Բացել գլխավոր ցանկը

Նաւասարդ, Հայկական տոմարի առաջին ամիսը: Կազմուած է «նաւ» (նոր) եւ «սարդ» (տարի) բառերէն եւ կը նշանակէ «Նոր Տարի»: Նաւասարդ ամիսը ունեցած է 30 օր, սկսած է 11 Օգոստոսին եւ վերջացած՝ 9 Սեպտեմբերին: Հին հայերուն համար 1 Նաւասարդը (11 Օգոստոսը) եղած է ժողովրդական խրախճանքներու տօն[1]:

Տարուան գաղափարն ու սկիզբըԽմբագրել

Տարին ժամանակի սահմանն է, զոր առած է բնութենէն: Ատիկա այն ժամանակաշրջանն է, որու ընթացքին Երկիր մոլորակը կը կատարէ ամբողջական պտոյտ մը արեւուն շուրջ: Երկրին կատարած շրջապտոյտը հաւասար է 934 միլիոն քմ.-ի, որ կ’անցնի մեծ արագութեամբ, եթէ յիշենք, որ մէկ երկվայրկեանի ընթացքին կ’անցնի 30 քմ:

Տարուան գաղափարը առաջին անգամ ծագած է Հին Արեւելքի մշակութային կենդրոններէն մէկուն՝ Եգիպտոսի մէջ: Անիկա կապուած է Նեղոս գետի վարարման հետ: Անով պայմանաւորուած էր եգիպտացիներու կեանքը, երկրագործական աշխատանքները: Նեղոսի վարարման սկիզբը կը համընկնէր Սիրիուս աստղի երեւնալուն հետ: Այդ պատճառով ալ աստղին եւ Նեղոսի վարարման միջեւ ինկած ժամանակաշրջանը կը կոչեն տարի:

Հակառակ այն իրողութեան որ «տարի» հասկացողութիւնը ծնած է Հին Եգիպտոսի մէջ, այն ժամանակէն, երբ կը սկսի գոյութիւն ունենալ թուականութիւնը (ժամանակը համրանքը), բայց տարբեր ժողովուրդներ տարբեր ամիսներ համարած են տարուան առաջին ամիսը, եւ տարբեր եղած է անոնց նոր տարին:

Այսպէս, օրինակ, հին պարսիկներու նոր տարին կը սկսէր գարնան օրահաւասարէն եւ կը կոչուէր «վարդի» եւ գինիի» օր: Հետագային անիկա կ’ընդունուի իսլամական աշխարհի կողմէ եւ կը ստանայ «Նովրուզ» անունը, որ այսօր ալ կը նշեն մեծ շուքով:

Ռուսերը նոր տարին կը նշէին 1 Սեպտեմբերին, անգլիացիները՝ 26 Մարտին, իսկ Ֆրանսայի մէջ անիկա կը զուգադիպէր Զատկուան տօնին:

Հայերու մօտ տարուան առաջին ամիսը Օգոստոսն էր եւ Նաւասարդ կը կոչուէր:

Նման բազմազանութիւնը ժողովուրդներու տնտեսական ու մշակութային փոխյարաբերութիւններուն մէջ դժուարութիւններ կը յառաջացնէր: Ուստի, 16-րդ դարու վերջաւորութենէն սկսեալ՝ (1582)-ին, կ’որոշուի Նոր Տարուան սկիզբը համարել 1 Յունուարը, որ կ’ընդունուի մեր ներկայ օրացոյցի հիմքին մէջ: Տարեգրութեան մէջ, ժամանակի ընթացքին ստեղծուած էին երկու տոմարներ, որոնք կը հիմնուէին աստղաբաշխական հաշիւներու վրայ: Անոնցմէ մէկը կը կոչուէր Հին կամ Յուլեան, միւսը՝ Նոր կամ Գրիգորեան:

Նոր տոմարը մուծուած է Հռոմի պապին՝ Գրիգոր 13-րդի կողմէ, Յուլեան օրացոյցին փոխարէն: Այդ երկու տոմարներու միջեւ եղած տարբերութիւնը տասներեք օր է:

Այսպիսով, 1 Յունուարը Նոր Տարուան սկիզբը համարելը բնաւ ալ պատմական իրադարձութեան հետ կապ չունի եւ ընդունուած է պայմանականօրէն: Բայց ժամանակի ընթացքին անիկա աւանդոյթի ուժ կը ստանայ: Այդ օրը, որ այսօր մեզի համար այնքան հարազատ ու անփոխարինելի դարձած է, ունի համեմատաբար նոր պատմութիւն:

Թէեւ միջազգային առումով 1 Յունուարը պաշտօնապէս ընդունուած է իբրեւ Նոր տարի, բայց Միջին եւ Մերձաւոր Արեւելքի շարք մը երկիրներու մէջ (Իրանի մէջ, Աֆղանիստանի մէջ, արաբական քանի մը երկիրներու մէջ՝ կը շարունակուին պահպանել իրենց աւանդական նոր տարին:

Նաւասարդի պատմութիւնըԽմբագրել

Նաւասարդ անունը պարթեւ-իրանական ծագում ունի եւ կազմուած է երկու բառերէ՝ նաւա - նոր եւ սարդ - տարի, այսինքն՝ Նոր Տարի:

Նաւասարդը ամրան վերջին ամիսն է, «ոսկէ աշնան» նախադուռը: Նաւասարդի օրերուն կը հասունանան հայկական հողի ու ջուրի բարիքները՝ խաղողն ու տանձը, դեղձն ու ձմերուկը:

ՏօնակատարութիւնըԽմբագրել

Նաւասարդեան օրերը հայերը կը տօնէին առանձին շուքով, որ կը համարուէր ամենահանդիսաւոր եւ ուրախալի տօնը:

Նոր տարին կը սկսէր 1 Նաւասարդէն (Օգոստոս) էն եւ կը տեւէր մէկ շաբաթ:

Բոլոր հայ ընտանիքները Նաւասարդը կը դիմաւորէին մեծ խրախճանքով: Այդ օրը իւրայատուկ կերակուրներ եւ ուտելիքներ կը պատրաստէին: Ճոխ սեղան կը պատրաստէին եւ ընտանիքի բոլոր անդամներն ուրախութեամբ կը դիմաւորէին Նաւասարդը:

Կար նաեւ տոպրակ կախելու սովորութիւնը: Երդիքներէն կը կախէին գոյնզգոյն գուլպաներ, այն ակնկալութեամբ, որ անոնց մէջէն՝ Նոր տարուան նուէրներ կը յայտնուէին:

Նաւասարդեան օրերը կը կրէին փաստօրէն ազգային–ժողովրդական բնոյթ: Կ’իշխէին զուարճութիւնը, տօնահանդէսները, երգն ու պարը: Կը մեծարուէին Անահիտ ու Աստղիկ դիցուհիները, ինչպէս նաեւ Վահագն դիւցազնը, որոնք ժողովուրդին համար բարի համբաւ ունէին:

Տօնակատարութեան վայրերըԽմբագրել

Պատմական Հայաստանի մէջ Նոր տարին կը կրէր համաժողովրդական բնոյթ, որու տօնակատարութեան կը մասնակցէին ազգին բոլոր ներկայացուցիչները: Այդ տօնը կը նշուէր նախ Բագաւանի, ապա Աշտիշատի մէջ: Այդ շրջաններուն մէջ, տարեմուտին, Նաւասարդ ամսուան սկիզբը մեծ խրախճանքներ ու տօնախմբութիւններ կ’ըլլային:

Հին հայերու մօտ ջուրի եւ գետի նկատմամբ եղած է պաշտամունք: Նուիրական գետ համարուած է Արածանին: Անոր նկատմամբ եղած պաշտամունքը կ՚արտայայտուէր նաեւ անով, որ անոր ափին կը գտնուէին հայոց նշանաւոր դիցաւանները՝ Բագաւանն ու Աշտիշատը:

Նշման արարողութիւնըԽմբագրել

Նաւասարդի օրերուն Բագաւանը հանդիսաւոր տեսք կը ստանար: Տօնակատարութեան ներկայ կը գտնուէր թագաւորը իր շքախումբով.կը մասնակցէր նաեւ հայոց բանակը:

Կը պատմեն, որ շուրջ հարիւր քսան հազար զինուորականներ կը մասնակցէին: Այդ օրը Արածանիի ափին կարելի էր տեսնել գոյնզգոյն վրաններ, գետափը կը ստանար վրանաքաղաքի տեսք՝ տարածուելով դաշտերու եւ բլուրներու վրայ: Վրաններուն մէջ շքեղագոյնը կ’ըլլար ոսկեդիպակ վրանը, որ թագաւորինը կ’ըլլար, ապա աչքի կը զարնէին նախարարներուն վրանները՝ մէկը միւսէն գեղեցիկ: Ուխտաւորներու բազմութեան մեծ մասը ժամանակը կ’անցնէր ծառերու տակ: Հին ժամանակ Բագրեւանդը, ինչպէս նաեւ Բագաւանը ծառազարդ եղած են, զորս հետագային կտրատուած են նուաճողներու կողմէ:

Ուխտաւորները զոհաբերութեան համար կը բերէին խոյեր, աղաւնիներ, մեծ եղջերաւոր անասուններ, որոնց եղջիւրները կը ներկէին զանազան գոյներով: Գիշերները խարոյկ կը վառէին, որոնց բոցերուն վրայէն կը ցատկէին երեխաները եւ պատանիները, չար ոգիներէն ձերբազատելու համար:

Նաւասարդեան տօնի առթիւ հաւաքուած բազմութիւնը իրեն հետ կը բերէր նաեւ տարուան պտուղներու առաջին բերքը: Այդ ժամանակ կը կատարուէին հանդիսաւոր արարողութիւններ, տեղի կ’ունենային ձիարշաւներ, եղջերուներու վազք եւ հազարաւոր աղաւնիներ կը թռցնէին: Նաւասարդի կամ Ամանորի աստուածը հայ դիցաբանութեան մէջ կը համարուէր պտուղներու պահապանը եւ մարդոց կերակրողը: Անոր արձանը կը գտնուէր Բագաւանի մէջ, որ, ինչպէս ըսուած է, հեթանոս հայերու նշանաւոր ուխտատեղիներէն մէկն էր: Այստեղ կառուցուած էր առանձին հիւրանոց մը, ուր պատսպարան կը գտնէին եւ կը կերակրուէին օտարական անցորդներն ու եկուոր ուխտաւորները:

Ամանորը կը կոչուի նաեւ «կաղանդ», որ յունարէնէ փոխ առնուած է ու կը նշանակէ «ամսեգլխու օր», «ամսագլուխ», «ամսամուտ»: Ժամանակի ընթացքին «Ամանոր», «Կաղանդ» եւ «Տարեմուտ» հասկացողութիւնները նոյն իմաստը կը ստանան:

Նաւասարդեան խրախճանքի օրերուն կ’երգէին ու կը պարէին: Տեղի կ’ունենային նաեւ մրցումներ, ու մարզիկները կը ցուցադրէին իրենց բազուկի, միտքի ու հոգիի կարողութիւնները:

Նաւասարդը մեծ հանդէսով տօնելու յիշատակը մնացած է նաեւ Արտաշէս Ա․ թագաւորին վերագրած այն առասպելին մէջ, որ մեզի հասած է Գրիգոր Մագիստրոսի միջոցով՝

Ո՞վ կու տայ ինծի ծխանի ծուխը
Եւ առաւօտը նաւասարդեան,
Եղնիկներու վազելը եւ եղջերուներու վարգելը,
Մենք փող կը փչէինք եւ թմբուկ կը զարնէինք...
Ինչպէս օրէնքն էր թագաւորներու:

Նաւասարդեան աշխարհախումբ տօնակատարութիւնները, այնուհետեւ կը շարունակուէին Աշտիշատի մէջ: Այսինքն՝ Բագրեւանդ գաւառէն կը տեղափոխուէին Տարօն (Մուշ), ուր կը գտնուէին Հայոց «եօթը բագինները». (հայերը թիւ եօթն ընդունած են որպէս նուիրական թիւ: Հեթանոս հայերն ալ նախընտրած էին կառուցել «եօթը բագիններ», այսինքն «եօթը զոհասեղաններ»` նուիրուած Արամազդին, Անահիտին, Միհրին, Նանէին, Աստղիկին, Տիրին եւ Վահագնին ):

Աշտիշատի մէջ եւս մեծ հանդիսաւորութեամբ կը նշուէր Նաւասարդի տօնը: Հայ ժողովուրդը այդ աւանդական տօնին, թէ’ Բագաւանի մէջ, թէ’ Աշտիշատի մէջ իր դիւցազուններուն եւ աստուածներուն պէտք էր հաշուետուութիւն ներկայացնէր անցեալ տարուան համար. Վահագնին՝ քաջութեան, Անահիտին՝ արուեստի եւ Աստղիկին՝ արուեստի, սիրոյ եւ բանաստեղծութեան գործերէն ներս: Այսպիսով՝ Վահագնը՝ անվեհեր էր, Անահիտը՝ պահպանող, Աստղիկը՝ պարկեշտ, որոնք ձեւով մը կը մարմնաւորէին հայ ժողովուրդի առաքինութիւնները:

Կազմակերպուող խաղերըԽմբագրել

Աշտիշատի մէջ, համանման յունական Ողիմպիական խաղերուն համանման, կը կազմակերպուէին մրցումներ: Այստեղ նոյնպէս մարզական խաղերու ժամանակ երիտասարդները կը ցուցադրէին իրենց բազուկի, միտքի եւ հոգիի կարողութիւնները:

Մրցոյթներու ընթացքին բանաստեղծը իր յօրինած երգը կ’արտասանէր կամ կ’երգէր, երաժիշտը իր բամբիռը կը նուագէր․ ըմբիշը՝ բազուկներու զօրութիւնը, արհեստաւորը՝ իր պատրաստած ընտիր գործերը, գիւղացին՝ իր հողի ճոխ բարիքները կը ցուցադրէր: Յաղթողներուն կը յանձնէին վարդերէ շինուած վառվռուն պսակներ եւ վարդաջուրով կ’օծէին: Աղաւնիներ կ՚արձակէին եւ իրարու վրայ վարդաջուր կը սրսկէին: Ընդհանրապէս կը զարդարուէին վարդերով: Այստեղէն ալ յառաջացած է Վարդավառը, որ կը նշանակէ վարդերով զարդարուիլ: Կազմուած է վարդ եւ վառ բառերէն: Վառ բառը տուեալ պարագային կը գործածուի փայլուն, պայծառ իմաստով: Մեր հեթանոս պապերէն, նաւասարդի օրերէն մեզի հասած աւանդութիւն է Վարդավառը: Յատկապէս իրարու վրայ ջուր սրսկելու սովորութիւնը:

Հեթանոսական տօներու փոխարինումը քրիստոնէականովԽմբագրել

Երբ չորրորդ դարու սկիզբը Գրիգոր Լուսաւորիչ Մեծ Հայքի մէջ տարածեց քրիստոնէական կրօնը, հեթանոսական տօներէն շատերը փոխարինուեցան քրիստոնէականով: Այսպէս, Վարդավառը, որ Աստղիկի տօնը կը համարուէր, փոխարինուեցաւ Յիսուս Քրիստոսի պայծառակերպութեան անունը կրող տօնով: Այդ տօնն ալ բնականաբար պէտք է յարմարէր Ս.Զատկուան տօնին եւ դառնար շարժական: Այսինքն՝ Ս.Զատիկէն իննսուն օր ետք պէտք է նշուէր անիկա, որ չէր համընկնէր հեթանոսական Վարդավառի օրուան հետ: Այդ պատճառով ալ հեթանոսական շրջանէն մեզի հասած Վարդավառը միշտ չէ, որ Օգոստոսին կը նշուի, երբեմն կը զուգադիպի Յուլիսին: Չորրորդ դարուն քրիստոնէութեան մուտքը Հայաստան չէր կրնար վերացնել ժողովուրդին մէջ արմատացած ու դարերով սրբագործուած հեթանոսական շատ աւանդոյթներ, ուստի ժողովրդական կարգ մը տօներ պահպանուեցան, անոնցմէ շատերու որոշ չափով տրուեցաւ նոր բովանդակութիւն: Ժողովուրդը շարունակեց պահել իր խրախճանքները, թմբուկն ու զուռնան, երգն ու պարը: Զոհը փոխարինուեցաւ մատաղով, կրակ վառելը փոխարինուեցաւ մոմ վառելով եւ այլ աւանդոյթներ:

Այնպէս որ ջուրի հետ կապուած հեթանոսական սովորութիւնը պահպանուեցաւ ժողովուրդին մօտ: Վարդավառին ամէնուրեք, իրարու վրայ ջուր կը սրսկեն: Ինչպէս կը տեսնենք Վարդավառի աւանդոյթը ունի շատ հին պատմութիւն եւ կապուած է պատմական Հայաստանի մէջ նշուող նաւասարդեան աշխարհախումբ տօնակատարութեան հետ:

Ջուրի պաշտամունքըԽմբագրել

Ջուրի պաշտամունքին հետ կապուած է այն երեւոյթը, որ շատ աղբիւրներ սրբագործուած եւ դարձած էին ժողովուրդի համար ուխտատեղի: Հայաստանի մէջ, գրեթէ, բոլոր գաւառները ունեցած են իրենց «կաթնաղբիւրը» կամ «Լուսաղբիւր»ը: Այդպէս կը կոչուէին բոլոր այն աղբիւրները, որոնց ջուրը ժողովուրդը համարած է մաքրիչ, առողջացուցիչ եւ զովացուցիչ: Ժողովուրդը այդ տեղերը դարձուցած էր ուխտատեղի: Ժողովրդական դիցաբանութեան աւանդութիւնէն մեզի յայտնի է նաեւ այն, որ Սասունցի Դաւիթ Կաթնաղբիւրէն ջուր խմած եւ հզօրացած է:

Ուխտատեղի դարձած են Արեւմտեան Հայաստանի մէջ նաեւ շատ գետեր, որոնցմէ կը յիշուի Արածանին (Բագրեւանդին մէջ), իսկ Կոգովիտ գաւառի մէջ ալ այդպիսին կը համարուէր, Գետ–Վարդանը, որու հետ գեղեցիկ աւանդութիւն մը կապուած է: Կը պատմեն, որ Վարդան Մամիկոնեան իր բանակով պարսիկներու դէմ Աւարայրի դաշտ երթալու ատեն, անցնելով այս տեղէն, ջուր չի գտներ: Ամբողջ զօրքը ծարաւէն ուժասպառ եղած, չի կրնար շարունակել ճանապարհը: Վարդան ծնկաչոք կ’աղօթէ. այդ աղօթքէն աղբիւրներ կը բխին ու կը յագեցնեն զօրքին ծարաւը: Այդ աղբիւրներն ալ միախառնուելով կը կազմեն գետ մը, որ հայերը Վարդանի անունով կը կոչեն Գետ-Վարդանայ:

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Խաչատրեան Հայկ (2003)։ Հայոց Հնօրեայ Զուարճախօսները։ Երեւան: «Ամարաս»։ էջ 118 

Կաղապար:Հին հայկական դիցաբանութիւն Կաղապար:Օրուա յօդուած նախագծի մասնակից