Բացել գլխավոր ցանկը
Koninkrijk België Das (հոլանտերէն)
Le Royaume de Belgique (ֆրանսերէն)
Königreich Belgien (գերմաներէն)

Պելճիքայի Թագաւորութիւն
Հիմնական տեղեկութիւններ
Պետական լեզուներ հոլանդերեն[1], Ֆրանսերէն[2][3] եւ գերմաներէն
Մայրաքաղաք Պրիւքսէլ
Պետական կարգ {{{պետականկարգ}}}
Ազգաբնակչութիւն. {{{բնակչութիւն}}} ({{{խտութիւն}}}/կմ²)
Պետական Վերագրումներ
Հիմն {{{հիմն}}}
Արժոյթ {{{արժոյթ}}} ({{{արժոյթի գօտի}}})
Համացանց | ISO | Հեռ. քոտ

Պելճիքա (ֆր.՝ Le Royaume de Belgique, նէտ.՝ Koninkrijk België, գերմաներէն՝ Das Königreich Belgien), դաշնային թագաւորութիւն եւ միապետութիւն է Եւրոպայի մէջ։ Պելճիքան կը կառավարէ թագաւորը, բայց անոր իշխանութիւնը սահմանափակուած է խորհրդարանով։ Սահմանակից է Հոլանտային, Գերմանիոյ, Լիւքսենպուրկին եւ Ֆրանսային։ Պելճիքան Եւրոպական միութեան հիմնադիր անդամ է։ Հոն նաեւ կը գտնուին Եւրոմիութեան, ՆԱԹՕ-ի եւ այլ միջազգային կառոյցներու նստավայրերը։

Պելճիքայի տարածքը 30 528 քառակուսի քիլոմեթր է:

Ըլլալով Գերմանական եւ Լատինական Եւրոպայի մշակութային սահմանագիծին, Պելճիքայի մէջ տարածուած է երկու հիմնական լեզու. հոլանտերէն, ուր ֆլամանցիները կը գործածեն , որոնք կը կազմեն բնակչութեան 59%-ը եւ ֆրանսերէնը, որ ուալոնացիները կը գործածեն հիմնականին մէջ եւ կը կազմեն բնակչութեան 41%-ը։ Ատկէ բացի Պելճիքայի մէջ ապրած է փոքրաթիւ գերմանախոս բնակչութիւն։

Պելճիքան սահմանադրական միութիւն է կառավարութեան խորհրդարանական համակարգով: Անիկա բաժնուած է երկու հիմնական տարածաշրջանի. Հիւսիսի մէջ հոլանտախօս ֆլամանցիներն են, իսկ հարաւի մէջ՝ ֆրանսախօս Ուալոնիան: Պրիւքսելը պաշտօնապէս երկլեզու է, այստեղ մեծամասնութիւն ֆրանսախօսներն են, եւ կը հանդիսանայ միջերկիր ֆլամանտական տարածաշրջանին[5]: Գերմանախօս համայնքները հիմնականին մէջ տեղակայուած են Ուալոնիայի արեւելքին մէջ[6][7]: Պելճիքայի պատմութեան մեջ եղած են բազմաթիւ հակամարտութիւններ լեզուային տարբերութիւններու պատճառաւ[8][9]:

Պատմականօրէն Պելճիքան, Հոլանտան եւ Լիւքսընպուրկը յայտնի եղած են «Ստորին երկիրներ» անունով, անիկա գրաւած է աւելի մեծ տարածք քան ներկայիս Պենելաքսի երկիրները միասին։ Տարածաշրջանը լատիներէնով կոչուած է Պելճիքա, Հռովմէական իշխանութենէն եւ Կալիա Պելճիքայէն ետք, անիկա գրաւած է մօտաւոր ներկայիս Պելճիքայի համահունչ տարածքը։ Միջնադարի վերջաւորութեան մինչեւ 17-րդ դարը Պելճիքայի տարածքը բարգաւաճած է եւ եղած է առեւտուրի եւ մշակոյթի կենդրոն։ 16-րդ դարէն մինչեւ 1830-ին Պելճիքական յեղափոխութիւնը Պելճիքան եղած է Հոլանտայի կազմին մէջ։ Տարածքը եղած է շատ եւրոպական տերութիւններու համար կռւադաշտ[10], ուր եղաւ նաեւ Բ. համաշխարհային պատերազմին ատենը։

ՊատմութիւնԽմբագրել

Մ.թ.ա.Խմբագրել

Մ․ թ․ ա․ մօտ 300-ին Պելճիքայի ներկայիս տարածքին մէջ բնակութիւն հաստատուած են պէլճիքներու կելտեր ցեղերը (հոսկէ է՝ երկրի անուանումը)։ Մ․ թ․ ա․ 57-ին Պելճիքան գրաուեցաւ Ժուլիո կայսրին կողմէն։ Մ․ թ․ 3-րդ դարէն 5 դդ․ դար Պելճիքայի տարածքին մէջ բնակեցան գերմանական ցեղերը (ֆրանկներ, ֆրիզներ, սաքսեր)։ 5-րդ դարէն 9-րդ դար Պելճիքան մտած էր Ֆրանկական պետութեան կազմի մեջ։

12-րդ 13-րդ դարերԽմբագրել

12-13 դարերուն Պելճիքական տարածքները, յատկապէս Ֆլանտրիան, վերածուեցան Եւրոպայի «արհեստանոցի» եւ միջազգային առեւտուրի կարեւոր հանգոյցի։ Բարգաւաճեցին քաղաքները, որոնցմէ շատերը ձեռք բերին ինքնավար իրաւունքը։ Երկար ժամանակ Պելճիքան Ֆրանսայի, Անգլիոյ եւ այսպէս կոչուած «Սրբազան Հռովմէական կայսրութեան» մրցակցութեան ասպարէզ էր։ 1384-ին Ֆլանտրիան, 1430-ին Պրապանթը մտան Պուրկններու պետութեան կազմի մեջ։ Պրապանթը դարձաւ այդ պետութեան միջուկը, Պրուսըլսը՝ Պուրկոներու դքսերու նստավայրը։

1477-ին (վերջնականապէս 1482-ին) Պելճիքայի մէջ հաստատուեցաւ Հապսպըրկներու դինաստիան։ «Սրբազան Հռովմեական կայսրութեան» բաժանումէն ետք (1555) Պելճիքան անցաւ Սպանիոյ։ Պելճիքայի մէջ դրամատիրութեան յարաբերութիւնները ծնունդ առին շատ վաղ։

16-րդ դարԽմբագրել

16-րդ դար Էնթուըրբը դարձաւ համաշխարհային առեւտրի խոշորագոյն կենդրոն։ Սակայն դրամատիրական յարաբերութիւններու հետագայ զարգացման խոչընդոտումը Սպանական բացարձակ միապետութիւնը։ Այդ հակասութիւնները կառավարեցին Հոլանտայի, որու բաղկացուցիչ մաս կը կազմէր նաեւ ժամանակին Պելճիքայի տարածքը, անցած բուրժուական հեղափոխութեան ծաւալմանը, որու շնորհիւ անկախութիւն ստացան միայն Հիւսիսային հոլանտան (Հոլանտական Հանրապետութիւն)։

 
Պերլինի համաժողովին մասնակցող պետութիւններու ներկայացուցիչները

Սկսած 19-րդ դարին 70-ականներուն Պելճիքայի կառավարող շրջանները Լէոփոլ 2-ի (1865—1909) գլխաւորութեամբ մասնակցեցան Ափրիկէի գաղութային բաժանմանը։ 1884—1885-ի Պերլինի Քոնգրեսը ճանչցաւ Պելճիքայի յատուկ շահերը «Քոնկոյի ազատ պետութիւնը» (1908-էն՝ Պելճիքայի գաղութը)։

20-րդ դարԽմբագրել

20-րդ դարու սկիզբներէն Պելճիքան փոքր կայսերական երկիր մըն էր՝ գաղութային ընդարձակ տիրապետութիւններով։ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմի սկզբին Գերմանիան խախտեց Պելճիքայի չեզոքութիւնը եւ գրաւեց երկիրը մինչեւ 1918-ին։ Պելճիքական կառավարութիւնը փախաւ Հավր (Ֆրանսա)։ Այդ նոյն ժամանակ Պելճիքական զօրքերը անգլիական եւ ֆրանսական զօրամասերու հետ միասին կը մասնակցէին Գերմանիոյ Ափրիկեան տիրապետութիւններու զաւթմանը։

 
Լէոփոլտ III թագաւոր (աջէն)

Պելճիքան ստացաւ նաեւ Ռուանտա-Պուրունտիի մանդատը եւ Գերմանիայէն ռազիկ ստանալու իրաւունք։ 1920-ին Պելճիքան ռազմական դաշինք կնքեց Ֆրանսայի, 1921-ին մաքսային դաշինք՝ Լիւքսընպուրկի հետ։ Պելճիքական մենավաճառները կարեւոր դիրքեր գրաւեցին Լեհաստան, Ռումանիոյ, Եուկոսլաւիոյ, ինչպէս նաեւ Ափրիկէի ու Ասիոյ շարք մը երկիրներու տնտեսութեան մէջ։

Պելճիքայի Գաղութներու Անկախութիւնը Եւ Ազգային ՀարցԽմբագրել

Ափրիկէի ծաւալուող ազգային-ազատագրական պայքարը Պելճիքային ստիպեց անկախութիւն տալ Քոնկոյին (1960) եւ Ռուանտա-Ուրունտիին (1962)։ Սակայն Պելճիքական գաղութարարները Քոնկոյի Հանրապետութեան մէջ (հռչակուեցաւ 1960-ին) գրգռեց արիւնահեղ ընդհարումները եւ վարածէին երկրի անդամահատման քաղաքականութիւն։ Քոնկյի ճգնաժամի հետևանքով Պելճիքայի մէջ ստեղծուեցաւ ներքաղաքական անկան դրութիւն։ Միմեանց փոխարինող կառավարութիւններն ընդունած էին համառամկավարական օրենքներ։

Պելճիքայի մէջ խստացաւ նաեւ ազգային հարցը, որ կառավարական երկարատեւ ճգնաժամի պատճառը դարձաւ։ Հունիս 1968-ին կաթոլիկներէն եւ սոցիալիստներիէն կազմվուեցաւ կառավարութիւն Գ․ Էսկընսի գլխաւորութեամբ։

 
ՆԱՏՕ֊ի անդամ երկրները. Պելճիքան այս կառույցին անդամակցած է 1949-ին

Պելճիքան ՄԱԿ-ի անդամ է 1945-էն, 1949-ին՝ ՆԱՏՕ մասնակից եղած է։ 1950-ին Պելճիքայի եւ ԱՄՆ-ի միջեւ կնքուեցաւ «ռազմական օգնութեան» համաձայնագիր։ 1955-ին Պելճիքական խորհրդարանը հաւանութիւն տուաւ Փարիզի համաձայնագրերուն եւ Պելճիքան միացաւ Արեւմտա-եւրոպական դաշինքին։

Պելճիքան Քարածուխի եւ պողպատի եւրոպական միաւորման (1951-էն), «Ընդհանուր շուկայի» (1957-էն) մասնակից է։ 1964-ին Պելճիքան հրաժարեցաւ ՕԹԱՆ-ի բազմակողմանի միջուկային ուժերու ստեղծման մասնակցելէն, բայց իր տարածքը տրամադրեց Ֆրանսայէն հեռացած ՕԹԱՆ-ի միացեալ զինուած ուժերու գերագոյն գլխաւոր հրամանատարութեան կեդրոնը եւ ՕԹԱՆ-ի խորհուրդը տեղաւորելու համար (1967)։ ԱՄՆ-էն Պելճիքա տեղափոխուեցաւ ՕԹԱՆ-ի ռազմական կոմիտէն (1967)։

1969-1970-ին Պելճիքայի կառավարութիւնը բազմիցս հանդէս եկաւ Եւրոպայի անվտանգութեան ապահովման հետ կապուած խնդիրներու լուծման, մասնաւորապէս համաեւրոպական խորհրդակցութիւն հրաւիրելու ի նպաստ։

Պետական կարգԽմբագրել

 
Պելճիքայի ներկայ արքայազն Ֆիլիփ Ա.-ը

Պելճիքան սահմանադրական միապետութիւն է։ Գործող սահմանադրութիւնը ընդունուած է 1831-ին։ Պետութեան գլուխը՝ թագաւորը, ձեւականօրէն օժտուած է լայն իրաւասութիւններով, որոնք գործնապէս կը կատարէ կառավարութիւնը։ Օրէնսդիր իշխանութիւնը երկպալատ (ներկայացուցիչներու տուն եւ ծերակոյտ) խորհրդարանը կը գործադրէ։

1969-էն ընտրելու իրաւունք ունին 18 տարի լրացուցած բոլոր քաղաքացիները։ Գործադիր իշխանութիւնը կը պատկանի կառավարութեան։ Իւրաքանչիւր նահանգի բնակչութիւնը 4 տարի ժամանակով կ՚ընտրէ նահանգային խորհուրդ, որուն գործադիր մարմինը՝ մշտական պատգամաւորութիւնը, գլխաւորած է նահանգապետը։

Պելճիքայի վարչական բաժանման ստորին միաւորներու՝ համայնքներու մէջ, 6 տարի ժամանակով կ՚ընտրուի համայնքային խորհուրդ, որու գործադիր մարմնին՝ աւագներու պաշտօնակից, Պուրկոմիստրին գլխաւորութեամբ, նշանակած են կեդոնական իշխանութիւնները։

Պելճիքայի դատական բարձրագոյն մարմինը վճռաբեկ դատարանն է։ Ամբողջ երկիրը բաժնուած է 26 դատական շրջաններու, որոնցմէ իւրաքանչիւրին մէջ կազմուած է առաջին ատեանի դատարան։ Գլխաւոր քաղաքներու մէջ կը գործեն առեւտրական դատարաններ։ Թագաւորը կը նշանակէ բոլոր դատաւորները։

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

 
Անթուըրփ՝ Ֆլանտրիա շրջանի մայրաքաղաքը
 
Նամիւր՝ Վալոնիա տարածաշրջանի մայրաքաղաքը
 
Պրիւքսէլ՝ Պելճիքայի մայրաքաղաքը

Պելճիքա Եւրոպայի մէջ գտնուող փոքր երկիր է, որ տարածքով գրեթէ հաւասար է Հայաստանին։ Ինքնաշարժով կարելի է չորս-հինգ ժամէն կտրել-անցնիլ անոր մէկ ծայրէն միւսը։

Պելճիքայի տարածքը տարբեր ժամանակներու մէջ պատկանած է Ֆրանսային, Գերմանիոյ, Սպանիոյ, Աւստրիոյ եւ Հոլանտայի։ Պելճիքա անկախ պետութիւն դարձած է 1830-ին միայն։

Պելճիքայի մէջ ապրած են երկու ազգեր՝ վալոնները եւ ֆլամանտացիները։

ԿլիմաԽմբագրել

Պելճիքա ինկած է Հիւսիսային ծովի ափին։ Ծովէն փչող խոնաւ քամիները մեղմացուցած են ձմեռային ցուրտն ու ամառային շոգը։ Գետերը չեն սառիր։ Ձմեռը մեծ մասամբ ամպամած է, մշուշոտ, ամառը զով է, յաճախ կը տեղայ հորդ անձրեւներ։ Ծովափէն դէպի երկրի խորքը հարթավայր ձգուած է։ Այն հատած են գետերն ու ջրանցքները, որոնց երկայնքով բարդեր աճած են։ Շուրջը մութ կանաչ մարգագետիններ են, արածած են կովերու նախիրներ։ Այնուհետեւ հարթավայրն սկսած է բարձրանալ եւ վերածուած է բլրաշատ տեղանքի։

Երկրի հարաւը, սահմանի մօտ, հարթավայրը փոխակերպուած է անտառապատ լեռներու։ Կեդրոնական Պելճիքան ծածկուած է երկաթուղային եւ ինքնաշարժային ճանապարհներու, գետերու եւ ջրանցքներու խիտ ցանցով, որոնց շուրջը կեանքը կ՚եռայ։ Այստեղ կ՚արտադրուի քարածուխը, խոշոր գործարաններ կը բանին եւ երկինքը պայծառ օրերուն անգամ յաճախ մշուշապատ է։ Գետահովիտներու երկայնքով գրեթէ անընդմէջ ձգուած են քաղաքներն ու աւանները։

ԲնակչութիւնԽմբագրել

Պելճիքա առաջին տեղերէն մէկը կը գրաւէ բնակչութեան խտութեամբ (1 քմ² վրայ՝ 550 մարդ)։ Ըստ ազգային կազմի` բաժանուած է ֆլամանտացիներու (մոտ 5, 5 մլն) եւ վալոններու (մօտ 4 մլն, 1970)։ Հոն նաեւ կ՚ապրին գերմանացիներ, հրեաներ եւ այլն։

Պետական լեզուներն են հոլանտերէնը, ֆրանսերէնը եւ գերմաներէնը։ Բնակչութեան մեծ մասը կաթոլիկ է, պաշտօնական տոմարը՝ Գրիգորեան։ Բնորոշ է բնակչութեան դանդաղ աճը (1968-ին 1000 բնակչին՝ 2 մարդ)։ Տնտեսապէս գործօն բնակչութիւնը 3,8 միլիոն է (1968), քաղաքային բնակչութիւնը՝ 2/3-էն աւելին։

ԱրդիւնաբերութիւնԽմբագրել

Պելճիքան կ'արտադրէ երկաթ, պողպատ, պղինձ, ինքնաշարժներ, մեքենայի գործիքներ, ապակի, գործվուածքներ, գորգեր։ Այդ ապրանքներով Պելճիքան առեւտուր կ'ընէ բազմաթիւ երկրներու հետ։ Պելճիքացիները շատ աշխատանք կատարած են նաեւ գիւղատնտեսութեան մէջ։ Անոնք մշակած են ցորէն, գետնախնձոր, բանջարեղէն։

Երկրին մէջ արածուող կովերու ցեղերը առատ կաթ կու տան։

Հայ֊-պելճիքական յարաբերութիւններԽմբագրել

Հայաստանի Հանրապետութեան եւ Պելճիքայի Թագաւորութեան միջեւ դիւանագիտական յարաբերութիւնները հաստատուած են 10 մարտ 1992-ին:

26 Մայիս 2009-ին Պելճիքայի Թագաւորութեան մէջ Հայաստանի Հանրապետութեան արտակարգ եւ լիազօր դեսպան նշանակուած է։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 http://www.belgium.be/en/about_belgium/government/federale_staat
  2. 2,0 2,1 https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/be.html
  3. 3,0 3,1 http://www.traveldir.org/belgium/
  4. (unspecified title)Statbel.
  5. Leclerc, Jacques, membre associé du TLFQ (հունվարի 18, 2007)։ «Belgique • België • Belgien—Région de Bruxelles-Capitale • Brussels Hoofdstedelijk Gewest»։ L'aménagement linguistique dans le monde (French)։ Host: Trésor de la langue française au Québec (TLFQ), Université Laval, Quebec։ արխիւացուած բնօրինակէն հունիսի 9, 2007-ին։ արտագրուած է՝ հունիսի 18, 2007։ «C'est une région officiellement bilingue formant au centre du pays une enclave dans la province du Brabant flamand (Vlaams Brabant)» 
    * «About Belgium»։ Belgian Federal Public Service (ministry) / Embassy of Belgium in the Republic of Korea։ արտագրուած է՝ հունիսի 21, 2007։ «the Brussels-Capital Region is an enclave of 162 km2 within the Flemish region.» 
    * «Flanders (administrative region)»։ Microsoft Encarta Online Encyclopedia։ Microsoft։ 2007։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ հոկտեմբերի 31, 2009-ին։ արտագրուած է՝ հունիսի 21, 2007։ «The capital of Belgium, Brussels, is an enclave within Flanders.» 
    * McMillan, Eric (October 1999)։ «The FIT Invasions of Mons»։ Capital translator, Newsletter of the NCATA, Vol. 21, No. 7, p. 1։ National Capital Area Chapter of the American Translators Association (NCATA)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ հունիսի 26, 2007-ին։ արտագրուած է՝ հունիսի 21, 2007։ «The country is divided into three autonomous regions: Dutch-speaking Flanders in the north, mostly French-speaking Brussels in the center as an enclave within Flanders and French-speaking Wallonia in the south, including the German-speaking Cantons de l'Est 
    * Van de Walle, Steven, lecturer at University of Birmingham Institute of Local Government Studies, School of Public Policy։ «Language Facilities in the Brussels Periphery» (PDF)։ KULeuven—Leuvens Universitair Dienstencentrum voor Informatica en Telematica։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ հոկտեմբերի 31, 2009-ին։ արտագրուած է՝ հունիսի 21, 2007։ «Brussels is a kind of enclave within Flanders—it has no direct link with Wallonia.» 
  6. The German-speaking Community at Belgium.be
  7. «The German-speaking Community»։ The German-speaking Community։ արխիւացուած բնօրինակէն մայիսի 30, 2007-ին։ արտագրուած է՝ մայիսի 5, 2007  The (original) version in German language (already) mentions 73,000 instead of 71,500 inhabitants.
  8. Morris, Chris (մայիսի 13, 2005)։ «Language dispute divides Belgium»։ BBC News։ արտագրուած է՝ մայիսի 8, 2007 
  9. Petermann, Simon, Professor at the University of Liège, Wallonia, Belgium—at colloquium IXe Sommet de la francophonie—Initiatives 2001—Ethique et nouvelles technologies, session 6 Cultures et langues, la place des minorités, Bayreuth (սեպտեմբերի 25, 2001)։ «Langues majoritaires, langues minoritaires, dialectes et NTIC» (French)։ արտագրուած է՝ մայիսի 4, 2007 
  10. Haß, Torsten, Head of the Fachhochschule (University of Applied Sciences) of Kehl Library, Kehl, Germany (փետրվարի 17, 2003)։ «Rezension zu (Review of) Cook, Bernard: Belgium. A History ISBN 0-8204-5824-4» (German)։ FH-Zeitung (journal of the Fachhochschule)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ հունիսի 9, 2007-ին։ արտագրուած է՝ մայիսի 24, 2007։ «die Bezeichnung Belgiens als „the cockpit of Europe” (James Howell, 1640), die damals noch auf eine kriegerische Hahnenkampf-Arena hindeutete» —The book reviewer, Haß, attributes the expression in English to James Howell in 1640. Howell's original phrase "the cockpit of Christendom" became modified afterwards, as shown by:
    * Carmont, John։ «The Hydra No.1 New Series (November 1917)—Arras And Captain Satan»։ War Poets Collection։ Napier University's Business School։ արտագրուած է՝ մայիսի 24, 2007 —and as such coined for Belgium:
    * Wood, James (1907)։ «Nuttall Encyclopaedia of General Knowledge—Cockpit of Europe»։ արտագրուած է՝ մայիսի 24, 2007։ «Cockpit of Europe, Belgium, as the scene of so many battles between the Powers of Europe.»  (See also The Nuttall Encyclopaedia)