Բացել գլխավոր ցանկը

Երաժշտութիւն

Արուեստի տեսակ, որուն գեղարուեստական նիւթը համակարգուած ձայնն է

Երաժշտութիւն (յունարէն՝ μουσική [նկատի կ'առնուի Կաղապար:Lang-el2 կամ Կաղապար:Lang-el2], ենթակայ յունարէն՝ μούσα - մուզա բառէն), արուեստի տեսակ, որուն գեղարուեստական նիւթը համակարգուած ձայնն է։ Երաժշտութիւնն առաջացած է Փալիոլիթի (հնաքարի) մէջ։

Դաւիթը և իր տաւիղը, նկարչութիւն, Փարիզի սաղմոսաց գիրք, 960 թ, Կոստանդնուպոլիս

Բովանդակութիւն

ՊատմութիւնԽմբագրել

Կ'ենթադրուի, որ ժամանակակից մարդը ի յայտ եկած է Ափրիկէի մէջ՝ մօտ 160 000 տարի առաջ։ Մօտ 50 000 տարի առաջ մարդիկ բնակութիւն հաստատեցին կեանքի յամար բոլոր մայրցամաքներուն մէջ։ Քանի որ աշխարհի բոլոր մարդիկ, ատոնցմէ նաև՝ առաւել մեկուսացած ցեղախումբերը, ունին երաժշտութեան որոշ տեսակներ, պատմաբանները եկած են այն եզրակացութեան, որ երաժշտութիւնը պետք է ըլլար Ափրիկէի առաջին մարդոց մօտ, մինչև իրենց տարածումը Երկրով: Կ'ենթադրուի, որ Ափրիկէի մէջ ծագումէն յետոյ՝ երաժշտութիւնը արդէն իսկ կայ ամենէն քիչը 50 000 տարիէ ի վեր, կը գոյատևէ այդ ժամանակներէն սկսեալ և աստիճանաբար դարձած է ամբողջ մոլորակին մէջ մարդոց կեանքի անբաժանելի մասը։[1]

Բանաւոր երաժշտական աւանդոյթը կ'անուանեն նախնադարեան կամ պարզունակ։ Ատոր օրինակներ կը ծառայեն ամերիկեան ու աւստրալիական բնիկներու երաժշտութիւնը։ Երաժշտութեան նախնադարեան փուլը կը վերջանայ այն ժամանակ, երբ մարդիկ կը սկսին գրառել երաժշտական ստեղծագործութիւնները։ Ամենահին յայտնի երգը, որ գրառուած է սեպագիր տախտակի վրայ և հայտնաբերուած է Նիբուրի պեղումներու ժամանակ, 4000 տարեկան է։

Ֆլեյտան, սրինգը, գիտնականներու կողմէ գրանցուած ամենահին երաժշտական գործիքն է։ Մէկ օրինակ յայտնաբերուած է քանդակներու կողքը, որոնք ստեղծուած են Ք.Ա. 35-40 հազ. տարի առաջ։[2]

Երաժշտութիւնը արուեստի տեսակ է, որու հիմքին մէջն են ձայնը և լռութիւնը։ Երաժշտութեան ընդհանուր տարրերն են բարձրութիւնը, ռիթմը, տինամիքան և թեմպրի և կառուցուածքի երաժշտական յատկանիշները։

Երաժշտութեան ստեղծումը, կատարումը, նշանակութիւնը և նոյնիսկ սահմանումը կը փոփոխուին՝ կախուած մշակոյթէն և ընկերային պարունակէն։ Երաժշտութիւնը ունի շարք մը ձևեր՝ յանկարծաստեղծ երաժշտութիւնէն մինչև ալեադորիք ձևեր։ Երաժշտութիւնը կը բաժնուի ժանրերու և ենթաժանրերու, չնայած որ բաժնուած ճիւղերն ու անոնց միջև առկայ փոխյարաբերութիւնները յաճախ ճկուն են, երբեմն կախուած են անձնական մեկնաբանութենէ և երբեմն հակասական։

Երաժշտութիւնը կը համարուի կատարողական, գեղարուեստական և լսողական արուեստ: Կարելի է նաև առանձնացնել արդ երաժշտութիւնը և ֆոլք երաժշտութիւնը։ Առկայ է նաև խիստ կապ երաժշտութեան և թուաբանութեան միջև։ Երաժշտութիւնը կրնանք կատարել և ունկնդրել։ Ան կրնայ տրամաթիք գործի կամ ֆիլմի մաս ըլլալ, կամ կրնայ ձայնագրուիլ։

Տարբեր մշակոյթներ կրողներու համար երաժշտութիւնը ապրելակերպի կարևոր ձև է։ Հին յոյն և հնդիկ փիլիսոոփաները երաժշտութիւնը կը սահմանեն որպէս հնչերանգներ, ուր մեղեդիները դասաւորուած են հորիզոնական ձևով, իսկ հարմոնները՝ ուղղահայեաց ձևով։ Այնուամենայնիւ, 20-րդ դարու երաժիշտ-ստեղծագործող Ճոն Քեյճը կը կարծէր, որ ցանկացած հնչիւն կրնայ երաժշտութիւն ըլլալ։ Երաժշտագէտ Ժան Ժաք Նատիզը կ'ամփոփէ յարաբերական, հին տեսակէտ մը- "Երաժշտութեան և աղմուկի միջև եղած սահմանը միշտ մշակութային սահմանում ունի. նոյնիսկ միևնոյն հասարակութեան մեջ այդ սահմանը միևնոյն տեղով չ՛անցնիր: Մէկ խօսքով, հազուադէպ կ'ըլլայ համաձայնութիւն /այս հարցին մէջ/: Բոլոր հաշուարկներով, չկայ որևէ միջմշակութային և միևնոյն համընդհանուր գաղափար՝ ըստ որուն կը տրուի երաժշտութեան մասին սահմանումը:"

Նախապատմական ժամանակներԽմբագրել

Նախապատմական երաժշտութիւնը տեսականօրէն կրնայ բացատրուիլ ըստ փալիոլիթի հնագիտական կայքերէն վերցուած բացայայտումներով։ Ֆլեյտաները յաճախ կը յայտնաբերուին՝ փորագրուած ոսկորներէ, որոնց վրայ լայնակի անցքեր կատարուած են։ Տիվյէ Պապէ ֆլեյդան, որ փորագրուած քարանձաւաբնակ արջի ազդրոսկրէ, մօտաւորապէս 40,000 տարուան հնութիւն ունի։ Հնդկաստանը այն երկիրներէն է, որոնք ունին հին երաժշտական մշակոյթ։ Ամենահին և ամենամեծ նախապատմական երաժշտական գործիքներու հաւաքածուն յայտնաբերուած է Չինաստանի մէջ (Ք.Ա. 7000-6600 թթ.)։ Ամենահին երգը, որ յայտնաբերուած է կաւէ ցուցանակներու վրայ, գրուած է մօտաւորապէս Ք.Ա. 1400 թուականին։

Հին ԵգիպտոսԽմբագրել

Եգիպտական երաժշտական գործիքներու մասին ամենահին նիւթերը և ներկայացուցչական փաստերը նախափարաւոնական ժամանակաշրջանի են, սակայն աւելի ստոյգ փաստերը հաստատուած են հին թագաւորութիւնէն, ուր տաւիղ, ֆլեյդա և երկակի կլառնետ կը նուագէին։ Եգիպտական ֆոլք երաժշտութիւնը, ներառեալ աւանդական Սուֆի տհիրք ծիսակատարութիւնները, հին եգիպտական երաժշտութեան ամենամօտ ժամանակակից երաժշտութիւնն է։

Ասիական մշակոյթԽմբագրել

Հնդկական դասական երաժշտութիւնը աշխարհի ամենահին երաժշտական աւանդոյթներէն մէկն է։ Հարաբայի և Մոհենիօ Դարոյի լարային և հարուածային գործիքներու տարբեր տեսակներ վերականգնուած են Սըր Մորդիմեր Հիլերի կատարած պեղումներու արդիւնքով։ Ռիգվեդան կը պարունակէ ժամանակակից հնդկական երաժշտութեան տարրեր։ Հնդկական դասական երաժշտութիւնը՝ մարկան, միահնչիւն երաժշտութիւն է, և անոր հիմքին մէջ է միևնոյն մեղեդային գիծը։ Ասիական երաժշտութեան մէջ կը մտնեն արաբական, կեդրոնական ասիական, արևելեան ասիական, հարաւային ասիական և հարաւ-արևելեան ասիական երկիրներու երաժշտութիւնները։

Աստուածաշնչեան յիշատակումներԽմբագրել

Երաժշտութեան և թատրոնի գիտնականները, որոնք ուսումնասիրութիւններ կ'ընեն Սեմական և վաղ հրեայ - քրիստոնէական պատմութեան և մարդաբանութեան վերաբերեալ, ընդհանուր կապեր յայտնաբերած են թատերական և երաժշտական գործունէութիւններուն մէջ, եբրայեցիներու և յոյներու և հռոմէացիներու դասական մշակոյթներուն միջև։ Կատարման ընդհանուր մասը բացայայտուած է "սոցիալական երևոյթ՝ լիթանիումին մէջ". աղոթք, որ կազմուած է աղաչանքներու ու պաղատանքներու շարքէն։

Հին ժամանակներԽմբագրել

Արևմտեան մշակոյթները հսկայ ազդեցութիւն ունեցած են երաժշտութեան զարգացման վրայ։ Արևմտեան մշակոյթներու երաժշտական պատմութիւնը կ'երկարի մինչև հին յունական ժամանակաշրջանը։

Հին ՅունաստանԽմբագրել

Հին Յունաստանի մէջ երաժշտութիւնը կը համարուէր ընկերային-մշակութային կեանքի կարևոր մաս։ Երաժիշտներն ու երգիչները ականաւոր դեր կը զբաղեցնէին յունական թատրոնին մէջ։ Երկսեռ երգչախումբերը կատարումներ կ'ունենային ժամանցային, տօնական և հոգևոր արարողութիւններու ժամանակ։ Երաժշտական գործիքներէն առկայ էին երկեղեգեան փողերը և բլուսքեդային լարային գործիքները, քնարը, կիթառը: Երաժշտութիւնը կրթութեան կարևոր մաս կը կազմէր. տղաներուն կու տային երաժշտական կրթութիւն 6 տարեկանէն։ Յունական երաժշտական տեսութիւնը կը ներառէր յունական երաժշտական ոճեր, որոնք աստիճանաբար հիմք դարձան արևմտեան կրօնական և դասական երաժշտութեան համար։ Յետագային Հռոմէական Կայսրութենէն,Արևելեան Եւրոպայէն և Բիւզանդական Կայսրութենէն եկած ազդեցութիւնները փոխեցին յունական երաժշտութիւնը։ Ամենահին օրինակը, որ պահպանուած է որպէս ամբողջական երաժշտական ստեղծագործութիւն, Սեիքիլոսի տապանագիրն է։ Ան կը ներառէ նոթաներ աշխարհի տարբեր մասերէ։

 
Երաժշտութեան ուսուցիչ և աշակերտ

Միջին դարերԽմբագրել

Միջնադարեան դարաշրջանը կը սկսի Ռոման-կաթողիկէ եկեղեցիի ծառայութիւններու երգերով։ Այդ ժամանակ Արևմտեան երաժշտութիւնը կը դառնայ արուեստի ճիւղ՝ երաժշտական նոթաներով։ Միակ Եւրոպական միջնադարեան երգացանկը, որ պահպանուած է, ռոման-կաթողիկէ եկեղեցիի միահնչիւն պաշտամունքային միաձայն երգերն է։

Վերածնունդի ժամանակաշրջանԽմբագրել

Վերածնունդի ժամանակաշրջանի երաժշտութիւնը (1400-1600 թթ.) աւելի շատ կեդրոնացած էր աշխարհիկ թեմաներու վրայ։ 1450-ականներուն յայտնագործուեցաւ տպագիր մամուլը, և այդ օգնեց երաժշտական ճիւղերու արագ տարածման։ Այսպիսով, երաժշտութիւնը սկսաւ աստիճանաբար կարևոր դեր խաղալ առօրեայ կեանքին մէջ։ Երաժիշտները կ'աշխատէին եկեղեցիներու, դատարաններու և քաղաքներու մէջ։ Եկեղեցական քառեակները կ'աճէին, իսկ եկեղեցին կը մնար երաժշտութեան կարևոր հովանաւորը։ 15-րդ դարու կէսերուն երաժիշտները կը ստեղծագործէին բազմահնչիւն հոգևոր երաժշտութիւն։ Այս ժամանակաշրջանի ականաւոր երաժիշտներէն էին Ճյուլիամ Դուֆեյը, Ճիովաննի Փիեռլուճի տա Բալեսդրինան, Թոմաս Մոռլեյը և Օռլանտ տե Լասուսը։ Շատ կարևոր ստեղծագործողներ, որոնց կը կոչէին ֆրանքո-ֆլամանդական ստեղծագործողներ, կը սերէին Հոլանտայէն, Պելճիքայէն և հիւսիսային Ֆրանսայէն: Անոնք կարևոր դեր կը խաղան ամբողջ Եւրոպայի մէջ, և յատկապէս Իտալիայի մէջ։

Պարոքքոյի ժամանակաշրջանԽմբագրել

Պարոքքոյի ժամանակաշրջանը սկսաւ 1600-1750 թուականներուն և տարածուեցաւ ամբողջ Եւրոպայով մէկ։ Այս ժամանակաշրջանին երաժշտութիւնը սկսաւ ընդլայնուիլ իր տիրոյթներուն մէջ։ Պարրոքոյի երաժշտութեան ժամանակաշրջանը սկսեցաւ, երբ գրուեցան առաջին օփերաները և երբ ձայնակարգային երաժշտութիւնը դարձաւ լայն տարածուած։ Գերմանական Պարրոքօ երաժշտութեան ստեղծագործողները երաժշտութիւն կը գրէին փոքր համոյթներու համար՝ ներառեալ լարային, փողային և հովային գործիքներ, ինչպէս նաև երգչախումբեր, սրինգներ, տաւիղ և տաւղալար։ Այս ընթացքին մի քանի խոշոր երաժշտական ձևեր սահմանուեցան, որոնք յետագային ընդլայնեցան։ Ուշ պարոքքոյի ոճը բազմահնչիւնային համալիր էր և հարուստ էր մեղեդիներով։ Պարոքքոյի ժամանակաշրջանի ստեղծագործութիւններէն էին Սեբաստիան Պախը, Ճորճ Ֆրետերիկ Հենտըլը և Ճորճ Ֆիլիփ Թելեմանը։

Դասական ժամանակաշրջանԽմբագրել

Ու.Ա. Մոցարտ
Սիմֆոնի 40 կ մոլ

Դասական ժամանակաշրջանի երաժշտութիւնը (1750-1830) ունի աւելի թեթև, մաքուր և զգալիօրէն աւելի պարզ կառուցուածք, և հակուած է ըլալու ձայնային և երգեցիկ։ Այս ընթացքին ի յայտ եկան նոր ժանրեր։ Հիմնական ոճը հոմոֆոնիք էր, ուր հիմնական մեղեդին և նուագակցութիւնը յստակօրէն կը տարբերէր։ Կարևորութիւն կը տրուի գործիքային երաժշտութեան։ Այս ժամանակաշրջանի երաժշտութեան հիմքին մէջ Պարրոքոյի ժամանակաշրջանի ձևերն էին, որոնք աւելի ընդլայնեցան (սոնատ,կոնցերտ և սիմֆոնիա)։ Միւս հիմնական ձևերն էին տրիոն, լարային քառեակները, սերենատները և տիվերդիսմենը։ Ամենակարևոր և զարգացող ձևը սոնատն էր։ Չնայած պարրոքոյի ժամանակաշրջանի ստեղծագործողները նոյնպէս կը գրէին սոնատեներ, սակայն դասական սոնատները ամբողջովին կը տարբերին։ Դասական շրջանի գործիքային բոլոր ձևերու հիմքին ինկած էր սոնատի տրամաթիքական կառուցուածքը։ Դասական շրջանին կատարուած ամենակարևոր եղափոխական քայլերէն մէկը հասարակական ելոյթներու կատարելագործումն էր։ Ազնուականութիւնը կարևոր դեր կը խաղար երաժշտական կեանքի հովանաւորութեան մէջ, սակայն հիմա երաժշտահանները արդէն կրնային գոյատևել առանց անոր վարձակալութեան։ Աճող հանրաճանաչութիւնը յանգեցուց նուագախումբերու թիւերու շատացման։ Դասական շրջանի յայտնի երաժշտահաններէն են Քարլ Ֆիլիփ Էմանուել Պախը, Քրիստոֆ Ուիլիբալդ Գլակը, Յոհան Քրիստինա Պախը, Ժոզեֆ Հայտենը, Վոլֆգանգ Ամադեուս Մոցարտը, Լիւտվիկ Վան Պեթհովէնը և Ֆրանզ Շիւպերթը։

ՌոմանթիզմԽմբագրել

Ուակնըր
Die Walküre

Ռոմանթիք երաժշտութիւնը (1810-1900) դասական շրջանի խիստ ոճերը և ձևերը վերափոխեց աւելի կրքոտ և արտայայտիչ կտորներու։ Ան կը փորձէր մեծցնել յուզական արտայայտութիւնն ու զորութիւնը՝ նկարագրելու խորը ճշմարտութիւնը կամ մարդկային զգացմունքները։ Այս շրջանին ստեղծագործութիւններու գերիշխող նիւթը ռոմանթիք սէրն էր։ Որոշ դեպքերու մէջ դասական շրջանի ֆորմալ կառուցուածքները պահպանուած են, սակայն որոշ առկայ ժանրերու, ձևերու և գործառոյթներու մէջ ձևափոխուած են։ Ինչպէս նաև ստեղծուած են նոր ձևեր։ Օբերան և պալեդը կը շարունակէին զարգանալ։ 1800 թուականին երաժշտութիւնը զարգացաւ Լիւտվիկ Վան Պեթհովէնի և Ֆրանզ Շիւպերթի կողմէն՝ ներկայացնելով աւելի տրամաթիք, արտայայտչական ոճով։ Պեթհովենի պարոքային մոթիվները եկան փոխարինելու մեղեդիին՝ որպէս կարևոր ստեղծագործական միաւոր։ Աւելի ուշ ռոմանթիք շրջանի երաժշտահաններ, որոնցմէ են Պյոտր Իլիչ Չայքովսքին, Անթոնին Դվորաքը և Կուստավ Մահլերը կիրառեցին աւելի մշակուած ագորտներ և աւելի մեծ անհամապատասխանութիւն՝ տրամաթիք լարուածութիւն ստեղծելու համար։ Անոնք ստեղծեցին համալիր և յաճախ բաւական երկար երաժշտական գործեր։ Ռոմանթիք շրջանի ժամանակ դոնայնութիւնը իր գագաթնակէտին էր։

20-21-րդ դարերու երաժշտութիւնԽմբագրել

20-րդ դարուն մէջ երաժշտութեան լսողներու շրջանակը մեծցաւ, քանի որ ռատիոն դարձավ շատ տարածուած, իսկ ձայնարկիչները կ'օգտագործուէին երաժշտութիւն նուագելու և տարածելու նպատակով։ Արդ երաժշտութեան ցուցաբերած ուշադրութիւնը կը բացատրուի նոր ռիթմերու, ոճերու և ձայներու հետազոտութեամբ։ 20-րդ դարու արդ երաժշտութեան ականաւոր գործիչներէն են Իկոր Ստրավինսկին, Առնոլտ Շունպերկը և Ճոն Քեյճը: Ձայնագրման գիւտը և երաժշտութեան խմբագրման հնարաւորութիւնը դասական երաժշտութեան նոր ենթաժանրերու շատացման առիթ դարձան՝ ներառեալ ագուսմաթիք և Ելեկտրոնիկ ստեղծագործութեան երաժշտական որոշակի դպրոցներ։ Ի յայտ եկաւ Ճազային երաժշտութիւնը, որ 20-րդ դարու կարևոր երաժշտական ճիււղերէն մէկը դարձաւ, իսկ 20-րդ դարու երկրորդ կէսին կարևորուեցաւ ռոք երաժշտութիւնը։ Ճազը ամերիկեան երաժշտական ձև է, որ ձևաւորուեցաւ 20-րդ դարու սկիզբին աֆրո-ամերիկեան համայնքներուն մէջ՝ ափրիկեան և ևրոպական աւանդական երաժշտութիւններու միախառնումէն՝ Հարաւային Միացեալ Նահանգներուն մէջ։ Իր զարգացման սկիզբի շրջանէն մինչև հիմա ճազը ներառած է 19-20-րդ դարերու ամերիկեան նշանաւոր երաժշտութենէն տարրեր։ Ճազը ի սկզբանէ սնած է շարք մը ենթաժանրեր՝ Նոր Օռլեանի Տիքսիլենտէն (1910-ականներ) մինչև 1970-ականներն ու 1980-ականների ճազ-ռոք ֆյուժընը։ Ռոք երաժշտութիւնը նշանաւոր երաժշտութեան ժանր է, որ ձևաւորուած է 1960-ականներէն ՝ 50-ականներու ռոք ընտ ռոլ, ռոքապիլի, պլուզ և քանթրի երաժշտութիւններէն։ Ռոքային ձայնը յաճախ կը կապուի ելեկտրական կիթառի կամ ագուսթիք կիթառի հետ։ Այստեղ կ'օգտագործուին ուժեղ ենթապիթեր՝ էլեկտրական պաս կիթառի ռիթմային բաժնով և ստեղնաշարային գործիքներով (երգեհոն, դաշնամուր կամ անալոկային և թուային սինթեզադորներ և համակարգիչներ)։ 1960-ականներու և 70-ականներու սկզբիը ռոք ժանրը ճիւղաւորուեցաւ տարբեր ենթաբաժիններու՝ պլուզ ռոքէն և ճազ-ռոք ֆյուժընէն մինչև փրոկրեսիվ ռոք և ռոքի փորձառական ժանրերու տարբեր տեսակներ։

ԿատարումԽմբագրել

Կատարումը երաժշտութեան ֆիզիկական արտայայտումն է։ Կատարումը կրնայ ըլլալ կամ արդէն փորձուած կամ յանկարծաբան։ Յանկարծաբանութիւնը երաժշտական գաղափար է, որ կը ստեղծուի առանց կանխամտածուածութեան, իսկ փորձուած գործը գաղափարի աքթիվ կրկնողութիւնն է, մինչև կապակցուածութեան հասնիլը։ Երաժիշտները հաճախ յանկարծաբանութիւններ կ'ընեն արդէն փորձուած գաղափարին՝ իւրօրինակ կատարում ստանալու համար։ Շատ մշակոյթներ կատարման և մենակատարման սստակ աւանդական ձևեր ունին, օրինակ հնդկական դասական երաժշտութիւնը կամ արևմտեան արդ երաժշտութեան աւանդոյթները։ Այլ մշակոյթներ, ինչպիսին է օրինակ Պալին, ունին խմբակային կատարումներու խիստ աւանդական ձևեր։

 
Կրին Տէյի ռոք երաժշտութեան կատարում

Ունկնդրելու աւանդոյթԽմբագրել

Երաժշտութեան շատ տեսակներ, ինչպիսին են օրինակ աւանդական պլուզը և ֆոլք երաժշտութիւնը, ի վերուստ կը պահպանուէին կատարողներու յիշողութիւններուն մէջ, իսկ երգերը կը կատարուէին բանաւոր կերպով կամ լսողութեամբ։ Եթէ երաժշտութեան հեղինակը յայտնի չէ, ապա ան կը համարուի աւանդական երաժշտութիւն։ Մշակութային պատմութիւնը երգի միջոցով կը փոխանցուի մարդոց ականջին։

Երաժշտական տեսութիւնԽմբագրել

Երաժշտութեան տեսական կողմերը կ'ուսումնասիրէ երաժշտագիտութիւնը:

Երաժշտական տեսութիւնը կը պատասխանէ այն հարցին, թե ինչ կանոններու կ'ենթարկուի երաժշտութիւնը, ինչ է անոր հիմքին մէջ և ինչ պէտք է սորվիլ, որպէսզի ոչ միայն գրագէտ կատարուի երաժշտութիւնը, այլև հասկնալի ըլլայ։ Երաժշտութեան վերլուծութեան ընթացքին կ'առանձնանան հետևեալ հիմնական տարրեը՝ մեղեդի, Ներդաշնակագիտութիւն, կոնտրապունկտ, կառուցուածք։ Կիրառական տեսութիւնը, հիմնուելով ուսումնասիրութիւններու վրայ, նպատակ կը դնէ ստեղծել և կատարելագործել երաժշտութեան ուսուցման ձևերը, որոնք թոյլ կու տան տիրապետել կատարողական արուեստին, մարզել երաժշտութեան ընկալումը։ Հիմնական հմտութիւնները կը համարուին սոլֆեջիոն՝ երաժշտութեան ընթերցումը թուղթէն, նոտաներու գրառումը լսողութեամբ, լսողութեամբ վերլուծութիւնը և այլն, տարբեր տեսակի բարդիդուրաներու ընթերցումը, նուագախումբի համար գործիքաւորումը, յանկարծաբանութեան արուեստը, ստեղծագործումի սկզբնաւորումը։[3]

Երաժշտական հնչիւնԽմբագրել

Երաժշտութիւնը կը կազմուի երաժշտական հնչիւններէ։ Անոնք ունին հստակ բարձրութիւն (հիմնական թոնի բարձրութիւնը սուպգոնդրօգդաւայի տո նոտայէն մինչև հինգերորդ օգտավայի ռե նոթան՝ 16-էն 4000-4500 Հց)։ Երաժշտական հնչիւնի դեմպրը կը որոշուի օբերտոններու առկայութեամբ և կախուած է ձայնի աղբիւրէն։ Երաժշտական հնչիւնը որոշակի երկարութիւն ունի։ Անոր ֆիզիքական իւրայատկութիւնն այն է, որ ձայնային ճնշումը կը գոյանայ ժամանակի պարբերական գործընթացով։[4]

Երաժշտական հնչիւնները կը խմբաւորուին երաժշտական համակարգի մէջ։ Երաժշտութեան կառուցման հիմքը ձայնասանդղակն է։ Տինամիքական երանգները կ'ենթարկուին բարձրութիւններու սանդղակին, որ չունի բացարձակ նշանակութիւններ։ Լայնօրէն տարածուած սանդղակի մէջ հարևան հնչիւնները 1:2 յարաբերակցութեան մէջ են (ութնակները կը վերաբերին քառորդներուն, քառորդները՝ կէսերուն և այլն)։

Երաժշտական ԱրտադրութիւնԽմբագրել

Երաժշտութիւնը կը ստեղծուի և կը կատարուի մելկնելով շարք մը նպատակներէ՝ գեղարուեստական հաճոյքէ, կրօնական կամ արարողական նպատակներէ մինչև ժամանցային արտադրանք տուեալ շուկայի համար։ Սիրողական երաժիշտները կը ստեղծեն և կը կատարեն երաժշտութիւնը իրենց հաճոյքին համար և որևէ օգուտ չունին երաժշտութենէ։ Մասնագիտացած երաժիշտներուն կը վարձատրեն շարք մը կառոյցներ և կազմակերպութիւններ՝ ներառեալ զինուած ուժերը, եկեղեցիները, սինակոկները, երաժշտական դպրոցները և այլն։ Մասնագիտացած երաժիշտները երբեմն կ'աշխատին ինքնուրոյն՝ կնքելով պայմանագրեր և համաձայնագրեր։ Երբեմն շատ կապեր կ'ըլլան սիրողական և մասնագիտացած երաժիշտներուն միջև։ Սկսնակ սիրողական երաժիշտները դասընթացքներու կը հետևին մասնագիտացածներու մօտ։ Որոշ դեպքերու մէջ անոնք կրնան ձեռք բերել մասնագիտական կատարողականութիւն և կատարել մասնագիտացուած կերպով։ Տարբերութիւն կայ ձայնագրուած և կենդանի կատարուող երաժշտութեան միջև, սակայն երբեմն կենդանի համերգներու ժամանակ կը հնչեցնեն արդէն ձայնագրուած տարբերակները։

ԵրկաշարադրումԽմբագրել

Երկաշարադրումը երգի ստեղծագործումն ու ձայնագրումն է։ Շատ մշակոյթներուն մէջ կը կիրառուի երաժշտական նիւթը նախօրոք պատկերացնելէն յետոյ ստեղծագործութիւնը մատուցելու գաղափարը։ Եթե նոյնիսկ երկաշարադրումը նոթաներով շատ յստակ գրուած է, ստեղծագործողը դեռ որոշ որոշումներ պիտի ընդունի անոր վերաբերեալ։ Երաժշտութեան կատարման ձևը կախուած է կատարողէն. այն կարող է փոխուիլ և կախուած է, թէ ով կը կատարէ և ինչպէս կ'ընէ այդ մէկը։ Երաժշտական որոշ ճիղերու մէջ, ինչպէս ճազը կամ պլուզը, կատարողական ազատութիւն կը տրուի կատարողին։ Յանկարծաբանուած գործը յաճախ կ'ունենայ ոճական կամ ժանրային կարգեր։ Երկաշարադրում ըսելով միշտ չենք հասկնար նոթաներու կիրառում կամ մէկ անհատի բացառիկ հեղինակութիւնն։ Երաժշտութիւնը նաև կրնայ նկարագրուիլ որպէս երաժշտական ձայներ ստեղծելու գործընթաց մը։ Նմանատիպ օրինակ է համակարգչային ծրագիրը, որ կ'ընտրէ ձայները։ Հազուագիւտ տարրեր պարունակող երաժշտութիւնը կը կոչուի "ալիադորուք" և յաճախ կը կապուի Ճոն Քեյճի, Մորթոն Ֆելտմանի կամ Լյութոսլավսքիի հետ։

ՆշանագրումԽմբագրել

Նշանագրութիւնը նշաններով երաժշտութեան նոթաներու և ռիթմերու թուղթին գրուած տարբերակն է։ Երաժշտութեան գրուելէն ետք կը նշանագրուին երաժշտութեան ռիթմերն ու ձայնային բարձրութիւնը՝ ներառելով նաև երգը կատարելու ցուցումներ։ Նշանագրումը ճիշտ կարդալու ուսումնասիրութիւնը կը ներառոէ երաժշտական տեսութիւն, հարմոնիա, կատարողական փորձի ուսումնասիրութիւն և որոշ դէպքերու մէջ ալ կատարողականութեան պատմական ձևերու հասկացողութիւն։ Արևմտեան արդ երաժշտութեան գրաւոր նշումներու ամենաընդունուած տարբերակներն են նշանները։ Նշանաւոր երաժշտութեան, ճազի և պլուզի մեջ սթանտարտ երաժշտական նշանագրումը կը կատարուի թուղթի վրայ, որ ունի լարանման տողեր, և որու վրայ կը նշանագրեն մեղեդին, ագորտները, երգի բառերը և երաժշտութեան կառուցուածքը. նշանաւոր երաժշտութեան և ճազի մէջ նոյնպես կը կիրառկուին նշաններ և հատուածներ։

ՅանկարծաբանութիւնԽմբագրել

Երաժշտական յանկարծաբանութիւնը ինքնամատոյց երաժշտութեան ստեղծումն է։ Յանկարծաբանութիւնը երբեմն կը համարուի կատարողներու կողմէն երաժշտութեան ակնթարթային յորինում, ուր հնարները կը կիրառկուին առանց նախօրոք պատրաստուելու կամ արդէն փորձելէն յետոյ։ Պարրոքօ և դասական ժամանակաշրջաններուն արևմտեան մշակոյթին մէջ երաժշտութեան յանկարծաբանութիւնը կը համարուէր կարևոր հմտութիւն։ Սակայն 20-21-րդ դարերուն այն աւելի փոքր դեր կը խաղար արևմտեան արդ երաժշտութեան մէջ։ Իսկ հնդկական դասական երաժշտութեան մէջ յ անկարծաբանութիւնը հիմնական բաղադրիչն է և իւրաքանչիւր կատարման էական չափանիշը։

ՏեսութիւնԽմբագրել

Երաժշտութեան տեսութիւնը կ'ընդգրկէ երաժշտութեան բնոյթն ու մեխանիզմը։ Այն յաճախ կը բացայայտէ այն օրինակները, որոնք կ'իշխեն երաժշտահանի ձևերուն վրայ, և կ'ուսումնասիրէ երաժշտութեան լեզուն և նշանագրումը։ Մեծ իմաստով, երաժշտութեան տեսութիւնը կը վերլուծէ երաժշտութեան փարամեթրերը և տարրերը՝ ռիթմ, ներդաշնակութիւն, մեղեդի, կառուցուածք և ձև։ Երաժշտական տեսութիւնը կրնայ ընդգրկել երաժշտութեան վերաբերեալ պնդումներ, կարծիքներ և գաղափարներ։

Փիլիսոփայութիւն և գեղագիտութիւնԽմբագրել

Երաժշտութեան փիլիսոփայութիւնը երաժշտութեան հետ կապուած հիմնական հարցերու ուսումնասիրութիւնն է։ Երաժշտութեան փիլիսոփայական ուսումնասիրութիւնը շատ կապեր ունի մեթաֆիզիքսի և գեղագիտութեան մէջ առկայ փիլիսոփայական հարցերու հետ։ Երաժշտութեան փիլիսոփայութեան մէջ առկայ որոշ հիմնական հարցերէն են՝

  • Ո՞րն է երաժշտութեան սահմանումը։
  • Ի՞նչ կապ կայ երաժշտութեան և մտքի միջև։
  • Ի՞նչ կը բացայայտէ երաժշտութեան պատմութիւնը աշխարհի մասին։
  • Ի՞նչ կապ կայ երաժշտութեան և զգացմունքներու միջև։

Ըստ աւանդոյթի, երաժշտութեան գեղագիտութիւնը կ'ուսումնասիրէ ռիթմիք և հարմոնիք կառուցուածքներու թուաբանական և գոսմոլոկիք մեծութիւնը։ 18-րդ դարուն ուշադրութիւն սկսան դարձնել երաժշտութիւնը լսելու փորձի վրայ՝ այսպիսով անդրադառնալով երաժշտութեան գեղեցկութեան և մարդկային հաճոյքի վերաբերեալ հարցերուն։ 20-րդ դարիուն կարևոր ներդրումներ եղան Փիթըր Գիվիյի, Ճերոլտ Լևինսոնի, Ռոճեր Սքրութոնի և Սթեֆան Տավիսի կողմէն։ Սակայն շատ երաժիշտներ, քննադատներ իրենց ներդրումը նոյնպես ունեցած են երաժշտութեան գեղագիտութեան վերաբերյալ։ Կարծիք կայ, որ երաժշտութիւնը կ'ազդէ մեր զգացմունքներուն, խելացութեան և հոգեբանութեան վրայ։ Փիլիսոփայ Պլատոնը կ'առաջարկէ այն տարբերակը, որ երաժշտութիւնը ուղղակիօրէն կ'ազդէ հոգիին վրայ։ Երաժշտութեան գեղագիտութեան մէջ երկաշարադրական կառուցուածքի հսկայ կարևորութիւնը ընդգծելու միտում կար։ Սակայն երաժշտութեան գեղագիտութեան հետ կապուած այլ հարցերէն են՝ քնարականութիւն, ներդաշնակութիւն, հիպնոս, զգացմունքայնութիւն, ժամանակի տինամիքա, ռեզոնանս և այլն։

Երաժշտական ճանաչողութիւնԽմբագրել

Երաժշտական ճանաչողութեան ոլորտը իր մէջ կ'ընդգրկէ երաժշտութեան տարբեր տարրերու ուսումնասիրութիւն։ Բացի երաժշտութիւն վերլուծելու, ստեղծելու և կատարելու պարզ փորձերէն, ան կ'ուսումնասիրէ այն գործընթացները, որոնց հիմքին մէջ կ'ինան այս փորձերը։ Այս ուսումնասիրութիւնները նաև կը փորձեն բացայայտել անհամատեղելի մշակոյթներու երաժշտական աւանդոյթներու միջև եղած ընդհանրութիւններն ու հնարաւոր ճանաչողական "սահմանափակումները": Խուլերը կրնան զգալ երաժշտութիւնը իրենց մարմնին մէջ տեղի ունեցող տատանումներու միջոցով, որուն կարելի է հասնիլ այն պարագային, երբ անհատը իր ձեռքին մէջ կը պահէ ռեզոնանդ, սնամէջ առարկայ։ Ամենէն յայտնի խուլ երաժիշտը Լիւտվիկ Վան Պեթհովէնն է, որ ստեղծած է շատ յայտնի գործեր։ Աւելի ժամանակակից օրինակներէն է Էվելին Կլենին և Քրիս Պաքը։ Ուսումնասիրութիւնները, որոնք կը տարուին երաժշտական ճանաչողութեան ոլորտին մէջ, կը փորձեն բացայայտել երաժշտութիւն լսելու հետ կապուած բարդ մտաւոր գործընթացները։

Միջոց և արհեստագիտութիւնԽմբագրել

Երաժշտութիւնը կրնանք ունկնդրել շարք մը միջոցներով։ Ամենէն աւանդական տարբերակը կենդանի ունկնդրելն է։ Կենդանի երաժշտութիւնը կրնայ հաղորդուիլ ռատիոյով, հեռուստատեսութեամբ կամ ինտերնետի միջոցով։ Որոշ երաժշտական ոճեր երաժշտութիւնը կը ստեղծեն կատարելու համար, իսկ ոմանք ալ ձայնագրելու։ Երբ 20-րդ դարու սկիզբին Երեւան եկան ձայնաւոր ֆիլմերը, որոնք իրենց հետ բերին նախապէս ձայնագրուած երգեր, շարք մը ֆիլմի սրահներու նուագախումբերու երաժիշտներ մնացին յետին փլանի վրայ։ Օրենսդրութիւնը փորձեց օգնել կատարողներուն, երաժշտահաններուն, արտադրողներուն։ Շատ մշակոյթներու մէջ չնչին տարբերութիւն կայ երաժշտութիւն կատարելու և լսելու միջև, քանի որ փաստօրէն իւրաքանչիւրը ներգրաւուած է երաժշտական որևէ գործընթացի մէջ։

ԿրթութիւնԽմբագրել

Ոչ մասնագիտական կրթութիւնԽմբագրել

Հիւսիսային Ամերիկայի և Եւրոպայի մէջ սովորական բան է նախադպրոցական երաժշտական պատրաստումը մինչև յետդպրոցական ժամանակաշրջան։ Երաժշտութեան ընդգրկուիլը կը սորվեցնէ այնպիսի հմտութիւններ, ինչպէս են կեդրոնացումը, հաշուելը, լսելը և համագործակցութիւնը, ինչպէս նաև կը նպաստէ լեզուներու, տեղեկութիւն և գիտելիք յիշելու կարողութիւններուն։ Տարրական դասարաններուն մէջ երեխաներուն կը սորվեցնեն երաժշտական գործիքներ նուագել, երգել փոքրիկ երգչախումբերու մէջ և սորվիլ արևմտեան արդ երաժշտութեան մասին։ Միջնակարգ դպրոցի մէջ աշակերտները հնարաւորութիւն ունին ինչ որ երաժշտական խումբի մէջ հանդէս գալ, իսկ որոշ դպրոցներու մէջ ալ երաժշտութեան դասընթացներ կրնան կազմակերպուիլ։ Որոշ աշակերտներ նաև մասնաւոր երաժշտական դասընթացներ կ՛ունենան։ Համալսարանի մէջ ուսանողները (մասնաւորապես արուեստաբանական կամ հումանիդար ֆակուլտետներ,) կրնան ունենալ երաժշտական դասընթացներ, որոնք սովորաբար կ'ըլլան երաժշտութեան պատմութեան վերաբերեալ դասընթացներ։

ԱկադեմիաԽմբագրել

Երաժշտագիտութիւնը կը զբաղի երաժշտութեան ուսումնասիրութեամբ։ Հին սահմանումներուն մէջ առկայ են 3 ենթակարգեր՝ սիստեմաթիք երաժշտագիտութիւն, պատմական երաժշտագիտութիւն, համեմատական երաժշտագիտութիւն կամ էթնոերաժշտագիտութիւն: Արդի ժամանակաշրջանին մէջ կարելի է բաժնել երաժշտութեան թեորուա, երաժշտութեան պատմութիւն և էթնոերաժշտագիտութիւն։ Ոչ արևմտեան մշակութային երաժշտութեան ուսումնասիրութիւնն ու երաժշտութեան ուսումնասիրութիւնը կը կոչուին էթնոերաժշտագիտութիւն։ Ուսանողները կրնան շարունակել երաժշտագիտութեան, էթնոերաժշտագիտութեան, երաժշտութեան պատմութեան և երաժշտութեան թեորուայի ուսումնասիրութիւնները՝ ստանալով տարբեր աստիճաններ (B.Mus, B.A. և այլն)։ Աւարտական աստիճաններէն են երաժշտութեան մագիստրոսի, արուեստի մագիստրոսի, փիլիսոփայութիւններու դոկտորի (PhD) և երաժշտական արուեստի դոկտորի (DMA) աստիճանները։

ԷթնոերաժշտագիտութիւնԽմբագրել

Արևմուտքի երաժշտութեան պատմութեան մեծ մասը կապ ունի արևմտեան քաղաքակրթութեան արդ երաժշտութեան հետ։ Երաժշտութեան նշանաւոր ոճերը լայնօրէն կը տարբերին կախուած մշակոյթէն, ժամանակաշրջանէն։ Երաժշտութեան դասակարգման բազմազանութիւն կայ, որոնցմէ շատերը վէճի առիթ դարձած են երաժշտութիւն եզրի սահմանման պատճառով։ Ամենամեծ դասակարգումներէն է դասական և փոթ երաժշտութեան բաժանումը։ Սակայն որոշ ժանրեր չեն մտներ այս երկու մեծ դասակարգումների մեջ։

Արտաքին ՅղումներԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել