափերուն յունական գաղթօճախ) Հեքաթէոսին (կամ Էքաթէոս) արձանագրութիւններուն մէջ, Ք․ա․ 476։ Իրոտոթոս Ηρόδοτος պատմաբանը Ք․ա․ 440 կը գրէ․- «Ἀρμένιοι δὲ κατά περ Φρύγες ἐσεσάχατο, ἐόντες Φρυγῶν ἄποικοι», այսինքն՝ հայերը զինուած էին Ֆրիքեացիներուն նման, ըլլալով անոնց գաղթօճախը․․․ (7.73)։ Քանի մը տասնեակ տարիներ ետք, յոյն պատմագէտ եւ զօրավար Քսենոֆոնը, իր Նահանջ Բիւրուն հատորին մէջ, մանրամասնօրէն կը նկարագրէ հայերուն կեանքը, սովորութիւնները, անոնց հիւսասիրութիւնը։ Կը նշէ թէ կը խօսին լեզու մը որ իրեն համար աւելի մօտ է պարսկերէնին։

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

 
Հայկական Բարձրաւանդակ․ նկարուած հարաւային Կովկասի արբանեակէն

Հայաստանը, ընդհանրապէս Հայկական Բարձրաւանդակը շնորհիւ իր աշխարհագրական դիրքին առեւտուրի եւ մշակոյթի խաչմերուկ դարձած է, սակայն նաեւ պատերազմներու թատերաբեմ եղած է։ Բարձր լեռներով ու լեռնաշղթաներով պաշտպանուած տարածք է եւ լեռնակղզիի երեւոյթ ունի․ այդ իսկ պատճառով Հայկական Բարձրաւանդակ կամ Հայկական Լեռնաշխարհ կոչուած է։

Կը գտնուի արեւմտեան Ասիոյ (Կովկաս եւ Միջին Արեւելք կամ՝ Եուրասիա) շրջանին մէջ։

Հայաստանի սահմանակից երկիրներն են հիւսիսէն՝ Վրաստանը, արեւելքէն՝ Ազրպէյճանը եւ Արցախը, հարաւէն՝ Պարսկաստանը, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Նախիջեւանը (Արտպէյճան) եւ արեւմուտքէն՝ Թուրքիան։

Հայաստան լեռնային երկիր է․ լեռները կը կազմեն անոր 90%-ը, իսկ ծովուն մակարդակէն 1.000 մեթր բարձր է։ Ամենաբարձր լեռը Արագածն է (4.090 մ․)։ Ամենամեծ լիճը Սեւանն է՝ 1.417 քառ. ք․մ․։

Հայաստանի լեռները, լեռնաշղթաներըԽմբագրել

Հայաստանի գետերըԽմբագրել

Հայաստանի լիճերըԽմբագրել

Հայաստանի դաշտերըԽմբագրել

ՊատմութիւնԽմբագրել

ՆախնադարԽմբագրել

Հայ ժողովուրդը կազմաւորուած ու իր պատմական ուղին անցուցած է Հայկական լեռնաշխարհին մէջ։ Այդ հնագոյն մարդու նախնական բնակեցման այն տարածքներէն է, որ հարուստ է նախնադարի բոլոր հանգրուաններուն վերաբերող յուշարձաններով։

Քարէ դարը հնագէտները երեք ժամանակաշրջաններու բաժնած են՝ Հին Քարի Դար (Paleolithic, մինչեւ Ք․ա․ 12-րդ հազարամեակ), Միջին Քարի Դար (Mesolithic, Ք․ա․ 12-րդ հազարամեակին մինչեւ Ք․ա․ 7-րդ հազարամեակին կէսերը) եւ Նոր Քարի Դար (Neolithic Ք․ա․.7-րդ հազարամեակի կէսերէն մինչեւ 5-րդ հազարամեակի կէսեր), որոնցմէ իւրաքանչիւրը կը բաժնուի առանձին շրջաններու։

Նախնադարեան հասարակութեան ներկայութիւնը Հայաստանի տարածքին սկսած է մօտ 2 միլիոն տարի առաջ եւ աւարտած է մօտ 100 000 տարի առաջ։ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ այս ժամանակաշրջանէն յայտնաբերուած են քանի մը բացօթեայ հնավայրեր, կայաններ եւ քարայրային տիպի յուշարձաններ։ Անոնցմէ յայտնի է Գուգարքի մէջ յայտնաբերուած Հին Քարէ Դարու կայանը, որու տարիքը մօտ 1, 8 միլիոն տարի է․ հարաւարեւմտեան Ասիոյ՝ մարդու մինչեւ այժմ յայտնի հնագոյն կայանն է։ Հնագոյն ժամանակներու մասին հարուստ տեղեկութիւններ կը պարունակեն նաեւ Ազոխի քարայրը Արցախի մէջ, Արտին լեռան շրջակայքը եւ քանի մը յուշարձաններ Արեւմտեան Հայաստանի մէջ։ Միջին Հին Քարէ Դարու ժամանակաշրջանը Հայկական լեռնաշխարհին մէջ աւարտած է մեզմէ մօտաւորապէս 40 հազար տարի առաջ։ Վերին Հին Քարէ Դարը կ՚ընդգրկէ Ք․ա․ մօտ 40000-14000 թուականներու միջեւ ժամանակաշրջանը։ Հայաստանի տարածքին յայտնի են վերին Հին Քարէ Դարէն շուրջ 60 յուշարձան։ Անոնց հիմնական մասը կը գտնուի լեռնաշխարհի հիւսիս-արեւելեան, հարաւային եւ հարաւ-արեւմտեան մասերուն մէջ՝ Եփրատի աւազանին, Կորդուաց աշխարհին, Տիգրիսի աւազանին մէջ եւ այլուր։

Միջին Քարի ԴարաշրջանԽմբագրել

Միջին Քարի Դարուն յուշարձաններու թիւը լեռնաշխարհի սահմաններուն մէջ դեռեւս չանցնիր 35-ը: Անոնք կը ներառնեն բացօթեայ կայաններ ու հնավայրեր եւ նաեւ՝ քարայր կացարաններ ու ժայռածածկեր։ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին այսպիսի յուշարձաններ կան Ապարանի սարահարթին մէջ։

Նոր Քարի ԴարաշրջանԽմբագրել

Նոր Քարի Դարուն ընթացքին՝ Ք․ա․ 8-րդ հազարամեակի վերջերը, արդէն գոյութիւն ունէին կազմաւորուած երկրագործական հասարակութիւններ։ 1990-ականներու առաջին կիսուն Սասնոյ գետի արեւմտեան ափին կատարուած պեղումներուն տուեալները կը փաստեն, թէ այդտեղ կայուն բնակատեղիներ հիմնող առաջին համայնքները հանդէս կու գան արդէն Ք․ա․ 10-րդ հազարամեակէն։ Ուսումնասիրութիւններէն ակնյայտ կը դառնայ թէ Հայկական Տաւրոսէն դէպի հիւսիս ինկած շրջաններուն մէջ Նոր Քարէ Դարու մշակոյթը տեղական արմատներ ունի։ Եդեսիոյ մօտ գտնուող Պորտաբլուր հնավայրի արեւելեան հատուածի վաղ շերտերուն մէջ բացուած է 1000 քառ. մեթր տարածք ունեցող հրապարակ մը, որու մօտերը պեղուած են այսպէս կոչուած «սալէ կոթողներու տունը» եւ «գանգերու տունը»: Այս ընկերութեան կեանքին մէջ կարեւոր տեղ ունին հաւատալիքներն ու ծէսերը, որոնք գլխաւորաբար կապուած էին նախնիներու պաշտամունքի եւ ցուլի պաշտամունքի հետ։ Պորտաբլուրին մէջ բացայայտուած են Երկիր մոլորակի վրայ մինչ օրս յայտնի ամենահին տաճարները։ Այդտեղ յայտնաբերուած են մօտ 700 քարէ արձանիկներ։

Մետաղի ԴարաշրջանԽմբագրել

Ք․ա․ 5-րդ հազարամեակի կէսերուն եւ 4-րդ հազարամեակի ընթացքին Հայկական լեռնաշխարհի ցեղերը թեւակոխած են Պղինձի Քարի Դար (էնեոլիթ), որուն կը յաջորդէ Մետաղի Դարը (Ք․ա․ 3-րդ եւ 2-րդ հազարամեակներ)։ Հայկական Բարձրաւանդակը բնակող հասարակութիւնը կը ներկայանայ զարգացման նոյն մակարդակով եւ համասեռ մշակոյթով, որ շուրջ հազար տարի կը պահպանէ մշակութային միասնութիւնը։ Կը տարածուի Կուր-Արաքսեան մշակոյթը. յայտնի է Շենգաւիթեան մշակութային համալիրը Երեւանի հարաւարեւմտեան մասին մէջ։ Ք․ա․ 3-րդ հազարամեակի վերջերուն երկու հարիւրամեակներու մէջ կ՚արմատաւորուին, այսպէս կոչուած, Թռեխք-Վանաձորեան մշակութային համալիրները։ Անոնք ներկայացուած են բացառապէս դամբարաններով, իսկ մեծաքանակ բնակատեղիներ չեն փաստագրուած։ Լեռնաշխարհի հարաւ-արեւմտեան շրջաններուն մէջ Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակի սկիզբէն հանդէս կու գայ տեղական Ծոփք-Մալաթիայի միջին Մետաղի Դարուն մշակոյթը:

 
Արենի քարանձաւ

Հայկական վաղեմի պետականութիւնԽմբագրել

Ք․ա․ 3-րդ հազարամեակին հայկական բարձրաւանդակին վրայ Արմէն եւ Հայասա ցեղերու միութեամբ կ՛առաջանայ Արատտա-Արարատի աստուածապետութիւնը, որ հետագային կը կոչուի՝ Արմանում․ յիշատակուած է իբրեւ «սուրբ ծեսերու կամ օրէնքներու երկիր» սումերական «Էնմերքարը եւ Արատտայի տէրը» դիւցազնավէպին մէջ։

Այս ժամանակաշրջանին օտարներու յարձակումներէն պաշտպանուելու համար, կը ստեղծուին տոհմացեղային (նախարարական) զինուած ուժեր։ Ասի կը վկայեն հնավայրերէն եւ հնագիտական պեղումներէն յայտնաբերուած դամբարանները՝ Արարատեան դաշտ (Վերին Նաւեր), Արցախ, Գուգառք (Լոռէ բերդ), Թռեղք եւ Սեւանայ լիճ (Լճաշէն), Վանայ լիճի աւազան, Բարձր Հայք, Աղձնիք եւ Ծոփք, ուր գտնուած իրերը «կը պատմեն» հայ թագաւորներուն եւ զօրավարներուն կենցաղին մասին։ Ինչպէս նաեւ, օտար թագաւորներու կամ կառավարիչներու արձանագրութիւնները, ուր վերջիները կը գրեն հայկական ուժերուն դէմ անոնց տարած յաղթանակներուն մասին։

Երկաթէ դարաշրջանԽմբագրել

 
Ուջան․ կայան - կացարան

Հայաստանի մէջ Երկաթէ դարը կը սկսի Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակին։ Հայկական լեռնաշխարհը՝ Սիւնիք, Մուշ, Խնուս եւ այլն, շնորհիւ իր հարուստ երկաթի պաշարներուն Միջին արեւելքի գլխաւոր մատակարարը կը դառնայ եւ գերիշխող դիրք կ՛ունենայ։ Հայոց ազգային միատարրութիւնը եւ նոյնանման մշակոյթը կը փաստեն գտնուած հնագիտական իրեր (զէնքեր, աշխատանքի գործիքներ, խեցեղէն, մետաղէ իրեր եւ զարդեր) Մեծամօր, Հին Շիրակաւան, Վերին Նաւեր, Ուջան, Լճաշէն, Քարաշամբ, Առաջաձոր, Վանաձոր, Թռեղք, Լոռի Բերդ, Արթիկ, Հառիճ, Հոռոմ, Բարձր Հայք, Արածանիի հովիտ, Բալահովիտ եւ ուրիշ շրջաններուն մէջ։

Հայկական լեռնաշխարհը բնիկներէն հայ կ՛անուանուի, իսկ Խաթթերը (կամ Խեթերը) կ՛աւելցնեն ասա ածանցը՝ (հայ+ասա) Հայասա․ այսինքն՝ հայերու երկիր, Հայք։

Արմանի երկիրըԽմբագրել

Ք․ա․ 2-րդ հազարամեակին ընթացքին, կը զօրանայ Սումերներուն պետութիւնը՝ Միջագետքի առաջինը, Աքքատի թագաւորի ատեն։ Անոր յաջորդին Նարամ Սինի ձգած արձանագրութիւններուն մէջ յստակօրէն կը յիշուի Արմանում՝ Արմանի հայերու երկիրը, որ ան յարձակած ու նուաճած է։

Հայասա-Ազզի պետութիւնըԽմբագրել

Ք․ա․16-րդ դարավերջէն մինչեւ Ք․ա․ 13-րդ դարուն առաջին կէսի ժամանակաշրջանին մէջ յստակ կ՚ընդգծուի վերոյիշեալ մշակոյթներու խաչասերման եւ «ժողովրդագրական պայթիւմի» հետ զուգորդուող Լճաշէն-Մեծամօրեան մշակոյթի ծաւալման համապատկերը։ Այդ ժամանակաշրջանէն գտնուած հնագիտական իրերէն յատկանշական են ծիսական անօթները, սպիտակ եւ կարմիր գոյներով յարդարուած խեցեղէնը, պրոնզագոյն դաշոյնները, նետասլաքները, մեծաքանակ ուլունքները, աշխատանքի գործիքներ եւ այլ նիւթեր։

Հայասա եւ Ազզի հայկական երկու պետութիւնները իրարու կը միանան եւ Հայասա-Ազզի պետութիւնը (Հայկական բարձրաւանդակին կեդրոնը) կ՛առաջացնեն, Ք․ա․ 18-րդ մինչեւ Ք․ա․ 13-րդ դար։ Այս պետութիւնը յաճախակի կռիւներ կը մղէ դրացի Խաթթի պետութեան հետ։ Պետութեան 500 տարուան պատմութեան ընթացքին կը շինուին բերդեր, պարիսպներ եւ ամրոցներ, որոնցմէ նշանաւոր են Ուրա եւ Անի-Կամախ բերդերը։ Կը զարգանան հողագործութիւնը, անասնապահութիւնն ու մետաղագործութիւնը։ Պետութիւնը կը տկարանայ երբ միակամութիւնը կը կորսնցնէ։

Պատմական ժամանակաշրջանԽմբագրել

 
Սալմանասար Գ․ քարակոթողը, որուն արձանագրութեան մէջ նշուած է Վանի թագաւորութեան առաջին մայրաքաղաք Արզաշկունը․ Բրիտանական Թանգարան

Հայկական առաջին պետութիւններու ձեւաւորումԽմբագրել

Ք․ա․ 13-րդ դարուն ընթացքին, Ասորեստանը կը յարձակի Խաթթիի վրայ ու կը յաղթէ։ Ապա, կ՛արշաւէ տկարացած եւ բաժնուած Հայասա-Ազզի պետութեան դէմ․ երեք յարձակումներէ ետք կը յաջողի հայկական բարձրաւանդակը իրեն ենթարկել։ Ասորեստանցիներուն արձանագրութիւններուն մէջ Հայկական Բարձրաւանդակը Նայիրի կը կոչուի։ Ասորեստանցիները Նայիրին կը կողոպտեն, հազարաւոր հայեր Ասորեստան գերի կը տարուին։

Հայկական Բարձրաւանդակը կը կառավարուի հայ ցեղապետերէ մինչեւ Ք․ա․ 9-րդ դարուն, երբ կը զօրանայ Արամէ թագաւորին պետութիւնը՝ Վանայ լիճին հիւսիս արեւելեան ափին։ Մայրաքաղաքն է Արճէշ (Արզաշկու) քաղաքը (Ք․ա․ 860-845)։

Արամէին մահէն ետք, քաղաքական զարգացումները կ՛առաջացնեն հայկական իշխանութիւններու՝ Այրարատեան, Գուգարք, Աղձնիք եւ Սասուն (Արմէ), միաւորումը Վանի Բիայինիլի (Վանայ լիճի աւազանի շրջան․ Վասպուրականի Արծրունիներու նախնիկներուն տոհմ) իշխանութեան հովանին տակ՝ Վան-Տոսպ (Տուշպա) մայրաքաղաքով։ Հայոց Արարատեան թագաւորութիւնը ասորական սեպագիր արտասանութեամբ Ուրարտու կը կոչուի։

Մհերի Դուռին արձանագրութեան մէջ կը նշուի Արծուինի (Արծունիունի) քաղաքի (Աղբակ գաւառ) անունը, իսկ Արծիբիդինի (Արծիւ) եւ Ձիուկունի (Ձուկ) աստուածութիւնները՝ որ կը մարմնաւորեն երկնային եւ ջրային ուժերը, կը խորհրդանշեն հին հայկական Արծրունեաց տոհմի բնապաշտութիւնը։

 
Մհերի Դուռը
Մհեռի ԴուռըԽմբագրել

1823 ֆրանսացի պատմաբան Անթուան Ժան Սէն Մարթէն դիպուածով մը Մովսէս Խորենացիին Հայոց Պատմութեան մէջ կը կարդայ Արա Գեղեցիկին եւ Շամիրամի մասին։ Կ՛ուզէ իմանալ թէ ո՞ր երկրին թագաւորն է Արա Գեղեցիկը։ Իր միջամտումով, ֆրանսական կառավարութիւնը Հայկական Բարձրաւանդակ կը ղրկէ գերմանացի հնագէտ՝ Ֆրէտէրիք Շուլցը։ Վերջինս Վանի հայերուն օգնութեամբ առաջինը կ՛ըլլայ որ կը գտնէ Մհերի Դուռը։

Յաջորդող տասնամեակներուն զանազան հնագէտներ պեղումներ կը կատարեն (անգլիացի՝ Հէնրի Լայարտ, իտալացի՝ Փօլ Պոթան, ամերիկացի Տէյվիտ Ռէյնոլտզ եւ ասորի Հորմուզ Ռասսամ)։ Անոնք սեպագիր արձանագրութիւներ եւ հնագիտական իրեր կը գտնեն ու կը յայտնաբերեն Արարատեան Թագաւորութեան պատմութիւնը։

Վանի կամ Արարատեան թագաւորութիւնԽմբագրել

Հիմնական յօդուած Վանի Թագաւորութիւն

 
Ուրարտու․ Ք․ա․ 743 - 700

Պատմական Հայաստանի տարածքին առաջացած հնագոյն պետութիւնը Վանի թագաւորութիւնն էր (Ուրարտու)՝ Վան (Տուշպա․ յետագային՝ Տոսպ) մայրաքաղաքով (Ք․ա․ 9-րդ մինչեւ 6-րդ դարեր)։ Հզօրութեան գագաթնակէտին հասած է Մենուա (Ք․ա․ 810-786), Արգիշտի Ա. (Ք․ա․ 786–764) եւ Սարդուրի Բ. (Ք․ա․ 764–735) արքաներու օրով, որոնք Հայկական լեռնաշխարհի տարածքի սահմաններէն դուրս կ՛ելլեն եւ հասնին մինչեւ Արեւմտեան Պարսկաստանը, հարաւային Միջագետքը եւ Միջերկրական ծովի ափամերձ տարածքները։ Արարատեան դաշտի տարածքին կառուցուած են Թէյշեբաինի, Արգիշտիխինիլի եւ Էրեբունի քաղաք-ամրոցները. վերջինիս անունին հետ կապուած է Հայաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Երեւանի անունը։

Վանի թագաւորութենէն մեզ հասած են բազմաթիւ քարէ արձանագրութիւններ, բերդերու ու տաճարներու մնացորդներ, որոնք կը վկայեն պետութեան հարուստ մշակոյթի ու զարգացած պետական համակարգի մասին։ Ք․ա. 8-րդ դարու կէսերէն հիմնուած Վանի թագաւորութիւնը կը սկսի տկարանալ եւ անկում կ՚ապրի Ասորեստանի եւ Հիւսիսային Կովկասի ցեղերու՝ սկիւթներու ու կիմմերներու դէմ պատերազմներու հետեւանքով։ Ուրարտուի վերջին թագաւոր Ռուսա Դ․ իշխած է Ք․ա․ 609–590 (կամ 585) թուականներուն, որմէ ետք Վանի թագաւորութիւնը կը դադրի գոյութիւն ունենալէ։ Հայերը կամ անոնց անմիջական նախնիները կը շարունակեն բնակիլ ու աճիլ Վանի թագաւորութեան տարածքին։ Արարատեան թագաւորթութեան տարիներ ետք կը յաջորդէ հայկական Երուանդունեաց թագաւորութիւնը։

Երուանդունիներու թագաւորութիւնԽմբագրել

Հիմնական յօդուած Երուանդունիներ

Արարատեան թագաւորութեան (կամ Ուրարտու) անկումէն ետք, հայերը յաջորդաբար կ՛ենթարկուին մարերուն եւ պարսիկներուն։

Ք․ա․ 570-ականներուն Միջին Արեւելքի քաղաքական բեմին վրայ կը յայտնուին Երուանդունիները։ Հայաստանի պետական սահմանները կը համընկնին ճիշդ Արարատեան իշխանութեան եւ հայ ժողովուրդի ազգային միաւորման սահմաններուն։ Ասոր մասին կը վկայեն յոյն պատմիչ Իրոտոթոսի (կամ Հերոտոդոսի), ասորի ճանապարհորդ Մար Ապաս Կատինայի եւ ուրիշ շատերուն աշխատութիւնները։ Երուանդ Ա. Հայկազեանի որդին՝ Տիգրան Ա․ (Ք․ա․ մօտաւորապէս 560–535), պարսից Աքեմէնեան արքայ Կիւրոս Բ. Մեծի հետ Ք․ա․ 550-ին կը մասնակցի Մարաստանի, իսկ 538-537-ին Բաբելոնի թագաւորութիւններուն դէմ արշաւանքներուն։ Հայկազեան-Երուանդունիները շարունակաբար կը թագաւորեն մինչեւ Ք․ա․ 3-րդ դարավերջը։

 
Երուանդեան շրջանի դրամ

Ալեքսանտր Մակետոնացիի արշաւանքներէն եւ Ք․ա․ 331 Աքեմէնեան տիրակալութեան անկումէն ետք, Հայաստանի մէջ Երուանդ Գ․ ինքզինք անկախ թագաւոր (Ք․ա․ 331 - 300) կը հռչակէ։ Անոր աջակցութեամբ Ք․ա․ 331 Փոքր Հայքի թագաւոր կը հռչակուի զօրավար եւ թերեւս անոր ազգական Միթրաուստեսը (Միհրուայիշտ), ինչպէս նաեւ իրենց անկախութիւնը կը պահպանեն փոքրասիական քանի մը պետութիւններ՝ Փոքր Հայքի, Պոնտոսի եւ Կապադովկիոյ թագաւորութիւնները։

Ք․ա․ 3-րդ դարու ընթացքին Ծոփքի եւ Կոմմագենէի թագաւորութիւնները, ուր նոյնպէս կ՚իշխէին Երուանդունիները Մեծ Հայքէն կ՚անջատուին։ Անոնք կ՛ունենան սեփական դրամ, կը կառուցեն քաղաքներ ու բերդեր։ Հայաստանը կը կորսնցնէ միասնականութիւնը եւ կը վտանգուի իր անկախութիւնը։ Սահմանամերձ շրջաններէն մի քանին կ՚անցնին դրացի պետութիւններուն ազդեցութեան եւ գերիշխանութեան տակ։

Երուանդունիները Ախուրեանի եւ Երասխի (Արաքս) գետերու միացման մօտ կը հիմնեն Երուանդաշատ նոր մայրաքաղաքը, իսկ հին մայրաքաղաքը՝ Արմաւիրը (Արգիշտիխինիլի) կը դառնայ հայկական կրօնի եւ պաշտամունքի կեդրոն։

Մեծն Աղեքսանտրի մահէն ետք անոր կայսրութիւնը կը բաժնուի քանի մը մասերու եւ անոր զօրավարներէն Սելեւկոս ստանալով մեծ բաժինը, Միջին Արեւելքի մէջ հիմը կը դնէ Սելեւկեան Կայսրութեան, որուն մայրաքաղաք կը հռչակէ Անտիոք քաղաքը։ Երուանդունիները կը պայքարին անոր բանակներուն դէմ պաշտպանելու համար Մեծ Հայքի թագաւորութեան անկախութիւնը։

Ք․ա․ 200-ին սելեւկեան բանակին երկու հայ զօրավարներ՝ Արտաշէս եւ Զարեհ, պարտութեան կը մատնեն Երուանդունիները, Հայաստանը Սելեւկեան Կայսրութեան ենթակայ կը դարձնեն, կը տապալեն Երուանդ Դ. եւ յաջորդաբար կ՛իշխեն, Արտաշէսը՝ Մեծ Հայքի եւ Զարեհը՝ Ծոփքի մէջ։

Արտաշէսեան թագաւորութիւնԽմբագրել

 
Արտաշատի հնագիտական վայր․ հանրային բաղնիքներ

Տես Արտաշէս Ա․ եւ Մեծն Տիգրան

Ք․ա․ 190-ին Սելեւկեան կայսրութեան թագաւոր Անտիոքոս Գ. Մեծի բանակը հռոմէացիներուն կողմէ կը ջախջախուի Մագնեսիոյ ճակատամարտին։ Առիթէն օգտուելով Արտաշէսը Մեծ Հայքի մէջ, իսկ Զարեհը Ծոփքի մէջ իրենք զիրենք անկախ թագաւորներ կը յայտարարեն։

Արտաշէս Ա․ (Ք․ա․ 189-160) կ՛իրականացնէ բազմաթիւ բարեփոխումներ, որոնք կը նպաստեն պետութեան տնտեսութեան զարգացման։ Ռազմական բարեփոխումներուն շնորհիւ, ան կ՛ընդարձակէ երկրի սահմանները եւ կը միաւորէ երկրէն անջատուած սահմանամերձ գաւառները։ Արարատեան դաշտի Խոր վիրապ կոչուող վայրին մէջ կը հիմնէ Արտաշատ մայրաքաղաքը, որ ժամանակակիցներու կողմէ երբեմն կ՚անուանուէր «Հայկական Կարթագէն», քանի որ քաղաքի կառուցման վայրը ընտրած էր Հանիպալը*, իսկ յոյն պատմիչ Փլութարխոս Արտաշատը կը նկարագրէ իբրեւ՝ «շատ գեղեցիկ քաղաք»։

  • Հանիպալ․ Կարթագենի զօրավար, քաղաքագէտ եւ ռազմագէտ։ Հռոմէացիները զայն կ՛աքսորեն եւ ան ապաստան կը գտնէ Միջին Արեւելքի երկիրներուն մէջ, նաեւ՝ Հայաստան։

Արտաշէս իր հաստատած սահմանաքարերու արձանագրութիւններուն իրեն կ՛անուանէ․- «Արտաշէս, Երուանդեան թագաւոր, Բարի, Զարեհի որդի»։

 
«Ծովէ ծով Հայաստան» Տիգրան Մեծի հիմնած հայկական կայսրուիթւնը

Հայաստանը Արտաշէսեաններու (կամ Արտաշիսեաններու) ժամանակաշրջանին հզօրութեան գագաթնակէտին կը հասնի Արտաշէս Ա․ թոռան՝ Տիգրան Մեծի օրերուն (Ք․ա․. 95-55)։ Ան կը գրաւէ Ծոփքը եւ կ՛ազատագրէ պարթեւականներու տիրապետութեան տակ գտնուող հայկական հողերը, իսկ Ք․ա․ 83-ին՝ Սելեւկեաններու պետութեան մայրաքաղաք Անտիոքը, որ ունէր աւելի քան կէս միլիոն բնակչութիւն։ Տիգրան Մեծի թագաւորութեան շրջանին կազմուած հայկական կայսրութիւնը աւանդաբար անուանուած է «Ծովէ ծով Հայաստան»: Ի նշան հզօրութեան եւ աշխարհակալ պետութեան՝ Ք․ա․ 80 Հայկական Տաւրոսի շրջանը Տիգրան Մեծ կը հիմնէ նոր մայրաքաղաք՝ Տիգրանակերտը, որ կը շրջապատէ բարձր բերդապարիսպներով։ Տիգրանակերտն ու Արտաշատը իրարու հետ կապուած էին «Արքունի ճանապարհ»ով։ Ք․ա․ 69 մայրաքաղաքը կը գրաւէ հռոմէացի Լուկուլլոս զօրավարը հայ-հռոմէական պատերազմի ընթացքին (Ք․ա 69-66)։ Ք․ա․ 66 Հայաստանը հաշտութեան ծանր պայմանագիր կը կնքէ․ Տիգրան Մեծ կը հրաժարի իր նուաճած հողերէն եւ կը պարտաւորուի տարեկան 600 տաղանդ ռազմատուգանք վճարել եւ հարկ եղած պարագային Հռոմէական կայսրութեան օգնել զօրքով։

Տիգրան Մեծի որդի՝ Արտաւազդ Բ. օրերուն (Ք․ա․ 55-34) Հայաստանը կը դառնայ հռոմա-պարթեւական պատերազմի թատերաբեմ։ Մարկոս Կրասսոսի եւ Մարքոս Անտոնիոսի արշաւանքներու հետեւանքով Հայաստան կը կորսնցէն իր հզօրութիւնը։ 1 թուականին Արտաշէսեան հարստութիւնը վերջ կը գտնէ[3]:

Արշակունիներու թագաւորութիւնԽմբագրել

Արտաշէսեան թագաւորութեան անկումէն ետք մինչեւ 52 թուական, Արտաշատի մէջ գահ կը բարձրանան Հռոմի եւ Պարթեւստանի արքայատոհմերու ներկայացուցիչներ։

52-ին գահ կը բարձրանայ պարթեւներու արքայ Վաղարշ Արշակունիի եղբայրը՝ Տրդատը: 54-ին, Հռոմի Ներոն կայսրը պատերազմ կը յայտարարէ եւ 59-ին հռոմէական զօրքերը Հայաստան կը ներխուժեն եւ յաջորդաբար Արտաշատն ու Տիգրանակերտը կը գրաւեն ու կ՛աւերեն: 62-ին Հռանդէայի (Արածանիի հովիտին մօտ) մէջ հայ-պարթեւական զօրքերը հռոմէացիներուն կը հակահարուածեն․ 63-ին Հռոմի կայսրը կը ճանչնայ Տրդատի գ

 
Մեսրոպ Մաշտոց. Հայ գիրերու գիւտը, ըստ իտալացի նկարիչ Ֆրանչեսկօ Մաջոտտոյի

ահակալութիւնը։ 66-ին Տրդատը թագը Հռոմէն ստացած Հայաստան կը վերադառնայ իբրեւ հայոց թագաւոր եւ հիմը կը դնէ Արշակունիներու հարստութեան (66–428)։

Հայաստանը կը շարունակէ ունենալ համեմատաբար խաղաղ վիճակ մը։ Արտաշատէն ոչ հեռու կը հիմնադրուի նոր մայրաքաղաք Վաղարշապատը։ 3-րդ դարասկիզբին Պարսկաստանի մէջ սկսած պարթեւ Արշակունիներուն եւ պարսիկ Սասանեան տոհմերու միջեւ ընդհարումներէն յաղթական կ՛ելլեն Սասանեանները։ Սասանեանները քանիցս կը փորձեն գահընկեց ընել հայ Արշակունիներուն եւ Պարսկաստանին միացնել Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը։

4-րդ դարասկիզբին՝ 301-ին, հայոց արքայ Տրդատ Գ. Մեծը (287–330) քրիստոնէութիւնը կ՚ընդունի իբրեւ հայոց պետութեան պաշտօնական կրօն՝ Գրիգոր Լուսաւորիչ կաթողիկոսի գլխաւորութեամբ։ Աւատատիրական կարգեր կը հաստատուին։ Տրդատի որդիի՝ Խոսրով Գ. Կոտակի օրերուն (331–338) կը կառուցուի Դուին մայրաքաղաքը:

Արշակ Բ. Արշակունիի օրերուն (350–368) Հռոմի եւ Պարսկաստանի միջեւ յարաբերութիւնները կը սրուին, ինչպէս նաեւ հայոց թագաւորական ընտանիքին եւ հայ նախարարական տուներու միջեւ լարուածութիւնները։ Հռոմ-պարսկական պատերազմը կը վերջանայ հռոմէացիներուն պարտութեամբ։ Պարսիկներուն անյաջող փորձերը Մեծ Հայքը գրաւելու կը յանգին, երբ դաւադրաբար պարսից արքայ Շապուհ Բ. Երկարակեացը դաւադրութեամբ (309–379) հայոց թագաւորը կը բանտարկէ Անյուշ բերդ։ Արշակի որդին՝ Պապը, հռոմէացիներու օգնութեամբ գահ կը բարձրանայ։

387-ին Հայաստանը առաջին անգամ կը բաժնուի երկու մասի։ Հռոմէական (Արեւմտեան) Հայաստանի մէջ թագաւոր կը կարգուի Պապի որդի Արշակ Գ. (378–389), իսկ մնացեալ մասին՝ Խոսրով Դ. (384–389)։ Վերջինիս որդի՝ Վռամշապուհի (389–415) օրերուն, 405-ին, Մեսրոպ Մաշտոցը կը ստեղծէ հայերէն այբուբենը: 428-ին ներքին երկպառակութիւնները կ՛առաջացնեն հայոց պետականութեան կործանումը։

ՄիջնադարԽմբագրել

Հիմնական յօդուած՝ Բիւզանդական Հայաստան

428-ին, Հայաստանի արեւելեան մասը կը հռչակուի իբրեւ Պարսկաստանի առանձնայատուկ վարչատարածքային միաւոր՝ մարզպանութիւն։ Արեւմտեան Հայաստանի որոշ գաւառներ՝ Ծոփք, Աղձնիք, Բարձր Հայք նահանգներն ու Փոքր Հայքը եւ Մեծ Հայքի շրջաններ կը շարունակեն մնալ Հռոմէական (395-էն՝ Բիւզանդական) կայսրութեան տարածքին մէջ։ Հայաստան այս ժամանակաշրջանին կռուախնձոր կը դառնայ երկու ուժերուն միջեւ, որոնց պատերազմները կատարուելով հայկական հողերուն վրայ, կ՛աւերեն Հայաստանը։

Մարզպանական ՀայաստանԽմբագրել

Մարզպանական Հայաստանի կարգավիճակը ինքնավար պետութիւն է։ Հայ նախարարները եւ բարձրադաս հոգեւորականները կը պահեն իրենց աւանդական իրաւունքներն ու իրաւասութիւնները, պաշտօնակալութիւնները, հայկական բանակը, հարկային համակարգը եւ այլն։ Հայ նախարարներու քաղաքական միասնութիւնը կ՚արտայայտուի մէկ բանակով, որ կը գլխաւորէ հայոց սպարապետը, կառավարման միասնական համակարգով, ըստ անհրաժեշտութեան Հայոց կաթողիկոսի նախագահութեամբ գումարուող համազգային ժողովով։

Հայաստանի մէջ մարզպան նշանակուած են նաեւ ազգութեամբ հայ մեծատոհմիկ նախարարներ, որոնցմէ առաջինն է Վասակ Սիւնին (443–451)։ 440-ական թուականներուն պարսից արքունիքը մարզպանական Հայաստանի պետական ինքնավարութիւնը կը ջնջէ եւ զայն պարսկական նահանգի վերածելու քաղաքականութիւն կ՛որդեգրէ։

Կը յաջորդէ 447-ին տեղի ունեցած աշխարհագիրը (մարդահամար եւ եկամուտներու հաշուառում), մեհեաններու ու ատրուշաններու կառուցումը։ Պարսիկ շահ Յազկերտ Բ. 449-ին յատուկ հրովարտակով հայոց նախարարներէն կը պահանջէ ուրանալ քրիստոնէութիւնը եւ ընդունիլ զրադաշտականութիւնը․ հետեւանքը պիտի ըլլար հայերը հեռանան դրացի բիւզանդացիներէն եւ աստիճանաբար ձուլուին պարսիկներուն մէջ։ Հայերը կը մերժեն եւ 450-ին կը սկսի Վարդանանց պատերազմը, որ կ՚աւարտի Աւարայրի ճակատամարտով (26 Մայիս 451

 
Բիւզանդական կայսրութիւնը 600 թուականին

Հայերը կը շարունակեն պայքարիլ իրենց ազատութիւնը պահպանելու համար (Վահանանց պատերազմ, 481-484, Կարմիր Վարդանի ապստամբութիւն, 571-572)։ Այս պայքարները կ՛աւարտին Հայաստանի երկրորդ բաժանումով (591)․ Հայկական Բարձրաւանդակին մեծ մասը կ՛իյնայ Բիւզանդական կայսրութեան իշխանութեան տակ:

Բիւզանդական ՀայաստանԽմբագրել

Հայաստանի բիւզանդական հատուածին մէջ եւս կայսրերը կը վարեն ձուլման քաղաքականութիւն։ Իուստինիանոս Ա. կայսրը (527–565), որ կը ձգտի վերականգնել նախկին Հռոմէական կայսրութեան հզօրութիւնը, իրեն կ՚ենթարկէ Հիւսիսային Ափրիկէն, Սպանիան ու Իտալիոյ որոշ գաւառներ։ Ան կը ջնջէ հօրմէ աւագ որդի ժառանգութեան իրաւունքը՝ հայ նախարարական տուներու հզօրութիւնը կը վերանայ եւ անոնք կը վերածուին հասարակ բերդատէրերու։ Հայ նախարարներուն կը ստիպեն մեկնիլ կայսրութեան սահմաններ՝ պայքարելու թշնամիներու դէմ։ Յիշարժան է Սմբատ Բագրատունիի ըմբոստութիւնը Մորիկ կայսրին դէմ․ բիւզանդացի կայսրը անոր նետել կու տայ Կոստանդնուպոլիսի կրկէսին, որպէսզի գազանները անոր բզքտեն։ Սակայն անզէն հայ նախարարը յաջորդաբար կը յաղթէ ցուլին, առիւծին ու արջին։ Ան ազատ կ՛արձակուի։ Բիւզանդիոնի նպատակը՝ հայկական եկեղեցին բիւզանդական եկեղեցուոյ ենթարկել, չի յաջողիր։

Արմինիա կուսակալութիւնԽմբագրել

7-րդ դարու 30-ականներուն Արաբական թերակղզիին մէջ տեղի ունեցած քաղաքական ու կրօնական տեղաշարժերու հետեւանքով, կ՛առաջանայ Արաբական խալիֆայութիւնը։ 640–650-ականներուն Արաբները երեք անգամ Հայաստան կ՛արշաւեն եւ հայ նախարարները Թէոդորոս Ռշտունիի գլխաւորութեամբ կ՛որոշեն հաշտութեան պայմանագիր կնքել անոնց հետ։

652-ին հայերը Ասորիքի արաբ կառավարիչ Մուաուիայի հետ Դամասկոսի մէջ կը կնքեն հայ-արաբական պայմանագիրը՝ Հայաստանը կէս դար ժամանակաշրջանի համար ինքնիշխան կը դառնայ։

698-700-ականներուն արաբներու հերթական արշաւանքներուն պատճառով, Հայաստանը կը գրաւուի եւ Վրաստանի ու Աղուանքի հետ մաս կը կազմէ վարչաքաղաքական մէկ միաւորի՝ Արմինիա կուսակալութեան։ Երկիրը արաբ Ոստիկանը կը կառավարէ, որուն նստավայրը Դուին քաղաքն է։ Հայերուն կրօնական առաջնորդը՝ հայոց կաթողիկոսը, ինչպէս նաեւ քաղաքական առաջնորդ՝ հայոց իշխանը, կը պահպանեն իրենց դիրքերը։ Արաբ հարկահաւաքի պաշտօնի կողքին կար հայկական համարժէքը՝ իշխանաց իշխանը։ Հայոց այրուձիի հրամանատարութիւնը կը շարունակուի գտնուիլ հայոց սպարապետին ձեռքը։ Միաժամանակ, Վասպուրականի, Սիւնիքի եւ Վրաստանի մէջ 9-րդ դարէն կը նշանակուի գահերէց իշխանի պաշտօնը։ Ան կը վերադասէ միւս բերդատէր նախարարներուն։

 
Սասունցի Դաւիթի արձանը Երեւանի մէջ

Արաբական տիրապետութիւնը երկպառակութիւն կը մտցնէ հայ իշխանական շարքերուն մէջ. Արշակունի թագաւորներու թագադիր ասպետները՝ Սպերի տէր Բագրատունիները կը կարողանան իրենց շուրջ համախմբել բազմաթիւ նախարարական տուներ, որոնք արաբական քաղաքականութեան կողքին կը միտին սեփական ուժերով պետութիւնը վերականգնել։ Անոնց կը հակառակին Տայքի տէրերը՝ հայոց սպարապետի պաշտօնի տէր Մամիկոնեանները, որոնք ունին բիւզանդական կողմնորոշում եւ կը փորձեն կայսրութեան զօրքերով դուրս վտարել արաբները Հայաստանէն եւ վերականգնել բիւզանդական գէրիշխանութիւնը։

Պայքար Հայաստանի անկախութեան վերականգման համարԽմբագրել

8-րդ դարուն հայերը քանի մը անգամ կ՛ապստամբին Արաբական խալիֆայութեան դէմ, սակայն ապարդիւն, որովհետեւ հայ նախարարական տուներուն միջեւ միակամութիւն չկայ։ Մէկ դարուայ պայքարը կ՛աւարտիԲագրատունիներու յաղթանակով, որոնք կը գլխաւորեն հայոց պետականութեան վերականգնման պայքարը։

8-րդ դարու վերջէն Բագրատունիները կը հովանաւորեն երկրի բոլոր կարեւոր պաշտօնները, եւ գահերէց իշխան/ներ կը նշանակեն իրենց հաւատարիմ զինակիցները՝ Արծրունիներ, Սիւնիներ ու Վրաց Բագրատունիներ։ Աշոտ Մսակեր Բագրատունին կը դառնայ հայոց իշխան եւ իր իշխանութեան տարածքին կը միացնէ Մամիկոնեաններու հայրենիք Տարօնը եւ Տայքը, Կամսարական իշխաններուն տարախքները Շիրակ եւ Արագածոտն:

9-րդ դարու կիսուն՝ 850–855-ականներուն, հայերը արաբական տիրապետութեան դէմ անգամ մը եւս ապստամբութեան դրօշ կը բարձրացնեն։ 850-ին հայերը Հայաստանէն կը հեռացնեն ոստիկան Ապուսեթին, իսկ 851-ին արաբական բանակի գլուխը կ՚անցնի անոր որդի Եուսուֆը։ Հայոց մարզպան եւ իշխանաց իշխան Բագրատ Բագրատունիի որդիները՝ Աշոտն ու Դաւիթը, կը յաջողին հակահարուածել թշնամիին զօրքերը, իսկ Եուսուֆը կը սպանուի։ Այս դէպքերը Սասունցի Դաւիթ դիւցազնավէպին հիմքը կը հանդիսանան։

853–855-ականներուն պայքարը կը ղեկավարէ Բագրատի եղբօր՝ Սմբատ Խոստովանողի որդին Աշոտը: Ան կը պայքարի սելճուք-թուրք զօրավար բանակի դէմ եւ 855-ին յաղթանակով կ՚աւարտի ապստամբութիւնը[4]: Աշոտը 855-ին կը դառնայ հայոց իշխան, ապա նաեւ՝ սպարապետ ու իշխանաց իշխան։ Շատերու վկայութեամբ՝ Աշոտին կը պակսէր միայն թագաւորական թագը։ Անոր կը նպաստէ նաեւ 876-ին հայազգի Բարսեղ Ա. Մակեդոնացի կայսեր գահակալումը եւ Հայկական (Մակեդոնական) հարստութեան հիմնադրումը Բիւզանդիոյ մէջ։ 885-ին կաթողիկոս Գէորգ Գառնեցին Բագարան քաղաքին մէջ Աշոտին հայոց թագաւոր կ՛օծէ։ Թագ եւ թագաւորական զգեստներ կ՚ուղարկեն Պաղտատի խալիֆն ու Բիւզանդիոյ կայսրը. հայոց պետականութիւնը կը վերականգնուի Բագրատունիներու դրօշի հովանին տակ։

Դուինի Եկեղեցական ժողովներԽմբագրել

Այս ժամանակաշրջանին Դուինի մէջ կը գումարուին եկեղեցական ժողովներ՝ 506, 554, 609-610, 645, 648, 719-720, որոնց նպատակն է պահպանել Հայոց Առաքելական Եկեղեցուոյ անկախութիւնը։

Բագրատութեանց ՀարստութիւնԽմբագրել
 
Հայաստանի մայրաքաղաքները
 
Հայաստանի Հանրապետութեան( Արեւելեան Հայաստան) պատկերը՝ նկարահանուած ՆԱՍԱ-յի (ԱՄՆ) արբանեակէն։

Հայաստանի մեծ քաղաքներԽմբագրել

  1. Երեւան 1.093.499
  2. Կիւմրի 148.383
  3. Վանաձոր 101.099
  4. Հրազդան 63,400
  5. Աբովեան 60,600
  6. Վաղարշապատ 49.514
  7. Կապան 46,500
  8. Արմաւիր 45,100
  9. Հրազդան 40.796
  10. Արտաշատ 35,100
  11. Աշտարակ 29,800
  12. Գորիս 20.000

[5] [6] [7] [8] [9] [10][11] [12] [13] [14] [15] [16] [17] [18] [19]

ԱղբիւրներԽմբագրել

  1. «Հայոց Պատմություն», Է․Լ․ Դանիէլեան, Ա․Ա․Մելքոնեան - Երեւան-2008
  2. «Մեր Պատմութիւնը», Կարօ Մոմճեան, դասագիրքերու շարք, Լոս Անճելես, 1997

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Լեո, Երկերի ժողովածոյ, հ. 1, Երեւան։
  2. Հ․ Գ․ Ժամկոչյան «Հայոց պատմություն
  3. Ծ. Պ. Աղայեան. «Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ» էջ 15-21:
  4. Ծ. Պ. Աղայեան. «Հայ ժողովրդի պատմութեան նկարազարդ ակնարկներ» էջ 31-37:
  5. Ժամանակագրութիւն հայ.՝ 
  6. armgeo - Հայաստանի Աշխարհագրութիւն հայ.՝ 
  7. Հայաստանի եւ Եւրոպական Միութեան յարաբերութիւնները (ֆր.)
  8. Հայաստանի մերձեցումը Եւրոպական Միութեան․ ձեւերը(անգլերէն)
  9. larousse հանրագիտարան․ Հայաստան, Արմենի (ֆր.)
  10. Հայաստանի Հանրապետութեան Նախագահ, «Հայաստանի Հանրապետության Սահմանադրություն» (անգլերէն)06.12.2015
  11. CIA. Միջին Արեւելք՝ Հայաստան հայ.՝ 
  12. hymnsandchants․ Հայաստան
  13. Azat or Archive - Հայաստան՝ ծիրանի երկիր. ծիրանի պատմութիւնը եւ օտարալեզու անուանումները 22 June 2015
  14. Առլի թանգարան․ Հնադարեան Հայաստանի փառաւորութիւնը (ֆր.)
  15. Զարթօնք օրաթերթ, «Հայոց Ցեղասպանութեան Վերջին Վարկածը (Պահպանե՛նք Մեր Վերջին բեկոր՝ 10% Հայաստանը)»․ ․․․«Էնմերքարը եւ Արատտայի տէրը» Կորիւն Լ․ Քեհեայեան, 24-9-2019, էջ 3
  16. [http://lraber.asj-oa.am/3585/1/1990-7(69).pdf Լրաբեր․ ՇՈՒՄԵՐԱԿԱՆ ԷՊՈՍԻ ԱՐԱՏՏԱ ԵՐԿՐԻ ՏԵՂԱԴՐՈՒԹՅԱՆ ՀԱՐՑԻ ՇՈՒՐՋ Ա. է. ՄՈ4ՍԻՍՅԱՆ,հայ.՝  ]
  17. Զօրաց քարեր
  18. []
  19. []

Արտաքին յղումներԽմբագրել

  1. Եւրոպական Խորհուրդ(անգլերէն)
  2. Պեհիստունի արձանագրութիւն(անգլերէն)
  3. Ոսկէ գեղմը(անգլերէն)
  4. Հայեր
  5. Արղոնաւթեսներուն արշաւանքը(անգլերէն)
  6. Միլիսիոս Հեքաթէոս(յուն.)
  7. Նահանջ Բիւրուն, Քսենոֆոն(անգլերէն)
  8. Անի Կամախհայ.՝ 
  9. Անթուան Ժան Սէն Մարթէն(անգլերէն)
  10. Հանիպալ(անգլերէն)
  11. []