Սայեաթ-Նովա

Սայեաթ-Նովա (բուն անունով՝ Յարութիւն Սայադեան, 14 Յունիս 1722(1722-06-14)[1][2][3] կամ 1712, Թիֆլիս, Քարթլիի թագավորություն[4] - 22 Նոյեմբեր 1795(1795-11-22)[1][2], Հաղպատ, Քարթլի-Կախեթի թագավորություն
Թիֆլիս, Քարթլի-Կախեթի թագավորություն[4]), վրաստանցի հայ բանաստեղծ. աշուղ է։

Սայեաթ-Նովա
վրաց.՝ საიათ-ნოვა
ազրպ.՝ Саjат Нова / Sayat Nova
պարս․՝ سایات‌نووا
Rus Stamp Sayat Nova.jpg
Ծննդեան անուն հայ.՝ Արութին Սայադյան
Ծնած է 14 Յունիս 1722(1722-06-14)[1][2][3] կամ 1712
Ծննդավայր Թիֆլիս, Քարթլիի թագավորություն[4]
Մահացած է 22 Նոյեմբեր 1795(1795-11-22)[1][2]
Մահուան վայր Հաղպատ, Քարթլի-Կախեթի թագավորություն
Թիֆլիս, Քարթլի-Կախեթի թագավորություն[4]
Քաղաքացիութիւն Coat of arms of Kartli Georgia1.png Քարթլիի թագավորություն
Flag of Kingdom of Kartli-Kakheti.svg Քարթլի-Կախեթի թագավորություն
Ազգութիւն Հայ
Մասնագիտութիւն բանաստեղծ, երգահան, երաժիշտ, երգիչ, աշուղ
Կայքէջ sayat-nova.am

ԿենսագրութիւնԽմբագրել

Ամենայն հաւանականութեամբ[աղբիւրի կարիք ունի] Սայեաթ-Նովայի նախնիները Թիֆլիս եկած են Կիլիկեան Հայաստանէն։ Սայեաթ-Նովայի ընտանիքը Թիֆլիսի քաղաքային արհեստաւորներու ընտանիք էր։ Սայեաթ-Նովայի մանկութիւնն ու պատանեկութիւնն անցած է Թիֆլիսի մէջ։ Սորված է գրել-կարդալ հայերէն, վրացերէն, գիտցեր է նաեւ արաբերէն այբուբենը։

12 տարեկանէն զայն տուեր են արհեստի, սորվեր է ջուլհակութիւն եւ կարճ ժամանակի մէջ այնքան հմտացեր է, որ կտաւը շինելու եւ գործելու նոր դազկահ պատրաստեր է։

Երգն ու երաժշտութիւնը զինք հմայեր են դեռ մանուկ հասակէն։ Մինչեւ երեսուն տարեկան՝ Սայեաթ-Նովա կատարելագործուեր է աշուղական արուեստի մեջ, սորվեր է եղանակներ եւ պարզ ու խառն չափեր, յօրիներ է խաղեր՝ յարմարցնելով յատուկ մեղեդիներ եւ ատոնք կատարեր է ժողովրդական հաւաքոյթներու ատեն։

Հաւանաբար, երկար տարիներ շրջեր է Մերձաւոր Արեւելքի մէջ, եղեր է Պարսկաստան, Հնդկաստան եւ Օսմանեան Կայսրութեանը ենթակայ երկիրներ: Ուխտի գացեր է հայ աշուղներու հովանաւոր Մշոյ Սուրբ Կարապետի վանքը՝ Տարօն, մինչեւ որ համընդհանուր ճանաչում ձեռք բերեր է եւ մկրտուեր է Սայեաթ-Նովա՝ երգի որսորդ։

1759 թուականի կէսերուն աւարտուեր է Սայեաթ-Նովայի՝ իբրեւ բանաստեղծի ու երգահան-երաժիշտի կեանքը։ 1759 թուականին Հերակլ II-ի հարկադրանքով ան քահանայ ձեռնադրուեր է Տէր Ստեփանոս անունով եւ շատ չանցած ղրկուեր է Կասպից ծովու հարաւային ափին գտնուող Էնզելի նաւահանգիստը։ Հոս «ապաշխարեր» եւ արտագրեր է Գրիգոր Նարեկացիի «Մատեան ողբերգութեան» ստեղծագործութիւնը։ Ստոյգ յայտնի չէ, թէ երբ վերադարձեր է հայրենիք։ 1766 թուականին ապրեր է Զաքաթալայէն Շամախի տանող առեւտրական ճանապարհի վրայ ինկած Կախի փոքրիկ աւանի մէջ, ուր արտագրեր է մէկ ուրիշ ձեռագիր՝ Աստուածաշունչի հատուածներէ բաղկացած ժողովածոյ մը։ 1768 թուականին մահացեր է կինը՝ Մարմարը, թողելով չորս անչափահաս զաւակ։ Յաջորդ տարուընէ Սայեաթ-Նովա՝ Տէր Ստեփանոս փոխադրուեր է վանք, ծառայեր է Թիֆլիսի մէջ հաստատուած Հաղպատի միաբանութեան առաջնորդարանի մէջ, իսկ 1778 թուականին, երբ վերաշինուեր է Հաղպատի վանքը, կարգուեր է Սուրբ Նշան վանքի լուսարար։ Հետագային միաբանութեան հետ նորէն վերադարձեր է Թիֆլիս։ 1795 թուականի Սեպտեմբերին, Աղա-Մահմետ Խան Ղազարի արշաւանքի օրերուն, զոհուեր է եւ թաղուած է Սուրբ Գեւորգ եկեղեցւոյ բակը։

ՍտեղծագործութիւններԽմբագրել

 
Սայեաթ-Նովայի գերեզմանը

Սայեաթ-Նովայի ուսումնասիրութեան գործերուն մէջ մեծ դեր խաղցած է Անդրկովկասի հայ աշուղներու եւ ուշ միջնադարի հայ տաղերգուներու ստեղծագործութիւնները։ Աւանդական սովորութիւնով՝ ստեղծագործական առաջին քայլերն ան սկսած է թրքերէն լեզուով, յետոյ աստիճանաբար անցած է հայերէնի ու վրացերէնի։ Գիտակցելով աշուղ-բանաստեղծի բուն դերը ու կոչումը եւ հասկնալով որ գեղեցիկին ու կատարելութեան իտէալներն ու դաշնութեան պատգամները՝ Սայեաթ-Նովա վերարծարծած ու քարոզած է ամբողջ հայ ժողովուրդին համար, առանց ազգային ու դասային խտրութեան ու զանազանութեան։

ՔանակԽմբագրել

Սայեաթ-Նովայէն մեզի հասած է աւելի քան 230 խաղ, որոնք ամփոփուած են քանի մը բաժիններու. իր սեփական ձեռքով գրուած եւ իր զաւակին՝ Օհանին կազմած ու արտագրած խաղերը եւ միւս բաժինը կազմուած է զանազան ժողովածուներէ կամ մնացած է ժողովուրդին յիշողութեան մէջ: Աստիճանաբար գրի առնուած ու հրատարակուած են։

Սիրային երգերԽմբագրել

Իբրեւ սիրերգու (սիրային երգեր գրող)՝ Սայեաթ-Նովա գեղեցիկի ու կատարեալի երկրպագու է եւ նուրբ զգացումներու արտայայտիչ: Անոր սիրային երգերը յատուկ են եւ նաեւ ունին խորը զգացումներ, որոնց պատճառը ոչ միայն բանաստեղծին ողբերգական սէրն է, այլ նաեւ կեանքի ու իրականութեան անլուծելի հակասութիւնները, անհաւասարութիւնը եւ գեղեցիկի ոտնահարումը։ Սայեաթ-Նովա շատ կարեւարութիւն տուած է մարդու բարոյական, կատարելութեան ու գեղեցկութեան հարցերուն, դարու եւ ժամանակի այլանդակութեան եւ մարդկային աղարտման պատճառներուն, որոնք, ի վերջոյ մնացած են անբացատրելի:

Երկերի մատենագիտութիւնԽմբագրել

  • Սայեաթ-Նօվայ, Մօսկուա, 1852, 172 էջ:
  • Տաղեր, Թիֆլիս, 1914, 120 էջ:
  • Երգեր, Պէյրութ, 1931, 85 էջ:
  • Հայերէն խաղերի լիակատար ժողովածու, Յերեւան, 1931, 196 էջ:
  • Տաղեր, Պէյրութ, 1931, 88 էջ:
  • Հայերէն խաղերի լիակատար ժողովածու, Յերեւան, 1935, 120 էջ:
  • Տաղեր, Թեհրան, 1943, 196 էջ:
  • Խաղերի ժողովածու, Երեւան, 1945, 220 էջ:
  • Երգեր, Երեւան, 1946, 60 էջ:
  • Սիրոյ եւ արդարութեան երգիչ Սայեաթ-Նօվայ, Պէյրութ, 1952, 84 էջ:
  • Հայերէն, վրացերէն, Ազրպէյճաներէն խաղերի ժողովածու, Երեւան, 1959, 316 էջ:
  • Բանաստեղծութիւններ, Երեւան, 1963, 88 էջ:
  • Խաղեր, Երեւան, 1963, 144 էջ:
  • Հայերէն, վրացերէն, ազրպէյճաներէն խաղերի ժողովածու, Երեւան, 1963, 348 էջ:
  • Երգարան, Պէյրութ, 1966, 176 էջ:
  • Խաղեր, Երեւան, 1969, 144 էջ:
  • Սիրոյ եւ արդարութեան երգիչ Սայեաթ-Նօվայ, Պէյրութ, 1969, 108 էջ:
  • Սայեաթ-Նօվայ 250 (տաղարան), Պէյրութ, 1970, 96 էջ:
  • Հայերէն խաղեր, Երեւան, 1984, 244 էջ:
  • Խաղեր, Երեւան, 1987, 284 էջ:
  • Խաղեր, Երեւան, 1987, 588 էջ:
  • Հայերէն խաղեր, Պէյրութ, 1992, 144 էջ:
  • Խաղեր (լիակատար ժողովածու), Երեւան, 2003, 440 էջ:
  • Հայերէն խաղեր, Երեւան, 2004, 140 էջ:
  • Դաւթար (նմանահանութիւն), Երեւան, 2005, 140 էջ:
  • Հայերէն, վրացերէն եւ ազրպէյճաներէն խաղերի ժողովածու, Թբիլիսի, 2005, 192 էջ:
  • Հայերէն եւ թուրքերէն խաղեր, Երեւան, 2006, 224 էջ:
  • Բանաստեղծութիւններ, Երեւան, 2007, 260 էջ:
  • Խաղեր, Երեւան, 2007, 260 էջ:
  • Հայերէն խաղեր, Երեւան, 2007, 274 էջ:
  • Խաղեր (ընտրանի), Երեւան, 2010, 68 էջ:
  • Վրացերէն եւ թուրքերէն խաղեր (ընտրանի), Երեւան, 2010, 98 էջ:
  • Խաղեր, Թբիլիսի, 2011, 98 էջ:
  • Խաղեր (երգարան), Երեւան, 2012, 80 էջ:
  • Հայերէն եւ թուրքերէն խաղեր, Երեւան, 2012, 200 էջ:
  • Հայերէն խաղեր, Երեւան, 2013, 268 էջ:
  • Քնարերգութիւն, Երեւան, 2015, 128 էջ:
  • Ընտրանի, Երեւան, 2016, 208 էջ:

ԳրականութիւնԽմբագրել

ԹարգմանութիւնԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 SNAC — 2010.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 Find A Grave — 1995.
  3. 3,0 3,1 International Music Score Library Project — 2006.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 Мкрян М. М. Саят-Нова // Краткая литературная энциклопедияМ.: Советская энциклопедия, 1962. — Т. 6. — С. 694–695.

Արտաքին յղումներԽմբագրել