Բացել գլխավոր ցանկը

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Ծով

Միջերկրական Ծով[1] (Յունարէն՝ Μεσόγειος Θάλασσα, Լատիներէն՝ Mare Mediterranea), ծով Ատլանտեան ովկիանոսին արեւելքին, որուն հետ կը միանայ Ճիպրալթարի Նեղուցով։

Միջերկրական ծովու ջուրերը կը թրջեն՝ Եւրոպայի հարաւային ափերը, Ասիոյ հարաւ-արեւմտեան ափերը եւ Ափրիկէյի հիւսիսային ափերը։

Միջերկրական ծովուն մէջ կը գտնուին Մալթա եւ Կիպրոս կղզի-պետութիւնները։

Միջերկրական ծովուն տարածքն է մօտաւորապէս 2,5 միլիոն քառակուսի քիլոմեթր, ջուրի ծաւալը՝ 3,829,000 խորանարդ քմ։ Առաւելագոյն խորութիւնը Յոնիական ծովուն մէջ գտնուող Քալիփսօ խորամասն[2] է, Փիլոս կղզիին մօտ հարաւ արեւմուտքը՝ 5,267 մեթր խորութիւն։

Բովանդակութիւն

ԱնունԽմբագրել

Հին ժամանակ հռոմէացիներն այս ծովը կ'անուանէին Mare Nostrumբ(լատիներէն՝ Մեր ծովը), քանի որ այն ամբողջութեամբ կը գտնուէր Հռոմէական կայսրութեան ներսի կողմը։ Աստուածաշունչին մէջ յայտնի է «Մեծ ծով» անունով։

Միջերկրական ծովուն անունը ժամանակէն եւրոպական լեզուներուն մէջ ունի նոյն իմաստը եւ կու գայ լատիներէնէն՝

Իտալերէն՝ Mare Mediterraneo
Սպաներէն՝ Mar Mediterráneo
Ֆրանսերէն՝ Mer Méditerranée
Անգլերէն՝ Mediterranean Sea
Գերմաներէն՝ Mittelmeer
Եբրայերէն՝ הַיָּם הַתִּיכוֹן Հա-յամ հա-թիխոն («Միջին ծով»)
Յունարէն՝ Μεσόγειος Θάλασσα Մեսոկէյոս թալասա
Թրքերէն՝ Akdeniz Աքտենիզ («Սպիտակ ծով»)
Վրացերէն՝ ხმელთაშუა ზღვა Խմելթաշուա զղվա
Խորվաթերէն՝ Sredozemno more Սրետոզեմնօ մորէ
Արաբերէն՝ البحر الأبيض المتوسط Ալ Պահըր Ըլ Ապիատ Ալ Մութաուասըդ

ՊատմութիւնԽմբագրել

 
Յունական գաղութները Ք.ա.8էն 7րդ դարերուն։
 
Միջերկրածովեան տարածաշրջանը Ք.ա.220-ին։

Միջերկրական Ծովը եղած է դասական աշխարհին բնօրրանը[3]։ Դասական հնագոյն շրջանին միջերկրածովեան նշանաւոր երկու քաղաքակրթութիւնները եղած են՝ յունական քաղաք-պետութիւները եւ Փիւնիկեցիներունը։
Հռոմէացի կայսրերուն կառավարման ժամանակ, այն ներսի ծով մըն էր եւ հռոմեացիները Միջերկրական Ծովը կ'անուանէին Mare Nostrum (բառացի՝ «Մեր ծովը»)։ Հռոմի կայսրութեան փլուզումէն ետք միջերկրածովեան տարածաշրջանն ընդմիշտ կը դադրի քաղաքականապէս միասնական ըլլալէն։[4] Մ.թ. 476-ին Հռոմի անկումէն ետք արեւելեան ծայրամասին ժամանակաւորապէս իր գերիշխանութիւնը հաստատած էր Բիւզանդական Կայսրութիւնը։
Արեւելեան մասին իսլամական պետութիւններու հաստատումէն ետք միջերկրածովեան տարածաշրջանը դարձաւ մշտական քաղաքական բաժանումներու առարկայ։[3] Իր առաւելագոյն տարածուածութեան ատենը Արաբական կայսրութիւնը կը վերահսկեր միջերկրական տարածաշրջանի 75%-ը։
12րդ դարուն սկսած Վերածնունդի դարաշրջանէն ետք ուշ միջնադարին կը կազմաւորուէն նոր եւրոպական պետութիւններ։ Սակայն, այդ ծովային եւ առեւտրական տերութիւնները, ինչպէս, օրինակ՝ Վենետիկը, ի վիճակի չէին տարածաշրջանը միաւորել որպէս մէկ ամբողջութիւն։

Սուրիայէն մինչեւ Մարոք գտնուած տարածքներուն մէջ եւրոպացիները հիմնեցին իրենց գաղութները։ Սակայն, իրենց միջեւ գոյութիւն ունեցող մրցակցութեան պատճառաւ եւրոպական տերութիւնները չկրցան դիմակայիլ հզօրացող օսմանեան տիրապետութեանը։

Բիւզանդական Կայսրութիւնը տապալուեց 1453-ին՝ Կոստանդնուպոլիսի գրաւումով։ 16րդ դարուն օսմանցիներն արդէն կը վերահսկէին ծովուն մեծ մասը եւ ունէին ծովային հենակետեր Ֆրանսայի հարաւին, Ալճերիոյ եւ Թունիսին ափերուն։ Օսմանեան ամենէ նշանաւոր նաւապետ Հայրետտին Բարբարոսա եւ Պրեւեզայի ճակատամարտին տարած յաղթանակը սա գերիշխանութեան խորհրդանիշներն էին։ Ճերպայի ճակատամարտը հանդիսացաւ Միջերկրական ծովուն մէջ օսմանեան նաւատորմի գագաթնակէտը։
Հիւսիսային Ափրիկէէն յարձակումներ իրականացնող պերպեր ծովահէնները Միջերկրական ծովու արեւմուտքին կը թալնէին քրիստոնէաներու նաւերը։ Ըստ Րոպըրթ Տէյվիսի, 16-19րդ դարերու ընթացքին ծովահէնները առեւանգած են 1-էն մինչեւ 1.25 միլիոն եւրոպացի՝ անոնց ստրուկներ դարձնելով[5]։

Տնտեսական ԳործօնըԽմբագրել

Ովկիանոսային նաւագնացութեան զարգացումն իր ազդեցութիւնն սկսաւ թողնիլ Միջերկրածովեան տարածաշրջանին ամբողջականութեան վրայ։ Կար ժամանակ, երբ արեւելքէն ամբողջ առեւտուրը կը կատարուէր այդ տարածաշրջանի միջով, սակայն հիմա Ափրիկէն շրջանցող նաւագնացութիւնը թոյլ կու տար համեմունքը եւ այլ ապրանքները արեւմտեան Եւրոպայի ատլանտեան նաւահանգիստներ հասցնել առանց Միջերկրական ծով մտնելու եւ, այդպիսով, ծովն արդէն կորսցուց իր նախկին կարեւորութիւնը։

Կիլիկիոյ Հայկական ԹագաւորութիւնըԽմբագրել

Կաղապար:Գլխաւոր Յօդուած Միջերկրական ծովուն ափերուն գոյութիւն ունեցած պետութիւններէն է ծովուն հիւսիս-արեւելքին ԺԲ դարուն ձեւավորուած եւ մինչեւ ԺԴ դարը գոյատեւած Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը Թագաւորութիւնը հիմնադրած են Բագրատունիներու Ռուբինեաններ շառաւիղը։ Մայրաքաղաքն սկիզբը Տարսոնը եղած է, յետագային՝ Ատանան եւ վերջը՝ Սիսը։ Որոշ ժամանակ Կիլիկիոյ Հայկական Թագաւորութիւնը միակ քրիստոնէայ պետութիւնը էր ամբողջ Մերձաւոր Արեւելքին մէջ։

Ծովուն Կենդանական ԱշխարհըԽմբագրել

Շրջակայքի ԲուսաշխարհըԽմբագրել

ՊատկերաշարԽմբագրել

Առափնեայ Երկիրները[6]Խմբագրել

 
Ամալֆի
 
Ճաֆֆա
Երկիր Ափագիծի
երկարութիւնը
քմ[7][8]
200 հազարէն աւելի բնակչութիւն ունեցող
առափնեայ քաղաքները
  Սպանիա Ալիքանթէ, Պատալոնա, Պարսելոն, Քարթախենա, Մալակա, Փալմա, Վալենսիա
  Ֆրանսա Մարսէյ, Մոնփելիե, Նիս
  Իտալիա 7600 Պարի, Կատանիա, Ճենովա, Մեսինա, Նեապոլ, Պալերմո, Հռոմ, Տրիեստ, Վենետիկ
  Սլովենիա 46.6
  Քրուաթիա 5 835 Սփլիթ, Տուպրովնիք
  Պոսնիա Եւ Հերցեկովինա 20
  Մոնթենեկրօ 293.5
  Ալպանիա 362 Տուրեշ
  Յունաստան 13 676 Աթէնք, Պատրաս, Թեսսաղոնիկէ
  Թուրքիա Ատանա, Անթալիա, Իսքենտերուն, Իզմիր, Մերսին
  Սուրիա 193 Լաթաքիա
  Լիբանան 225 Պէյրութ, Թրիփոլի
  Իսրայէլ 273 Աշտոտ, Հայֆա, Թել Աւիւ
  Եգիպտոս Աղեքսանտրիա, Տամիեթա, Փորթ Սայիտ
  Լիպիա 1 770 Պենղազի, Խոմս, Մըսրաթա, Թրիպոլի, Ազ-Զաուիա
  Թունիս 1 148 Սֆաքս, Թունիս
  Ալճերիա 998 Աննապա, Օրան
  Մարոք Թեթուան, Թանժեր

Տասը Ամենէ Խոշոր ԿղզիներըԽմբագրել

  Անուն Տեսք Պատկանելութիւն Տարածք
(քմ²)
Բնակչութիւն
1 Սիցիլիա     Իտալիա 25 460 5 010 000
2 Սարդինիա     Իտալիա 23 813 1 656 000
3 Կիպրոս     Կիպրոս 9 251 1 048 000
4 Կորսիկա     Ֆրանսա 8 681 275 000
5 Կրետէ     Յունաստան 8 261 624 000
6 Եւպեա     Յունաստան 3 655 218 000
7 Մալեորքա     Սպանիա 3 640 778 000
8 Լեսպոս     Յունաստան 1 630 90 000
9 Հռոդոս     Յունաստան 1 398 117 000
10 Հիոս     Յունաստան 842 52 000

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 53։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. Քալիփսոյի Խորքը https://en.wikipedia.org/wiki/Calypso_Deep
  3. 3,0 3,1 Norman Davies, EUROPE A History, 1996
  4. Նորման Տէյվիս, Եւրոպա.Պատմութիւն [1] էջ 77 Կաղապար:Ref-lt Վերցուած է 2016 Յունիս 01-ին
  5. «British Slaves on the Barbary Coast»։ Bbc.co.uk։ արտագրուած է՝ 17 Յունուար 2013 
  6. Ցանկը կը սկսուի Սպանիայէն եւ կը շարունակուէ ժամացոյցի սլաքի շարժման ուղղութեամբ
  7. [2]
  8. [3]

Արտաքին յղումներԽմբագրել

  • «Աշխարհը եւ Հայաստանը» աշխարհագրական ատլաս, Լ. Վալեսյան եւ այլք, Երեւան 2003 թ.։
  • 1yachtua.com

Կաղապար:Ծովերու Ցանկ