Թիֆլիս[3] (վրաց.՝ თბილისი, հին հայկական անուանումը՝ Տփղիս, ռուսական եւ խորհրդային իրականութեան մեջ ծանօթ է եղել իբրեւ Թիֆլիս), Վրաստանի մայրաքաղաքը, ինչպէս նաեւ՝ պետութեան մեծագոյն քաղաքը[4]։ Կը գտնուի երկիրին կեդրոնական մասին մէջ՝ Կուր գետի երկու ափերուն[4]։ Կը համարուի աշխարհի հնագոյն քաղաքներէն մէկը[5], որ հիմնուած է Ե. դարուն՝ Վիրքի թագաւոր Վախթանգ Գորգասալի կողմէն[6]։ Դարավերջին, Վախթանգի որդին եւ յաջորդը՝ Տաչի արքան, մայրաքաղաքը Մցխեթէն կը տեղափոխէ Թիֆլիս։ Ռուսական տիրապետութեան տարիներուն Թիֆլիս եղած է Կովկասեան տարածաշրջանի քաղաքական եւ մշակութային կեդրոնը։ Դարեր շարունակ հայերը եղած են Թիֆլիսի քաղաքային կեանքին անբաժանելի մէկ մասը։ Մինչեւ այսօր Հավլաբար թաղամասին բնակչութեան մեծ մասը հայեր են։ Խորհրդանշական է, որ ԺԲ. դարէն մինչեւ Հոկտեմբերեան յեղափոխութիւն Թիֆլիսի թիւով 47 քաղաքապետներէն 45-ը եղած են ազգությամբ հայեր[7]։ Մինչեւ ԽՍՀՄ կազմաւորման սկզբնական շրջան, հայերը կազմած են նաեւ Թիֆլիսի բնակչութեան մեծամասնութիւնը՝ թիւով գերազանցելով վրացիներուն եւ միւս ցեղախումբերուն։ Եւրոպայի եւ Ասիոյ խաչմերուկներուն՝ պատմական տարբեր ժամանակահատուածներուն Թիֆլիս դարձած է առեւտրային կարեւոր հանգոյց մը։ Թիֆլիսի հազարամեայ պատմութիւնը կ'արտացոլայճարտարապետութեան մեջ[8]։ Անիկա դասական, մերձաւոր արեւելեան, ռուսական եւ ժամանակակից ճարտարապետութիւններու համադրութիւն մըն է[9]։ Պատմականօրէն Թիֆլիս եղած է տարբեր մշակութային, ժողովրդական եւ կրօնական ծագում ունեցող մարդոց գործունէութեան հարթակ մը։

Քաղաք
Թիֆլիս
վրաց.՝ თბილისი
Դրօշակ Զինանշան
Flag of Tbilisi.svg Seal of Tbilisi, Georgia.svg

Tbilisi collage.png
Երկիր Flag of Georgia.svg Վրաստան[1]
Ներքին բաժանում 10 շրջաններ
Կախաբեր Կալաձե?
Հիմնադրուած է՝ 455
Առաջին յիշատակում 4 դար
Տարածութիւն 720 քմ²
Պաշտօնական լեզու Վրացերէն
Բնակչութիւն 1 118 035 մարդ (2014)
Ազգային կազմ վրացիներ, հայեր, ազերիներ, եզիտիներ, ռուսեր, ուքրանացիներ[2]
Ժամային գօտի UTC+4։00
Հեռախօսային ցուցանիշ +995 (32)
Փոստային ցուցանիշ 0100–0199
Պաշտօնական կայքէջ Lua–ի սխալ՝ expandTemplate: template "ref-ka" does not exist։

Ըստ 2017-ի մարդահամարի տուեալներուն՝ Թիֆլիսի բնակչութեան թիւը կը հասնի 1,108, 717-ի։ Բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը քրիստոնեայ է[10]․ գլխաւորաբար անոնք վրաց ուղղափառ եկեղեցւոյ հետեւորդներ են։ Թիֆլիսի ամէնէն մեծ ազգային փոքրամասնութիւնները հայերն են, որոնք կը կազմեն ամբողջ քաղաքին բնակչութեան 4.8 %-ը (աւելի քան 53 հազար հոգի)։ Կան նաեւ ռուսեր, ազերիներ, եզիտիներ, ուքրանացիներ եւ այլ ազգութիւններ[11]։

Թիֆլիսի հիմնական տեսարժան վայրերն են Ս. Երրորդութեան մայր տաճարը[12], Սիոնի տաճարը[13], Ազատութեան հրապարակը[14], Ռուսթավելի պողոտան</ref>, Նարիղալան[15], Թիֆլիսի օփերայի եւ պալէի թատրոնը եւ Վրաստանի ազգային թանգարանը։

Քաղաքի տեսարաններԽմբագրել

 
Թիֆլիսի գարունը
 
Թիֆլիսի Ս. Երրորդութիւն մայր տաճարին համայնապատկերը


Նշանաւոր ԹիֆլիսահայերԽմբագրել

 
Նշանաւոր թիֆլիսահայեր՝ միասնական լուսանկարի մը մէջ՝ մինչեւ 1917

Թիֆլիսի հայկական եկեղեցիներԽմբագրել

 
Հին Թիֆլիս (1900) Ս. Մ. Պրոկուդրին-Գորկու լուսանկարը: Նկարին մէջ կ'երեւին դարասկիզբի հայկական եկեղեցիները:
  • Հավլաբարի Ս. Կարապետ եկեղեցին, Թիֆլիս՝ վերափոխուած է վրացականի։
  • Ս. Գէորգ եկեղեցի, կառուցուած ԺԸ. դարուն
  • Ս. Բեթղեհէմի կոյսի եկեղեցի, կառուցուած ԺԳ. դարուն
  • Ս. Ստեփանոսի եկեղեցի, կառուցուած ԺԸ. դարուն
  • Ս. Խաչի եկեղեցի, կառուցուած 1830-ին
  • Օրհնուած կոյս Ջուգուրեթիի եկեղեցի, կառուցուած ԺԹ. դարուն
  • Ս. Գէորգ Զօրավարի եկեղեցի, ԺԹ. դար
  • Նորաշէն եկեղեցի, ԺԵ. դար
  • Ս. Նշան եկեղեցի, ԺԹ. դար
  • Ս. Մինաս եկեղեցի, ԺԹ. դար
  • Ս. Գէորգ եկեղեցի, ԺԴ. դար
  • Նոր Էջմիածին եկեղեցի, կառուցուած 1806-ին
  • Օրհնուած Շամխորեցոց եկեղեցի, ԺԹ. դար
  • Կարմիր Աւետարան
  • Կուսանաց Ս. Ստեփանոս վանք

ՊատկերասրահԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. GEOnet Names Server — 2018.
  2. Վրաստանի էթնիկական կազմը ըստ 2002-ի մարդահամարին Archived 2009-11-13 at the Wayback Machine. (անգլերէն)
  3. Յովհաննէս Բարսեղեան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական եւ ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 54։ ISBN 99941-56-03-9 
  4. 4,0 4,1 «Թիֆլիսը 2017-ին` տօներ, զբօսաշրջիկութիւն, թանգարաններ, գնումներ եւ տեսարժան վայրեր»։ Тонкости туризма (ru-RU)։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  5. 2017 UBM (UK) Ltd.։ «Inside Tbilisi - One Of The World's Oldest Cities»։ Routesonline (en-GB)։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  6. «Վրաստանի մայրաքաղաքին՝ Թիֆլիսի պատմութիւնը»։ www.advantour.com (անգլերեն)։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  7. Սամվել Կարապետյան, «Թիֆլիսի քաղաքագլուխները», գիրք Ե։ ՀՀ ԳԱԱ «Գիտություն» հրատարակչություն, Երևան 2003թ. ISBN 5-8080-0520-5. (հայ.) (ռուս.)
  8. «Թիֆլիսի պատմութիւն եւ ճարտարապետութիւն»։ kensingtontours.com։ օգոստոսի 10, 2017 
  9. «Թիֆլիսի՝ Վրաստանի մայրաքաղաքին, ընդհանուր տեղեկատուութիւն,․աշխարհագրութիւն, պատմութիւն եւ ճարտարապետութիւն»։ www.budget.com.ge։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  10. «10 things you might not know about Georgia»։ BBC News (en-GB)։ 2013-07-04։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  11. 12 Basa, October, Reply 2013 (2010-10-19)։ «Ethnic Minorities in Georgia: Problems and Resolutions»։ Synergy-Press։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  12. «თბილისის ტაძრები - წმიდა სამების საკათედრო ტაძარი»։ www.orthodoxy.ge։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  13. «თბილისის სიონის საკათედრო ტაძარი»։ ამბიონი (en-US)։ 2012-03-31։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  14. «Ազատութեան հրապարակ»։ Tbilisi Architecture Network (անգլերեն)։ 2013-03-13։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 
  15. «Նարիկալա ամրոցը // VisitArm.com»։ visitarm.com (հայերեն)։ արտագրուած է՝ 2017-08-09 

Արտաքին յղումներԽմբագրել