Բացել գլխավոր ցանկը

Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Զինուած Հակամարտութիւն

Համաշխարհային Առաջին Պատերազմ (անգլերէն՝ First World War կամ Great War կամ WWI) (28 Յուլիս 1914 - 11 Նոյեմբեր 1918 ), մարդկութեան պատմութեան ընթացքի մէջ տեղի ունեցած ամէնէն արիւնալի ռազմական հակամարտութիւններէն մին։ Պատերազմին ներգրաւուեցան այն ժամանակ գոյութիւն ունեցող 59 ինքնիշխան երկիրներէն 38-ը։ Հակամարտութիւնը ստացած է իր անուանումը միայն 1939 թ.՝ Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմի սկսելէն յետոյ։ Պատերազմող պետութիւններն ունէին իրենց գլխաւոր նպատակները՝

Նշուած քաղաքական նպատակներէն բացի, պետութիւնները կը հետապնդէին նաեւ այլ՝ տնտեսական, տեղային, ռազմական նպատակներ։ Պատերազմի մէջ մտնել կը ստիպէին նաեւ դաշնակցային պարտաւորութիւնները։ Միւս՝ փոքր պետութիւնները, չունենալով իրագործելի հաւակնութիւններ, հարեցան այս կամ այն կողմը ինքնապաշտպանութեան նպատակով։

Պատերազմին ՍկիզբըԽմբագրել

 
Աւստրիա-Հունկարիոյ թագաժառանգի սպանութիւնը Domenica del Corriera-ի էջին պատկերուած:

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի ձեւական սկիզբը կը համարուի Աւստիա-Հունկարիոյ թագաժառանգին սպանութիւնը Սարեւոյին մէջ։ Ֆրանց-Ֆերտինանտի սպանութենէն ետք Ավստրիա-Հունկարիան կարգ մը անընդունելի պայմաններ ներկայացուց Սերպիոյ։ Ֆրանց Եոզեֆի նպատակը եղած էր ներկայացուած վերջնագիրի պայմաններու չկատարումը որպէս առիթ օգտագործելով պատերազմ յայտարարել սերպերուն, սակայն Ռուսիոյ խորհուրդով Սերպիան համաձայնեցաւ կատարիլ զանոնք։ Չնայած ատոր՝ Ավստրիա-Հունկարիան Յուլիս 28-ին պատերազմ յայտարարեցաւ Սերպիոյ։ Գերմանիան վերջնագիրներ ներկայացուց Ֆրանսային եւ Ռուսիոյ։ Ֆրանսայէն նա կը պահանջէր չեզոքութիւն պահպանիլ, Ռուսիայէն՝ չեղեալ համարիլ յայտարարած համընդհանուր զօրահաւաքը։ Երկու վերջնագիրներն ալ մերժուեցան. Ֆրանսան կը կարծէր, որ վերջնագիրին ընդունումին պարագային Ուիլհելմը կը պահանջէ իրեն յանձնել նաեւ սահմանային ամրութիւնները։ Սա վերջնագիրներու մերժումները որպէս առիթ օգտագործելով՝ Գերմանիան պատերազմ յայտարարեցաւ Օգոստոս 3-ին Ֆրանսային, իսկ Օգոստոս 1-ին՝ Ռուսիոյ։ Մեծ Պրիթանիան պահանջեցաւ Գերմանիայէն հաշուի առնիլ Պելճիքայի չեզոքությունը։ Մերժում ստանալով՝ Անգլիան մտաւ պատերազմի մէջ Գերմանիոյ դեսպանին յանձնած վերջնագիրով, որուն մէջ կ'ըսէր. «Նորին Մեծութեան կառավարութիւնը կը կարծէ, որ 1914 Օգոստոս 4-ի երեկոյեան ժամը 23-էն երկու երկիրնեու միջև պատերազմական դրութիւն է»: Սա ամսաթիւն ալ կը համարուէ Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի սկիզբը։

Պատերազմին ԸնթացքըԽմբագրել

Կը համարէին, թէ 1914 Օգոստոսին սկսած Մեծ պատերազմը պիտի տեւէ երեքէ-չորս ամիս։ Սուրբ Ծնունդի օրերը կը սպասէին, որ ամենը պիտի վերջանայ։ Առողջ դատողութիւնը կը յուշէր, որ ժամանակակից պատերազմը պիտի ընթանայ աւելի սրընթաց, քան անցեալը եղածները, եւ աւելի վճռական։ Կողմերէն որ մէկը հակամարտութեան սկզբնական փուլին առաւելութեան հասնէ, ան ալ պիտի ունենայ արագ յաղթանակի յասնելու միջոցներ։ Գործնականը եղաւ այն, որ պատերազմը տեւեցաւ ոչ թէ չորս ամիս, այլ՝ չորս տարիէն աւելի։ Բայց եւ սա պարագային ոչ ամենը վճռուեցաւ՝ ռազմա-քաղաքական պլոքներու «Մեծ Եռանկիունին» տրոհուեցաւ միայն 1945-ին, իսկ որոշ առումներով՝ նոյնիսկ 1991-էն ետք։[1] Պատերազմի նպատակը աշխարհը վերաբաժանելը, անոր քաղաքական քարտէսը վերաձեւելը եղած էր։ Անգլիան ծրագրած էր կործանել իր ամենէ վտանգաւոր մրցակից Գերմանական կայսրութիւնը, Թուրքիայէն զավթել Միջագետքն ու Պաղեստինը, ամրանալ Եգիպտոսի մէջ եւ պահպանել իր գաղութային կայսրութիւնը։ Ֆրանսան կ'ուզէր վերադարձնել 1871-ին Գերմանիայի գրաուած Էլզասն ու Լոթարինգիան եւ զաւթել Սաարի ածուխի ավազանը։ Գերմանիան, նպատակադրուելով տիրապետող դիրք գրաւել Եւրոպայի մէջ, կը ձգտէր պարտութեան մատնել Անգլիան, Ֆրանսան, Բելգիան ու Հոլանդան, զավթել անոնց գաղութները, մասնատել Ռուսիան։ Ավստրիա-Հունկարիան մտադիր էր զավթել Սերբիան ու Մոնթենեկրօն, իսկ Ռուսիան կը ցանկանար գրաւել Կալիցիան ու Արեւմտեան Հայաստանը, կործանել Օսմանեան Կայսրութիւնը, նւաճել Պոսփոր եւ Տարտանել նեղուցները, դուրս գալ Միջերկրական ծով։ Թուրքիան որոշած էր գրաւել Կովկասը, Ղրիմը, Իրանի Ատրպատական նահանգը, Միջին Ասիան եւ իրագործել իր համաթուրանական ծրագիրը։ Առաջին աշխարհամարտը սկսելու առիթը Աւստրա-Հունկարիայի գահաժառանգ Ֆրանց Ֆերտինանտի սպանութիւնն էր սերպ ազգայնականներու կողմէն՝ 1914 Յունիս 28-ին Սարաեւոյի մէջ։ Աւստրիա-Հունկարիան պատերազմ հայտարարեցաւ Սերպիան։ Ռուսիան զօրահավաք սկսեց։ 1914 օգոստոս 1-ին Գերմանիան պատերազմ յայտարարեցաւ Ռուսիան, Օգոստոս 3-ին՝ Ֆրանսայն։ Գերմանական զօրքերը Բելգիայի տարածքով հարձակուեցան Ֆրանսայի վրայ։ Պահանջելով չխախտել Բելգիայի չեզոքութիւնը՝ Օգոստոս 4-ին Անգլիան պատերազմ յայտարարեցաւ Գերմանիան։ Հոկտեմբեր 29-ին գերմանա-աւստրիական խմբավորումին միացաւ Թուրքիան։ Հետզհետէ կ'աւելնար պատերազմի մասնակիցներու թիւը. աշխարհի 59 պետութիւններէն պատերազմին կը մասնակցէին 38-ը. պատերազմն ընդգրկած էր Եւրոպայի, Ասիոյ եւ Ափրիքէյի աւելի քան 4 մլն. քմ2 տարածք՝ շուրջ 1.5 մլր բնակչութեամբ (երկրագունդի բնակչութեան 87%-ը)։ Ռազմական գործողութիւնները կ'ընթանային մօտ մէկ տասնեակ ռազմաբեմերու մէջ, սակայն գլխավոր ճակատները երկուսն էին՝ արեւմտաեւրոպականը, որը ֆրանս-գերմանական սահմանով ու Բելգիայով կը ձգուէր մօտ 700 կմ, եւ արեւելաեւրոպականը (ռուսականը), որն կ'անցնէր ռուս-գերմանական ու ռուս-աւստրիական սահմաններու երկայնքով։ Կարեւոր էր նաեւ Կովկասեան ճակատը, որտեղ մարտական գործողութիւնները կ'ընթանային Սեւ ծովէն մինչև Ուրմիա լիճը՝ 720 քմ երկարութեամբ։ 1914-ի ամենէ մեծ ճակատամարտը տեղի ունեցած է Մարն եւ Էն գետերու շրջանի մէջ, ուր երկու կողմէն մասնակցեց 1.5 մլն մարդ, զոհուեցան եւ վիրաւորուեցան 600 հազարը։ Ֆրանս-անգլիական զորքերը կասեցուցին գերմանական զօրքերու առաջխաղացումը դէպի Փարիզ եւ հակառակորդին ստիպեցան նահանջիլ մինչեւ Էն գետը։

Արեւմտեան ճակատի մէջ սկսեցաւ դիրքային պատերազմ։ Օգոստոսի վերջին Գերմանիային պատերազմ յայտարարած Ճափոնը սկսեցաւ Խաղաղ ովկիանոսի մէջ զավթել գերմանական տիրոյթները եւ հպատակեցնել Չինաստանը։ Կովկասեան ռազմաճակատի մէջ 1914-ի Դեկտեմբեր 9-էն մինչեւ 1915-ի Յունուար 5-ը Սարիղամիշի մօտ ռուսական բանակը գլխովին ջախջախեցաւ թուրքական 90 հազարանոց զօրքը (փրկուեցան միայն 12 հազարը), իսկ ռազմական նախարար Էնվեր փաշան հազիւ խուսափեցաւ գերեւարուելէն։ Ռուսները թուրքերուն վտարեցին Իրանի Ատրպատական նահանգէն։ Գերմանիան, նպատակադրուելով տիրապետող դիրք գրաւիլ Եւրոպայի մէջ, կը ձգտէր պարտութեան մատնիլ Անգլիան, Ֆրանսան, Բելգիան ու Հոլանդիան։ Ռուսական զօրքերու յարձակումը ծանր կացութեան մատնեցաւ Աւստրիա-Հունկարիան։ Դաշնակիցը օգնելու համար Գերմանիան լայնածաւալ յարձակում սկսեցաւ եւ գրաւեցաւ լեհ-լիթուանական հողերը։ Թեեւ ռուսերը 300 հզ. զոհ տւեցին, սակայն Ռուսիան դիմակայեցաւ։ 1915-ին Պալքանեան ճակատի մէջ Իտալիան, որ անցած էր Անտանտի կողմը, չկցաւ առաւելութեան հասնիլ Աւստրիա-Հունկարիոյ նկատմամբ. վերջինս նուաճեցաւ Մոնթենեկրօն եւ Ալբանիան։ Պուլկարիան պարտութեան մատնեցաւ Սերպիան։ 1915 Ապրիլ 22-ին Արեւմտաեւրոպական ճակատի մէջ Իփր քաղաքի մերձակայքը գերմանացիներն առաջին ատենը օգտագործեցին քիմիական զէնք (թունավորւեցաւ 15 հզ. մարդ)։ 1915-ի մայիսին ռուսները հայ կամաւորական ջոկատներու աջակցութեամբ գրաուեցին Վանը։ Սակայն Յուլիսին ռուսական բանակը ժամանակաւորապէս թողեցաւ հայկական տարածքները, որը ճակատագրական եղաւ արեւմտահայութեան համար։ 1916-ին Գերմանիան խոշոր յարձակում ձեռնարկեցաւ Վերտենի շրջանի մէջ (Արեւմտեան ճակատ), ուր կողմերը վճռական յաջողութեան չհասան։ «Վերտենեան մսաղացի» մէջ հակառակորդները տուեցին մօտ 1.5 մլն. զոհ։ Կաղապար:Ֆոտոշարք

Պատերազմը Պալքաններու ՄէջԽմբագրել

 
Աւստրիա-Հունկարական զինուորներու կողմէ Սերպիայի գրաւումը 1917 թուականին: Պատերազմի ընթացքին Սերպիան կորցրեցաւ 850 000 ժողովուրդ, ինչը իր բնակչութեան քառորդ մասը կը կազմէր:[2]

Ռուսիոյ հետ ընդհարվելով, Աւստրիա-Հունկարիան բանակի միայն մեկ երրորդ մասը հարձակման ուղարկեցաւ սերպերու դեմ։ Մեծ կորուստներու գինով աւստրիացիները գրաւեցին Սերպիայի մայրաքաղաք Պելկրատը: Սերպիայի հակայարձակումէն յետոյ, անոնք կրցան թշնամուն ետ մղել երկիրի տարածքէն 1914 թուականի վերջին։ 1915 թուականի առաջին տասը ամիսները Աւստրիա-Հունկարիան Իտալիայի դեմ օգտագործեցաւ նախապատրաստուած պահեստային զօրքի մեծ մասը։ Գերմանական եւ աւստիա-հունկարական դիւանագէտները համոզեցին Պուլկարիան միանալ Սերպիայի դէմ յարձակումին 1915 թուականի սեպտեմբեր 6-ին[3]: Աւստրիա-Հունկարիոյ փրովինցիաներ Սլովենիան, Քրուաթիան եւ Պոսնիան զինուորներ կը տրամադրէին Աւստրիա-Հունկարիան, ինչպես Սերպիան նվուաճելու, նոյնպէս ալ Ռուսիոյ եւ Իտալիոյ դէմ մարտնչելու համար։ Մոնթենեկրոն դաշնակից էր Սերպիոյ[4]:

Սերպիան գրաւեցին մէկ ամիսէն քիչ մը աւել ժամանակայատուածին, քանի որ Կեդրոնական ոյժերուն միացած էր Պուլկարիան 600 000 զօրքով։ Սերպիական բանակը, կռւելով երկու ճակատով, պարտութիւն կրեցաւ եւ նահանջեցաւ հիւսիսային Ալպանիա։ Սերպերը յաղթանակ տարան Քոսովոյի ճակատամարտին։ Մոնթենեկրոն կը պաշտպանէր սերպերը Ատրիաթիկի ափերէն, սակայն աւստրիացիները Մոնթենեկրոն նոյնպէս գրաւեցին։ Սերպիացի զինուորները նաւերով տարհանուեցին դէպի Յունաստան[5]: Նուաճելուելէն ետք Սերպիան բաժանւեցաւ Պուլկարիոյ եւ Աւստրիա-Հունկարիոյ միջեւ։

1915 թուականի վերջը ֆրանս-պրիթանական զօրքերը իջեւանեցին Սալոնիկի մէջ, որ ստիպէին Յունաստանը պատերազմի մէջ մտնել Անթանթի կողմէ։ Սակայն գերմանամետ թագաւոր Կոնստանտին I-ը դեմ էր Կեդրոնական ոյժերի դէմ դուրս գալ, իսկ կառաւարութիւնը կը սատարէր Անթանթը[6]: Երկպառակտութիւնը Յունաստանը բաժանեցաւ երկու ճամբարներու՝ թագաւորի եւ կառավարութեան։ Արդիւնքը Աթենքին մէջ տեղի ունեցան բախումներ, որէն ետք թագաւորը գահը զիջեցաւ իր որդին՝ Ալեքսանտրը, իսկ Յունաստանը պաշտօնապես մտաւ պատերազմի մէջ Անթանթի կողմէ։

Կովկասեան ՃակատԽմբագրել

Կովկասեան ճակատի մէջ ռուսական զօրքերը յաջող յարձակում ձեռնարկելով, 1916-ին գրաւեցին Էրզրումը, Երզնկան, Մամախաթունը, Տրապիզոնը, Բիթլիսը եւ այլ տարածքներ՝ հասնելով Սեբաստիայի վիլայեթ։ 1916-ի 2-րդ կէսին անգլա-ֆրանսական զօրքերը Սոմմէ գետի մօտ (Արեւմտեան ճակատ) անցան հակայարձակման եւ մինչեւ տարեվերջ ձգձգված պատերազմում հասան աննշան յաջողութեան։ Երկու կողմէն սպաննուեցաւ ու վիրաւորուեցաւ շուրջ 1 միլիոն 300 հզ. մարդ։ Հոն անգլիացիներն առաջին անգամ օգտագործեցին հրասայլեր։ 1915–16 թուականներու ռազմական գործողություններու հիմնական արդիւնքը գերմանա-աւստրիական խմբավորումի (Քառեակ միութեան) թուլացումը եղած էր եւ բեկումը պատերազմի մէջ՝ հօգուտ Անտանտի։ Առաջին աշխարհամարտի մէջ կ'ամայացուէին ընդարձակ տարածքներ եւ նույնիսկ՝ երկիրներ։ Սերպիայի բանակը, միայնակ մնալով թշնամական ոյժերու դէմ, գլխովին ջախջախուեցաւ։ Սերպ ժողովուրդը ենթարկուեցաւ բազում տառապանքներու. նրա զգալի մասը հեռացաւ հայրենիքէն։

Ռուսիան Պատերազմի ՎերջումԽմբագրել

Աշխարհամարտի ամենէ սեւ էջը հայոց Մեծ եղեռնն էր։ Ցեղասպանության ենթարկուեցին նաև Օսմանեան կայսրութեան այլ ժողովուրդներ՝ յոյները, ասորիները եւ ուրիշներ։ 1917-ի սկիզբին Ռուսիոյ մէջ քաղաքական ճգնաժամը հասաւ գագաթնակետին։ Փետրուարեան հեղափոխութեան հետեւանքով ստեղծուեցաւ Ժամանակաւոր կառավարութիւն, որն Ապրիլին իր դաշնակիցներուն հավաստիացրեցաւ պատերազմը մինչեւ հաղթական աւարտ շարունակելու մտադրութեան մասին։ 1917-ին Արեւմտեան ճակատի մէջ Անտանտն անյաջողութիւններ կրեցաւ, ձախողուեցաւ նաեւ ռուսական բանակի յունիսեան հարձակումը։ Ավելի եւս խորացող ճգնաժամի պայմաններուն 1917-ի Հոկտեմբեր 25-ին (նօր տոմարով՝ նոյեմբերի 7-ին) Փետրոգրատի մէջ կատարուեցաւ զինուած յեղաշրջում, եւ իշխանութեան անցած պոլշեւիքեան կուսակցութիւնն առաջարկեցաւ համընդհանուր հաշտութեան պայմանագիր կնքել, դուրս եկաւ Անտանտէն եւ Գերմանիայի ու նրա դաշնակիցների հետ 1918 թ-ի մարտի 3-ին Պրեստ-Լիթովսքի մէջ կնքեցաւ հաշտութեան պայմանագիր։ Խորհրդային Ռուսաստանը Գերմանիային կը զիջէր Պելառուսիոյ (այժմ՝ Պելառուս) մի մասն ու պալթեան երկիրները։ Ֆինլանտիան եւ Ուքրաինան կը ճանաչուէին անկախ երկիրներ։ Թուրքիային կ'անցնէին Կարսը, Արտահանը Պաթումը։ Պայմանագիրն աղետալի հետեւանքներ ունեցաւ հայ ժողովրդի համար, որը միայնակ մնաց թուրքական բանակի դէմ (ռուսական զօրքերը լքեցին Արեւմտեան Հայաստանը

Պատերազմին ԱւարտըԽմբագրել

1918 Մարտ-Յունիսին Արեւմտաեւրոպական ռազմաճակատը գերմանական զօրքերն անցան յարձակման եւ մեծ կորուստներու գինով հասան Մարն գետի շրջանը, որ Փարիզէն հեռու է 70 քմ։ Բայց ատիկա Գերմանիոյ վերջին յաջողութիւնը եղած էր։ Օգոստոսին Անթանթի զօրքերը ծանր պարտութեան մատնեցին գերմանական բանակին։ Սեպտեմբեր 26-ին անգլա-ֆրանսական ու ամերիկեան զօրքերն անցան ընդհանուր յարձակման եւ գերմանական բանակներին ստիպեցին հեռանալ Ֆրանսայի տարածքէն։ Սեպտեմբեր 29-ին անձնատուր եղաւ Պուլկարիան, Հոկտեմբեր 30-ին՝ Մուտրոսի զինադադարով՝ Թուրքիան, Նոյեմբերի 3-ին՝ Աւստրիա-Հունկարիան։ Նոյեմբեր 11-ին Քոմփիենի զինադադարով Գերմանիան անձնատուր եղաւ. աւարտուեցաւ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմը, որը տեւեց 4 տարի 3 ամիս եւ տասն օր։ Սպաննուեցաւ մօտ 10 մլն, վիրաւորուեցաւ եւ խեղանդամ դարձաւ 20 մլն մարդ։ Վնասը միջին հաշւով կազմեցաւ գլխաւոր մասնակից երկիրներու ազգային հարստութեան 1/3-ը։ Պատերազմի հասցուցած վնասներն ու հետեւանքները քննուեցին 1919–22 թուականները, երբ Վերսալի մէջ եւ ՈՒաշինկթընի մէջ կնքուեցին ամփոփիչ պայմանագիրներ։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Նորման Տէյվիս, Եւրոպա.Պատմութիւն [1] էջ 933 լիթուաներէն Վերցուած է 2016 Յունիս 01-ին
  2. "Պալքանեան Պատերազմները եւ Համաշխարհային Առաջին Պատերազմը": Քոնկրեսի երկիրներու պատմութեան գրադարան:
  3. Spencer Tucker, Priscilla Mary Roberts (1 January 2005)։ World War One։ ABC-CLIO։ էջեր 241–։ ISBN 978-1-85109-420-2 
  4. Կաղապար:Harvnb
  5. Կաղապար:Harvnb
  6. Կաղապար:Harvnb