Սելանիկ

(Վերայղուած է Սալոնիկ-էն)

Սելանիկ Թեսաղոնիկէ (յուն․՝ Θεσσαλονίκη), դիրքին գեղեցկութեան պատճառաւ, կ՛անուանուի նաեւ Թերմայիքոսին Գեղուհին)[4]։ Քաղաք-նաւահանգիստ Յունաստանի հիւսիսը, Կեդրոնական Մակետոնիոյ Շրջանը, Էգէական Ծովուն Թերմայիքոս ծոցի հիւսիսային ափին։ Կեդրոնական Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ Ապակեդրոն վարչատարածքին վարչական կեդրոն․ Հիւսիսային Յունաստանի մայրաքաղաքը եւ Յունաստանի երկրորդ մայրաքաղաքը։[5]Սելանիկի Վարչական Շրջանային Քաղաքատարածքին բնակչութեան թիւը 1․030․338 է, Քաղաքային Տարածքը (արուարձաններով միասին)՝ 824․676, իսկ բուն քաղաքապետութեան շրջանը՝ 325․182։[6][7]

Քաղաք, նաւահանգիստ
Սելանիկ
յուն․՝ Θεσσαλονίκη
Դրօշակ
Flag of Thessaloniki.svg

Thessalonica Montage L.png
Սելանիկ․սլաքի կարգով՝ Արիստոթելիս հրապարակ, Սուրբ Տիմիթրի եկեղեցին, Սելանիկին Համերգասրահը, ծովափը եւ Սպիտակ Բերդը
Երկիր Flag of Greece.svg Յունաստան[1]
Մայրաքաղաքն է՝ Ք․ա․ 880-Ք․ա․168՝ Մակետոնիոյ Թագաւորութիւն, Ք․ա․ 880 - Ք․ա․168․, Յունաստանի Ազգային Ապահովութեան Շարժման ժամանակաւոր կառավարութեան շրջանին՝ Սեպտ․1916-Յունիս 1917․, Յունաստանի՝ Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ Ապակեդրոնացած վարչատարածք․, Յունաստանի Կեդրոնական Մակետոնիոյ Շրջան․, Սելանիկի քաղաքապետութիւն՝, Սելանիկի Նահանգ․, Յունաստան եւ Մակետոնիա
Քաղաքապետ Կոստանտինոս Զերվաս
Հիմնադրուած է՝ մ. թ. ա. 315 թ.
Տարածութիւն 19,307 քմ²
ԲԾՄ 20 մեթր
Բնակչութիւն 315 196 մարդ (2011)
Կը գտնուի ափին Թերմայիքոս Ծոց
Ժամային գօտի UTC+2[2] եւ UTC+03:00
Հեռախօսային ցուցանիշ 2310
Փոստային ցուցանիշ 530–539, 54015–54655 եւ 56404
Շրջագայութեան պետ-համարագիր MM, NA, NB, NE, NH, NI, NK, NM, NN, NO, NP, NT, NY, NX եւ NZ
Անուանուած է Մակետոնիոյ Սելանիկը, Թերմայիքոս Ծոցին Գեղուհին․[3]
Սուրբ բարեխօս Այ․ Տիմիթրի
Պաշտօնական կայքէջ thessaloniki.gr

Սելանիկը համբաւ ունի իբրեւ փառատօներու քաղաք։ Յունաստանի մշակոյթի մայրաքաղաքը կը նկատուի։

Հիմնուած է Ք․ա․ 315/6 թուականներուն։[8][9]

Քաղաքը իր աշխարհագրական դիրքին պատճառով, Հռոմէական գերիշխանութեան շրջանին եւ յատկապէս Ղալերիոս Galerius Կասրին որոշումով Կայսրութեան մայրաքաղաքը կը նշանակուի։ Ք․ա․ 120 թուականին, երբ Էղնանտիա Ճամբուն Via Egnatia շինութիւնը կ՛ամբողջանայ, Սելանիկը գլխաւոր կապը կը հանդիսանայ Արեւելքին եւ Արեւմուտքին միչեւ։ Հռոմէական Կայսրութեան բաժանումէն ետք, Արեւելեան Կայսրութեան մայրաքաղաք ըլլալու թեկնածու է, սակայն կ՛ընտրուի Բիւզանդիոնը եւ իրեն կու տան Արքայական Երկրորդ Մայրաքաղաք տիտղոսը․ այս անունով ծանօթ է Բիւզանդական Կայսրութեան եւ Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին ընթացքին։

Հիմնադրութիւն, Անունի ստուգաբանութիւնԽմբագրել

Սելանիկը (Թեսաղոնիկէ) կը հիմնուի Ք․ա․ 315/6 թուականին, Քասանտրօ Մակետոնացիէն Κάσσανδρο ο Μακεδόνας (Մեծն Աղեքսանտրի զօրավարներէն եւ հետաքային Մակետոնիոյ թագաւոր)․ Թեսաղոնիկէ կ՛անուանէ ի պատիւ տիկնոջը․ կինը՝ Թեսալոնիքի*, Մեծն Աղեքսանտրի խորթ քոյրն էր, Փիլիպոս (Ֆիլիփոս) Բ․ի զաւակը եւ Մակետոնիոյ իշխանուհին։

  • Թեսալոնիքի․ ըստ կարգ մը աղբիւրներու անունը յառաջ եկած է Թեսալոս յուն․՝Θεσσαλός Յունաստանի համանուն շրջանի եւ Նիքի յուն․՝Νίκη (յաղթանակ) բառերէն․ անունը տրուած է Փիլիպոս Բ․-էն ի պատիւ Մակետոնական բանակին յաղթանակը Ք․ա․ 353 թ․ Քրոքիու Ռազմավայրի Կռիւին (Μάχη του Κρόκιου Πεδίου - Battle of Crocus Field)։

Սելանիկ անունին կը հանդիպինք 14-րդ դարուն գրուած «Մորէա ժամանակագրութիւն» պատմական գիրքին մէջ Chronicle of the Morea (յուն․՝ Το χρονικόν του Μορέως)։ Այս անունը նաեւ ընդհանրացած կը հանդիպինք ժողովրդային երգերու մէջ։ Նաեւ՝ թրքախօսները, հրիաները եւ Օսմանցի քաղաքացիները քաղաքը Սելանիկ կ՛անուանեն, իսկ Իտալացիները՝ Սալոնիկ Salonicco։[9]

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

ԴիրքըԽմբագրել

Քաղաքին աշխարհագրական դիրքը հիւսիսային Յունաստանի տարածքին, անոր նաւահանգիստին գոյութիւնը իբրեւ բնական ելք դէպի ծով, նաեւ՝ շրջապատող լեռներուն ընծայած բնական ամրացումը, հնագոյն ժամանակներէն մինչեւ մեր օրերուն զայն կը հանդիսացնեն ռազմական, առեւտրական, քաղաքական եւ մշակութային խաչմերուկ մը։

Սելանիկին նաւահանգիստը Յունաստանի առեւտուրի գլխաւոր կեդրոններէն է։

Սելանիկը Կեդրոնական Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ Ապակեդրոն վարչատարածքին արեւմտեան մասին կը գտնուի, Թերմայիքոս Ծոցին խորքին։ Շրջաթատերային դիրք ունի․ շրջապատուած է՝

  • Արեւելքէն Քետրինօ Լոֆօ-էն (յուն․՝ Κέδρινος Λόφος, Cedar Hill, թրքերէն անունը՝ Σέιχ Σου, Şeyh Su այսինքն՝ Շէյխին Ջուրը
  • Հարաւին կը գտնուին օդակայանը, Թերմիին Θέρμη շրջանը։
  • Հարաւ արեւելքը կը գտնուի Փանորամայի Πανοράμα շրջանը եւ Խորդիադի Χορτιάτη լեռը (քաղաքին բնական ամրացումը եւ ջրամատակարարման կարեւոր վայրերէն մին)։
  • Հիւսիս արեւմուտքին կը տարածուի Սելանիկի դաշտը, որ կը լրացնէ քաղաքին ջրամատակարարումը։
  • Հիւսիսը կը բարձրանայ Սիվրի Σιβρί լեռը․ Խորդիադի լեռէն կը բաժնուի Տերվենի Δερβένι անցքով։

Սելանիկին դաշտատարածքը գլխաւոր դեր կը խաղայ քաղաքին տնտեսական զարգացման։ Հողը բարեբեր է շնորհիւ գետերուն։

Թերմայիքոս Ծոցը կը թափին արեւմուտքէն՝ Աքսիոս Αξιός, Լուտիաս Λουδίας եւ Էհետորոս Εχέδωρος երեք գետերը, իսկ քիչ մը անդին հարաւէն` Ալիաքմոնաս Αλιάκμονας գետը։ Այս գետերը, դժուարանցելի ըլլալով, պատմութեան ընթացքին քաղաքը զանազան պաշարողներէ պաշտպանեցին։

Աքսիոս գետին Տելդան, 22․000 խոնաւ բնավայր արտավարի տարածք կը կազմէ․ կը պաշտպանուի Ռամսարի Դաշինքով Ramsar Convention։[10][11]

ԿլիմանԽմբագրել

Սելանիկը Միջերկրականի կլիմայի յատկանիշները ունի եւ քաղաքին դիրքին պատճառով ցամաքային ալ է (ծովէն կ՛ազդուի)։ Ձմեռը ձիւնը յաճախակի է, իսկ ամառները աւելի խոնաւ են Յունաստանի մնացեալ մասէն։[12]

Սելանիկը նաեւ ենթակայ է յաճախակի զօրաւոր երկրաշարժներու։ Վերջին դարաշրջաններուն արձանագրուած են՝ 1759, 1902, 1978, 1995, 2019 թուականներուն ցնցումները։[13]

Պատմական անդրադարձԽմբագրել

Սելանիկը իր հիմնումէն, Ք․ա․ 315/6 թուական մինչեւ Օսմանեան գրաւման շրջանին հարատեւ կը զարգանայ, կ՛օգտագործէ եւ կ՛արժեւորէ իր աշխարհագրական դիրքը․ բազմամշակութային քաղաք կը դառնայ։

1912 թուականէն ետք, Պալքանեան պատերազմներու վերջաւորութեան, կը վերամիանայ մայր Յունաստանին․ այդ օրէն ասդին, Յունաստանի երկրորդ մեծ քաղաքն է, մայրաքաղաք Աթէնքէն ետք (կ՛որակուի երկրորդ մայրաքաղաք, բնակչութեան թիւով եւ ճարտարարուեստի, առեւտուրի աճով)։

Հելլենիստական ԺամանակաշրջանԽմբագրել

 
Հելլենիստական Աշխարհը, Մեծն Աղեքսատրի մահուան ժամանակ

Ժամանակաշրջան որ կ՛ընթանայ Մեծն Աղեքսանտրի նուաճումներուն շրջանէն եւ մինչեւ յունական հելլենիստական թագաւորութիւններուն անկման, Հռոմէական Կայսրութեան վերելքին շրջանին (Ք․ա․ 323 - Ք․ա․ 30 թուական)։

 
Հին դրամ․ Քասանտրոն - յունարէն գրութեան թրգ/նը՝ ԹԱԳԱՒՈՐ ՔԱՍԱՆՏՐՈՆ

Հելլենիստական ժամանակաշրջանի ընթացքին է որ Սելանիկը կը հիմնուի, Մեծն Աղեքսանտրի զօրավարներէն եւ հետագային Մակետոնիոյ Թագաւոր Քասանտրոսին կողմէն, Ք․ա․ 315/6 թուականին։

Մինչեւ Ք․ա․ 6րդ դարուն, Սելանիկի Շրջանային Տարածքին մէջ յոյները մեծամասնութիւն կը կազմեն․ իսկ յունական ցեղերէն՝ գլխաւորաբար Թրակիացիները Θράκες-Thracians։ Նաեւ հոն կը բնակին զանազան ցեղեր՝ Ֆրիքիացիներ Φρύγες -Phryges, Փէոնես Παίονες-Peoni, Միղտոնես Μύγδονες-Migdons եւայլն․։ Ք․ա․ 6-րդ դարուն, շրջանի յունական ցեղերէն Մակետոնացիները կը փոխադրուին Թերմայիքոս Ծոցին ափերուն։

Ք․ա․ 510 - Ք․ա․ 480 թուականներուն շրջանը պարսիկները կը գրաւեն։

 
Սելանիկը եւ Թերմայիքոս Ծոցը, արփանեակէ դիտուած

Այս ժամանակին, Թերմին Θέρμη կարեւոր կեդրոններէն է եւ դիրքով՝ ապահով նաւահանգիստ (կը գտնուի Թերմայիքոս Ծոցին հիւսիս արեւելքը, Սելանիկ քաղաքին հարաւ-արեւելքը)։ Պարսիկ արքայ Քսերքսես Ա․ հոն կը հաւաքէ իր նաւատորմիղը։ Տե՛ս Յունաստան#Յունապարսկական պատերազմներ

Մեծն Աղեքսանտրի մահէն ետք, կը յաջորդեն երկարատեւ կռիւները զօրավարներուն միջեւ կայսրութեան տիրութեան համար։ Ի վերջոյ հսկայ կայսրութիւնը իրար միջեւ կը բաժնուին։ Մակետոնիոյ շրջանը, ինչպէս եւ Յունաստանի մնացեալ շրջանները կ՛անցնին Մեծն Աղեքսանտրի զօրավարներէն Անդիղոնոս Ա․ Միակնանիին Ἀντίγονος Μονόφθαλμος -Antígonos Monóphthalmos ու անոր յաջորդներուն իշխանութեան տակ։

Քասանտրօ Մակետոնացին, կը զգայ շրջանին կարեւոր ռազմական դիրքը՝ միջերկրեային կապը ծովուն հետ։ Պայմանները կան ամրացած շրջանին մէջ առեւտուրի ապահով բարգաւաճման համար։ Ան, ունենալով մեկնակետ Թերմի հին քաղաքը, շրջանի ծովեզերիայ եւ արեւմտեան Խալքիտիքիի Χαλκιδική 26 գիւղաքաղաքներու եւ գիւղերու բնակիչները բռնի կը տեղափոխէ եւ կը հիմնէ նոր քաղաք մը որ Թեսաղոնիկէ (Սելանիկ) կ՛անուանէ ի պատիւ իր տիկնոջ՝ Թեսալոնիքիին։

 
Փիտնայի Ճակատամարտը․ Ք․ա․ 168 թ․ - կարմիրով՝ Մակետոնացիները, կապոյտով՝ Հռոմէացիները

Քաղաքը արագօրէն կը զարգանայ։ Անոր առեւտրական կարեւորութիւնը զանազան գաղթականներ (եգիպտացիներ, ասորիներ, հրիաներ) կը հրապուրէ։ Անմիջական հետեւանքն է՝ բնակչութեան թիւի աճ, տեղագրական տարածում եւ արեւելքի նաւահանգիստներուն հետ կապ։ Պատմական տուիալներու համաձայն, քաղաքը կ՛ունենայ մնայուն պահակագունդ, բաղկացած գաղիացի վարձկաններէ։[8][14]

Ք․ա 187 թուականին, Սելանիկը կ՛ ունենայ իր դրամը, ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ (ԹԵՍԱՂՈՆԻԿԷ) արձանագրութեամբ։

Նոյն ժամանակաշրջանին, Հռոմէացիները արդէն մտած են Հիւսիսային Յունաստան։ Ք․ա․ 169 թուականին, Յունիսին, տեղի կ՛ունենան Մակետոնացիներուն եւ Հռոմէացիներուն միջեւ կռիւները։ Մակետոնացիներուն օգնութեան կը հասնին դրացի յունական իշխանութիւններ, ինչպէս նաեւ Փոքր Ասիոյ յունական թագաւորութիւններէն (Վիթինիա եւ Փերղամօ) բանակներ եւ մարտանաւեր։

Ք․ա․ 168 թուականին, Յունիս 24-ին, Սելանիկը վերջնականապէս կ՛իյնայ հռոմէացիներուն իշխանութեան տակ․ Փիտնայի Կռիւ Battle of Pydna։[15]

Հռոմէական շրջանԽմբագրել

Անդիղոնիտես Հարստութեան տապալումէն ետք, Սելանիկը Ք․ա․ 148 թուականին, Հռոմէական Մակետոնիա նահանգին մայրաքաղաքը կը նշանակուի։ Իսկ Ք․ա․ 41 թուականին, Մարք Անտոնիի օրով Հռոմէական Հանրապետութեան ազատ քաղաք ελεύθερη πόλη - Civitas Libera կը դառնայ։ Հռոմի Հանրապետականներուն եւ Կայսերականներուն ներքին վէճերուն ընթացքին, Սելանիկը վերջիններուն կողմը կ՛առնէ, ու երբ անոնք յաղթական դուրս կու գան, անոր լայն իրաւասութիւններ կու տան։ Քաղաքը կը շարունակէ աճիլ ու բարգաւաճիլ, շնորհիւ իր դիրքին եւ մանաւանդ Ք․ա․ 120 թուականին կառուցուած Էղնանտիա Ճամբուն Εγναντία Οδός -Via Egnatia եւ գլխաւոր խաչմերուկ կը դառնայ։ Էղնանտիա Ճամբան Տիրախիոն (նաւահանգիստ, այժմ՝ արեւմտεան Ալպանիա) Բիւզանդիոնին կը կապէ, կը դիւրացնէ Հռոմի եւ Բիւզանդիոնի միջեւ առեւտուրը։ Հռոմէական արեւելեան վարչամեքենային գլխաւոր անցքն է եւ Ատրիադիք ծովը Տարտանելին (Էլիսփոնտօ) ու Փոքր Ասիոյ կը կապէ։[15][16]

 
Սելանիկի Հին Շուկան․ Հռոմէական թատրոն

Մակետոնիոյ շրջանը Հռոմէական Անտոնեան Հարստութեան ընթացքին, խաղաղութեան եւ բարգաւաճութեան շրջան մը կը բոլորէ, շնորհիւ «Հռոմէական Խաղաղութեան» Pax Romana (հռոմէական կայսրութեան մէջ մօտաւորապէս 200 տարուայ խաղաղութեան եւ բարգաւաճման շրջան)։ Սելանիկին բազմաթիւ քաղաքացիներուն Հռոմի Քաղաքացիի տիտղոսը civitas Romana կը շնորհուի։[16]

 
Ղալերիոս Կայսրի Կամարը 4րդ դար, Rotunda of Galerius․ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկ

Այս ժամանակաշրջանին, Սելանիկցիները կը պաշտեն բազմաթիւ չաստուածներ։ Բացի 12 աստուածներէն Δωδεκάθεο կը պաշտեն նաեւ Տիոնիսոսը Διόνυσος -Dionysos, եգիպտական կրօնէն՝ Սերափիս, Իսիտա եւ Արփոքրադի չաստուածները։

Նախաքրիստոնէական վերջին դարուն, Սելանիկի մէջ հրեաները զանգուածային բնակութիւն կը հաստատեն․ կ՛առաջանայ հրէական մեծ համայնք մը նաւահանգիստին մօտ։

Սելանիկի քրիստոնէութեան առաջին քարոզիչը Պողօս Առաքեալը կ՛ըլլայ, 50 թուականին։ Արագօրէն Սելանիկի եւ Յունաստանի բնակչութեան մեծ մասը քրիստոնէութեան կը հետեւին։ Քաղաքին քրիստոնէական համայնքը կը զօրանայ եւ օրինակ կը դառնայ Յունաստանի ուրիշ քաղաքներու քրիստոնիաներուն․ Պողօս Առաքեալ կը գովէ Սելանիկի տեղական եկեղեցին իր Ա․ նամակին մէջ։

Հաւատքի ազատութիւնը կամ անաստուածութեան վիճակը կը դադրի, երբ Ղալերիոս Galerius Կասրը Սելանիկ կը հաստատուի։ Քրիստոնիաներուն դէմ բուռն հալածանք մը կը սկսի, Սուրբ Տիմիթրիսը 305 թուականին, զոհ կը դառնայ։ Ի պատիւ անոր, 5-րդ դարուն Սուրբ (Այ․) Տիմիթրիս եկեղեցին կը կառուցուի․ այժմ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջն է։

Սակայն, հալածանքներուն հակապատկերն է՝ Սելանիկի Կայսրութեան Վարչական կեդրոն դառնալը Ղալերիոս Կայսրին կողմէն։ Քաղաքը կը հարստանայ բազմաթիւ պետական շէնքերով, յուշարձաններով։ Հետագայ տարիներուն անոր զարգացումը կը շարունակուի։ Կոստանտինոս Ա․ Կայսրը քաղաքին պատերուն առջեւ նաւահանգիստ կը կառուցէ․ կը գործածուի մինչեւ Բիւզանդական Կայսրութեան անկումը։[15][17][16]

Բիւզանդական Կայսրութեան շրջան / Արքայական երկրորդ մայրաքաղաքԽմբագրել

Բիւզանդական կայսրութեան առաջին օրերէն իսկ, Սելանիկը գլխաւոր դեր կը խաղայ կայսրութեան մէջ։

Մեծն Թէոտոսիոս կայսրը, Սելանիկ կը հաստատուի եւ կը դիմադրէ Գոթերու (Ղոթ) յարձակումներուն։ Ան, 378 թուականին քրիստոնիայ կը դառնայ եւ Սելանիկէն կայսերական հրովարտակով Քրիստոնէութիւնը պետական կրօնք կը հռչակէ։ Այս բոլորին հանդերձ, Սելանիկի բնակիչները իրմէ դժգոհ են, որովհետեւ բիւզանդական բանակին եւ կայսերական պահակագունդին մէջ վարձկան Գոթեր կը թափանցեն։ Ու երբ գոթերու պահակագունդին հրամանատարը ժողովուրդին համբաւ վայելող սայլարշաւի մարզիկ մը կը ձեռբակալէ, խռովութիւններ կ՛առաջանան եւ Թէոտոսիոն 7․000 Սելանիկցիներու սպանդը կը հրամայէ Ձիարձակարանին մէջ։ Այդ օրէն ասդին սոյն վայրը այլեւս չ՛օգտագործուիր։

Բիւզանդական կայսրոթեան ուրիշ կայսրեր ալ Սելանիկը իբրեւ վարչական կեդրոն կը գործածեն, որպէսզի ետ քշեն պետութեան սահմանները ներխուժողները եւ կամ բարբարոս արշաւողները։ Գոթերու յարձակումները կը շարունակուին մինչեւ 5-րդ դարու վերջաւորութեան, սակայն քաղաքը կը կարողանայ շարունակել իր բնականոն կեանքը։ Այս կանոնաւորութեան մասնաւոր դեր կը խաղայ Յուստինեանոս Ա․ կայսրը Ιουστινιανός Α´-Justinien․ ան ծագումով Մակետոնացի ըլլալով, յատուկ ուշադրութիւն կու տայ Սելանիկի հարցերուն վրայ եւ քաղաքը Իլիրիքի կուսակալութեան (Պալքանեան թերակղզիին) մայրաքաղաքը կը յայտարարէ։ [18]

527-688 թուականներու ժամանակաշրջանին, Սելանիկ կը դիմագրաւէ հիւսիսէն արշաւող ցեղերուն յարձակումները․ Սլաւներ եւ անոնց ազգակից այլ սլաւ ցեղեր Σλάβοι-Slavs, Ավարներ Άβαροι-Pannonian Avars, Պարսիկներ եւայլն։ Սլավները քանիցս կ՛արշաւեն, սակայն միշտ ետ կը քշուին եւ 688 թուականին Յուստինեանոս Բ․ կայսրը անոնց արշաւանքներուն վերջ կը դնէ ու մեծ շուքով Սելանիկ կը մտնէ։

 
Սելանիկ․ Բիւզանդական շրջանէն կառուցուած պարիսպները

904 թուականին, Սելանիկին վրայ Սարաքիները (արեւմուտքի արաբները) Σαρακηνοί Saracen կ՛արշաւեն․ անոնց առաջնորդն է իսլամացած Լէոն Թրիփոլիդին Λέοντα τον Τριπολίτη - արաբերէն՝ Rashīq al-Wardāmī (رشيق الوردامي),ժ եւ Ghulām Zurāfa (غلام زرافة) ։ Յարձակումի սաստկութիւնը եւ Սելանիկի անպատրաստութիւնը դիմագրաւելու նման պաշարում, պատճառ կ՛ըլլան՝ քաղաքի գրաւման եւ կողոպուտին։ Բնակչութենէն հազարներով կը ջարդուին, գերի կը տարուին ու իբրեւ ստրուկ կը ծախուին։ Յաջորդող դարերը կը յատկանշուին շարունակի յարձակումներով եւ Բիւզանդական կայսրութեան տարած պատերազմներով, որոնք տեղի կ՛ունենան Պալքանեան թերակղզիին հողերուն վրայ։ Սակայն 10-րդ դարուն եւ 11-րդ դարուն սկիզբներուն, Սելանիկը վերանորոգման շրջան մը կը բոլորէ։ Կայսրութիւնը Թեմերու (թեմ՝ զինուորական/վարչական բաժանում) կը բաժնուի։ Սելանիկը այս Թեմերէն մէկուն մայրաքաղաքը կը դառնայ։[19]

Նորմանտիներու եւ Խաչակիրներուն կարճատեւ գերիշխանութեան շրջանԽմբագրել

1185 թուականին, Նորմանտիները Տիրախիոն կը գրաւեն ու յաջորդաբար Սելանիկը։ 1185, 15 Օգոստոսին ցամաքէն եւ ծովէն քաղաքին պաշարումը կը սկսի․ պաշարողները կ՛ունենան 200 նաւ եւ 80․000 զինուոր։ Սելանիկին բնակիչներուն սնունդի հայթայթումը անբաւարար ըլլալով եւ կառավարիչի Դաւիթ Քոմնինոս չկարողանալով պատրաստել պէտք եղած ձեւով քաղաքին պաշտպանումը (Կոստանտնուպոլիսէն օգնական ուժերը շատ ուշ կը հասնին), պատճառ կ՛ըլլան քանի մը օրուան ընթացքին, 24 Օգոստոսին, Նորմանտիները քաղաք ներխուժեն ու սպանդի տալ 7․000 անզէն բնակիչներ։

1204 թուականին, Խաչակիրներուն 4րդ արշաւանքին ընթացքին, Սելանիկը եւ այլ հիւսիսային շրջաններ կ՛իյնան անոնց գերիշխանութեան տակ։ Խաչակիրները հիւսիսային շրջանները միացնելով կը հիմնեն Սելանիկի Թագաւորութիւնը (1204-1224)։ 1230 թուականին Սելանիկի Թագաւորութիւնը կը հպատակի Պուլկարիոյ Երկրորդ Կայսրութեան եւ կ՛ազատագրուի Նիքէայի* Կայսրութենէն։

  • Նիքէայի Կայսրութիւն․ Երբ Խաչակիրները 4րդ արշաւանքին ընթացքին Բիւզանդական կայսրութեան մայրաքաղաք Կոստանտնուպոլիսը կը գրաւեն (13/04/1204), վերջինին կողմէն կը ստեղծուին ժառանգական պետութիւններ։ Նիքէայի Կայսրութիւնը անոնցմէ մէկն է։

1261 թուականին, Նիքէայի կայսրերը կը կարողանան Կոստանտնուպոլսոյ վերատիրանալ, լուծել Լատին Կայսրութիւնը եւ վերակազմել Բիւզանդական Կայսրութիւնը։

14րդ դարուն Սելանիկը կը վերագտնէ իր հմայքը․ նկատելով թէ Բիւզանդական կայսրութիւնը այլեւս կը կեդրոնանայ Պալքանեան թերակղզիին մէջ, Սելանիկը ընդհանրապէս կը կառավարուի կայսրին զաւակ/ներէն (բիւզանդական կայսրութեան գահաժառանգներէն)։

1354 թուականին, Կէլլիպոլի գրաւումը օսմանցիներէն, կ՛արագացնէ անոնց տարածումը Պալքանեան թերակղզիին հարաւային շրջանները։ 1369 թուականին, անոնք Ատրիանուպոլիսը (Ատրիանուփոլի, ներկայ անունով՝ Էտիրնէ) կը գրաւեն եւ զայն իրենց կայսրութեան մայրաքաղաքը կը դարձնեն մինչեւ Կոստանտնուպոլսոյ գրաւումը (1453 թ․)։

 
Սավուայի Աննա կայսրուհին

1383 -1387 թուականներուն Սելանիկը երկար պաշարումէ ետք, կառավարիչ Մանուէլ Փալէոլողոս քաղաքը օսմանցիներուն հսկողութեան կը յանձնէ, յանձն առնելով վճարել տարեկան տուրքը χαράτσι kharaj։

1403 թուականէն մինչեւ 1423 թ․, օգտուելով օսմանցիներու ներքին կռիւներէն, Սելանիկը խաղաղ շրջան մը կը բոլորէ։ 1423 թուականին, օսմանցիները քաղաքը կը պաշարեն։ Կառավարիչ Անտրոնիքոս Փալէոլողոս կը նախընտրէ քաղաքը դնել Վենետիկի Հանրապետութեան իշխանութեան հսկողութեան տակ․ այդպէս ալ կը մնայ մինչեւ 1430 թուականին, երբ վերջնականապէս Սելանիկը կը գրաւէ Սուլթան Մուրատ Բ․ Մարտ 29-ին։[20][21][22][23]

Զիլոթիներուն շարժումը եւ Բիւզանդական արուեստը (Փալէոլողոսեան Վերածնունդ)Խմբագրել

Սելանիկը իբրեւ Կայսրութեան երկրորդ մայրաքաղաք, երկու ներքին քաղաքացիական կռիւներուն մէջ կը մխրճուի․ 1320-1328, Անտրոնիքոս Բ․ եւ Անտրոնիքոս Գ․ միջեւ եւ 1341-1354, Յովհաննէս Ե․ եւ Յովհաննէս Զ․ Քադաքուզինոներուն միջեւ։ 1342 թուականին կը պայթի Զիլոթիներուն շարժումը․ հակա-ազնուական շարժում, առաջացած քաղաքին միջին եւ աղքատ դասակարգերէն։ Անոնք կը յաջողին եւ կարճ ժամանակի համար քաղաքին ղեկը կը ստանձնեն։ 1349 թուականին, երբ Սելանիկին կը շնուհուի ինքնակառավարում, Զիլոթիները կը փորձեն կապի մէջ մտնել Սերպ կառավարիչին հետ, որպէսզի զօրացնեն իրենց դիրքը։ Սակայն բնակիչները, ազնուականներուն ղեկավարութեամբ կը հակազդեն եւ Զիլոթիներուն կը տապալեն։

1350 թուականին, Սելանիկ կը հաստատուի Սավուայի Աննա-ն Anna of Savoy (1327-1341 Բիւզանդիոնի կայսրուհի)․ ան կը կառավարէ իր տղուն հաշւոյն, Յովհաննէս Ե․ բիւզանդիոնի կայսր։ Այդ ժամանակաշրջանի քաղաքական խռովութիւնները, արգելք չեն ըլլար քաղաքին հոգեմտաւոր զարգացման։ 14-րդ դարուն, Սելանիկ կ՛ապրին բազմաթիւ մտաւորականներ, կը կառուցուին եկեղեցիներ, վանքեր եւ պետական շէնքեր։ Սելանիկի արուեստի դպրոցները կ՛ազդեն պալքանեան քրիստոնիայ աշխարհը եւ Ռուսիան։

Այս ամբողջ շարժումը Փալէոլողոսեան Վերածնունդ կը կոչուի․ Սելանիկը կայսրութեան հոգեմտաւոր կեդրոնն է։ [20][21][23]

Օսմանեան տիրապետութեան ժամանակաշրջանԽմբագրել

1354 թուականին, Օսմանցիները Արեւելեան Թրակիոյ սահմանները կը հասնին, գրաւելով Կէլլիպոլը Καλλίπολη, Gallipoli: Այս գրաւումով, անոնք արագօրէն Պալքանեան թերակղզին կը ներխուժեն ու յաջորդող քանի մը տարիներուն ընթացքին կը գրաւեն զայն։ 1369 թուականին, օսմանցիները Ատրիանուպոլիսը Ανδιανούπολη, Edirne իրենց կայսրութեան մայրաքաղաքը կը հռչակեն մինչեւ 1453 թուականին, երբ վերջնականապէս Կոստանտինուպոլիսը կը գրաւեն։

1383 - 1387 թուականներուն, չորս տարուայ պաշարումէ ետք, Սելանիկի իշխան Մանուէլ Բ․ Փալէոլողոն կը ստիպուի քաղաքը օսմանցիներուն յանձնել, իսկ ինքը Կոստանտնուպոլիս կը փախչի եւ հոն կայսր կը հռչակուի, յաջորդելով իր հօրը։

 
Սպիտակ Բերդը եւ կամ Արիւնի Բերդը (Kanli Kule)․ Գծանկար 19-րդ դարու․ Գործեց իբրեւ Օսմանեան բանտ 400 տարի․ կ՛երեւի նաեւ անոր շրջապատող պարիսպը։

Այս ժամանակաշրջանին, օսմանցիներուն կողմէ գրաուած քաղաքները ինքնիշխան են։ Սակայն ծանր տուրք կը վճարեն, խարաճը*։ Նաեւ, օսմանեան տարածքին քրիստոնիայ բնակչութիւնը մանկահաւաքի* Devshirme կ՛ենթարկուի։

  • խարաճ Kharaj ՝ հողատարածքի եւ անշարժ գոյքի տուրք։
  • մանկահաւաք Devshirme՝ մօրը գիրկէն մանուկները բռնի կ՛առնեն եւ անոնց մոլի օսմանցի զինուորի՝ Ենիչարի Janissaries կը վերածեն։

1403 թուականին, Մանուէլ կայսր, օսմանցիներուն ներքին ժառանգական փախումներուն ընթացքին, Պայազիտ սուլթանին մեծ տղուն՝ Սուլէյմանին կողմը կ՛առնէ։ Սուլէյման, երբ գահ կը բարձրանայ, իբրեւ գնահատանք, Սելանիկը եւ քանի մը շրջաններ իրբրեւ Սեփականութիւն Appanage Բիւզանդական կայսրութեան կը շնորհէ։

1423 թուականին, օսմանցիները կրկին քաղաքը կը պաշարեն։ Անոր մենատէր կառավարիչը՝ Անտրոնիքոս Փալէոլողոս, քաղաքը Վենետիկի Հանրապետութեան կը յանձնէ եւ այսպէս Սելանիկը Օսմանցիներուն ձեռքը չ՛իյնար։

1430 թուականին Սուլթան Մուրատ Բ․ ի օրով, Սելանիկը վերջնականապէս կ՛իյնայ Օսմանցիներուն ձեռքը։

Օսմանցիները քաղաքին պարիսպը կ՛ամրացնեն։ Քաղաքը հսկելու եւ իշխելու համար բերդեր կը կառուցեն եւ կամ կը վերանորոգեն․ օրինակ՝ բիւզանդական շրջանին կառուցուած Սպիտակ Բերդը՝ այսօր քաղաքը յատկանշող յուշարձան-թանգարան։ Սպիտակ Բերդը կը հիմնուի 12-րդ դարուն Բիւզանդական Կայսրութեան ատեն․ հետագային Օսմանցիները Ենիչարիներու բնակատեղի կը վերածեն, ապա՝ մահուան դատապարտեալներու բանտ։

Գրաւումէն անմիջապէս ետք, քաղաքին բնակչութեան 1/5ը գերի կը բռնուի․ ասոնցմէ մեծամասնութիւնը կ՛ազատուի ազգականներէն, որոնք կը վճարեն փրկագինը, իսկ մնացեալները կը հեռացուին քաղաքէն։ Քաղաքին գրաւումէն ետք, բնակչութեան թիւը զգալիօրէն կը նուազի․ 2․000 բնակիչ միայն։ Բնակչութենէն լուրջ թիւ մը քաղաքէն անդարձ կը մեկնի․ անոնց կալուածները Սուլթանը կ՛իւրացնէ եւ կը բաժնէ թուրք եւ այլ իսլամ բնակիչներուն (իսլամացած յոյներ, պուլկարներ եւ ալպանացիներ) որոնց Սելանիկ կը բերէ ու կը տեղաւորէ լքուած բնակարաններուն մէջ։ Քաղաքին մտաւորականներէն շատեր կը յաջողին փախչիլ։ Կը բռնագրաուին եկեղեցիներ եւ վանքեր ու անոնց հարստութիւնը․ ասոնցմէ շատեր մզկիթի եւ իսլամ կրօնի դպրոցի կը վերածուին։

Քաղաքին բնակչութեան դիմագիծը բոլորովին կը փոխուի երբ Սելանիկ կը հաստատուին (Սուլթանին հրաւէրով) կեդրոնական եւրոպայէն Ասքենազի հրիաներ Ashkenazi Jews եւ 1492 թուականէն Սպանիայէն Սեֆարտի հրէական ցեղախումը Sephardi Jews։ Մինչեւ 15րդ դարու վերջը, Սելանիկ կը հաստատուին մօտաւորապէս 20․000 հրիաներ։ Ըստ 1519 թուականի մարդահամարին, Սելանիկին բնակչութեան թիւը 29․220 հոգի կը հաշուէ․ 53,8% հրիայ, 23,5% իսլամ եւ 22,7% քրիստոնիայ։ Քաղաքը, դանդաղ քայլերով ինքզինքը կը գտնէ եւ կը շարունակէ պահել առեւտուրի կարեւոր կեդրոնի իր համբաւն ու գործունէութիւնը։ Կարգ մը պատմաբաններ կ՛ենթադրեն թէ հրիաներուն ուղղուած հրաւէրը՝ գալ ու հաստատուիլ Սելանիկ, Օսմանցիներուն ռազմաքաղաքականութիւն է․ արգիլել յոյն բնակչութեան քաղաքը իշխելու։

Այս համայնքները կ՛ունենան մարն մունր ներքին խնդիրներ։ Սակայն շատ աւելի լուրջ են իսլամներուն միջեւ ծագած հարցերը, որոնք հետեւանքն են ընկերային անարդարութեան եւ օսմանեան վարչակարգին դէմ Ենիչարիներուն ապստամբութիւններուն։

 
Ցանց․ 1500թ․-1950թ․ Սելանիկի ժողովագրական զարգացում - սրճագոյն՝ հրիաներ, կանաչ՝ իսլամ (թուրք, իսլամացած յոյն եւ այլ), կապոյտ՝ յոյն -

1520 թուականէն, քաղաքին տնտեսութիւնը կը սկսի բարգաւաճիլ։ Ձերարհեստը (հիւսում, ոսկերչութիւն, գորգաշինութիւն, կաշեգործութիւն) եւ միջազգային առեւտուրը կը զարգանան։ Տնտեսական այս աճը կը շարունակուի մինչեւ 17րդ դարուն կէսերը, երբ համաշխարհային վաճարականութիւնը կը տեղափոխուի Ադլանտեան Ովկիանոսին կողմը եւ Օսմանեան Կայսրութիւնը կը նուաղի։ Այս վիճակը կը դադրի 18րդ դարուն երրորդ տասնամեակին, որովհետեւ Օսմանեան կայսրութեան մէջ, մանաւանդ եւրոպական մասին, առեւտուրը կրկին թափ կ՛առնէ դէպի Աւստրիա եւ Ռուսիա (գլխաւորաբար ծխախոտի, բուրդի եւ փամպակի վաճառք)։

19-րդ դարուն սկիզբներէն իսկ, յունական համայնքը կը սկսի իր բնակչութեան թիւով ե՛ւ տնտեսական վիճակով մրցակցիլ հրէական համայնքին։ Սակայն համաշխարհային գետնի վրայ, Սելանիկը միակ քաղաքն է որ ունի հսկայ հրէական համայնք մը, որը հրիաները կ՛անուանեն «Պալքաններուն Երուսաղեմը» եւ «Մայր Իսրայէլի»։

Նաեւ, մինչեւ 18-րդ դար, բնակչութեան թիւը ելեւէջներ կ՛ունենայ․ հետեւանք՝ քաղաքին մէջ ծագած հրդեհներուն եւ համատարած հիւանդութիւններուն։

Սելանիկը, Օսմանեան տիրապետութեան շրջանին, վարչական, տնտեսական եւ կրօնական կարեւոր կեդրոն կը հանդիսանայ, նման Բիւզանդական Կայսրութեան ընթացքին։ Կը կառուցուին բաղնիքներ, իսլամ կրօնի վանքեր, իսկ բազմաթիւ եկեղեցիներ մզկիթի կը վերածուին։ 5-րդ դարուն կառուցուած Սուրբ (Այ․) Տիմիթրիս եկեղեցին 1491 թուականէն մինչեւ 1912 (քաղաքին ազատագրութեան թուական) մզկիթի կը վերածուի։ Մինչեւ 1856 թուականը, ուր որ եկեղեցին չկայ, նոր եկեղեցի կառուցելը կ՛արգիլուի։ 1669 թուականին ֆրանսացի կրօնաւոր Ռոպեր Տը Տռօ իր արձանագրութիւններուն մէջ կը նշէ թէ Սելանիկը Յունաստանի ամենագեղեցիկ եւ համբաւաւոր քաղաքներէն է։ 1737 թուականին, նոյնպէս Ֆրանսացի կրօնաւոր Ժօզէֆ Տը լա Փորդ կը նշէ որ Սելանկը ունի 48 մզկիթ, 30 եկեղեցի եւ 36 հրէական ժողովատուն։

Մինչեւ 1826 թուականին Թեսաղոնիկէն մայրաքաղաքն է Սելանիկի Սանճակին Sanjak of Selanik եւ մինչեւ 1867 թուական՝՝ Սելանիկի Վիլայէթին։ [24][25][26][27][28]

Յունաստանի 1821-ի ապստամբութեան տարիներԽմբագրել

Յունաստանի ապստամբութեան ծագումին առաջին իսկ օրէն, Սելանիկի կառավարիչ Եուսուֆ Պէյ Yusuf Bey քաղաքին երեւելիներէն 400 հոգի կը բանտարկէ իբրեւ պատանդ։ Ան, երբ կ՛իմանայ թէ Խալքիտիքիի գիւղերը ապստամբութեան դրօշ պարզած են, սպանդի կ՛ենթարկէ պատանդներուն կէսը, կը զինէ քաղաքին թուրք բնակչութեան 16-60 տարեկան տղամարդիկը եւ քաղաքին մէջ սարսափ կը տարածէ։ Երկու տարուան ընթացքին, մինչեւ 1823՝ երբ օսմանցիները վերջնականապէս կը սանձեն Մակետոնիոյ տարածքին ծագած ապստամբութիւնները, կը սպանուին 25․000 յոյն բնակիչներ, նաեւ յոյն բարձրաստիճան կրօնաւորներ եւ մտաւորականներ, հրոյ ճրագ կը դառնան վանքերն ու վանականները։ Մնացեալ յոյն բնակչութիւնը, որպէսզի կարողանայ վճառել իրեն պարտադրուած ծանր տուրքերը եւ կեանքը ազատէ, կը պարտաւորուի ծանր փրկագին տալ․ ծախել անշարժ եւ շարժական գոյքը չնչին գինով եւ կամ փրկագինին վճարման համար բարձր՝ 30-50%, տոկոսով դրամ փոխ առնել։ Սակայն հազարներով չեն կարողանար դիմագրաւել այս կացութիւնը․ հետեւանքն է՝ տղամարդիկ բանտարկուին կամ սպաննուին, կիներ եւ երեխաներ ծախուին իբրեւ ստրուկ։ Արեւելեան Սելանիկի եւ Խալքիտիքիի շրջանները կ՛ամայանան, յոյն բնակչութիւնը գրեթէ կ՛ոչնչանցուի։ Սելանիկը 60 տարի ետք միայն, պիտի կարողանայ բուժել իր վէրքերը։ [27][29][30]
1826 թուականին, Սուլթան Մահմուտ Բ․ օսմանեան բանակին վերակազմութիւնը կ՛որոշէ։ Սելանիկի 10․000է աւելի Ենիչարիները Janissaries վախնալով թէ պիտի կորսնցեն իրենց լայն իրաւասութիւնները եւ ինչքը կ՛ապստամբին։ Սուլթանի հրամանով Յունիս ամսուն օսմանեան բանակի զինուորներ կը յարձակին անոնց կեդրոնը եւ բոլորը կը սպաննեն։ Այս դէպքը կը կոչուի Ուրախ Պատահար, Vaka-i Hayriye Auspicious Incident։[31]

 
1882/1883թ․ Սելանիկի փողոցներուն յատակագիծը
 
Սելանիկ 1909․ Զբօսնելու փողոց (յուն․ Εξοχική Οδός - թրք․ Bahçe Çiftlik), այսօրուան Վասիլիսիս Օլղաս պողոտան։

Բարգաւաճման ընթացքԽմբագրել

Ռուս-թրքական պատերազմին (18281829) աւարտով եւ Թանզիմադի՝ (Սուլթանի «դիւանագիտական» մուրհակ - Կայսրութեան Վերանորոգումի Հրովարտակ - «պահանջուած» Եւրոպայի Մեծ Ուժերէն) 1839 թուականէն ետք Օսմանեան տարածքին եւրոպական հողերուն վրայ խաղաղութիւնը կը վերատիրէ եւ կը սկսի տնտեսական աճը։ Սելանիկը Օսմանեան կայսրութեան հայելին է եւրոպային համար․ առեւտրական գլխաւոր կեդրոն կը դառնայ, միաժամանակ վարչական, կրթական եւ անձնական շէնքերու վերակառուցումը կը սկսի։ 19-րդ դարուն վերջին տասնամեակներուն բնակչութեան թիւը շարունակ կ՛աճի, յոյն բնակչութիւնն ալ։ Ռուսական կայսրութենէն վտարուած հազարներով հրիաներ Սելանիկ կը հաստատուին։ Քաղաքին բնակչութեան թիւը 1865 թուականին 50․000 է, 1880 թ․ 90․000, 1895 թուականին 120․000, հասնելով 1917 թուականին՝ 135․000։

1869-1889 թուականներուն քաղաքին պարիսպները մաս առ մաս կը փլուին, որպէսզի Սելանիկը կարողանայ ընդարձակուիլ։

1888 թուականին Սելանիկ կ՛ունենայ իր տրամուղին tramway, իսկ 1908-ին՝ ելեկտրականութիւն։ 1888 թուականին Արեւելեան Երկաթուղին Սելանիկը Կեդրոնական Եւրոպային կը կապէ Պելկրատի (Սերպիոյ մայրաքաղաք) միջոցաւ։ Իսկ անոր կցուղին՝ Կոստանտնուպոլսոյ հետ 1986 թուականին։

19-րդ դարուն, Սելանիկը Օսմանեան Կայսրութեան չորրորդ գլխաւոր քաղաքն է, վարչականօրէն եւ քաղաքականօրէն․ հոն է ուր պիտի ծնի Երիտասարդ թուրքերու շարժումը՝ Young Turks -İttihat ve Terakki Cemiyeti։[32][33][34]

Երիտասարդ Թուրքերու շարժումը եւ Ազգային շարժումներԽմբագրել

 
Ալլադինի առանձնատունը, ուր գահընկեց սուլթան Ապտուլ Համիտը ապրեցաւ 1909 -1912 թ․։ Հարաւ-արեւելեան Սելանիկ․
 
1911 թ․ Սուլթան Մեհմետ Ե․-ի այցելութիւնը Սելանիկ․ նկարը՝ երբ դուրս կ՛ելլէ մզկիթի վերածուած Ս․ Սօֆիա (կամ՝ Ս․ Սոփիա) եկեղեցիէն․

1871-1872 թուականներուն, Սելանիկին յունական համայնքը եւ փոքրաթիւ պուլկարական համայնքը իրարու կ՛ընդհարին երբ Սուլթանի հրովարտակով, քաղաքին մէջ կը հիմնուի անջատ պուլկարական ուղղափառ եկեղեցիի կեդրոն․ յոյները այս քայլը բնակչութեան պուլկարացման միջոց կը համարեն (տե՛ս Աղբիւրներ թիւ 16)։ Այս ընդհարումները ալ աւելի կը զարգանան 1903 թուականի Ապրիլի դէպքերով Boatmen of Thessaloniki - յուն․՝ Απριλιανά του 1903- ու կը տարածուին 1904-1908 թուականներուն, Մակետոնական Պայքարի Macedonian Struggle Μακεδονικός Αγώνας ընթացքին։[35][36]

Այս ազգային շարժումներուն զուգահեռ, 1896 թուականէն սկսեալ Օսմանեան կայսրութեան տարածքին, Պոլսոյ եւ Սելանիկի մտաւորական (անձնաւորութիւններ գլխաւորաբար թուրք ազգութեամբ եւ մասամբ մակետոնիոյ մէջ ապրող ազգերէն եւ նաեւ հայեր) եւ զինուորական խաւին մէջ արագ զարգացումով հանդէս կու գայ այլ շարժում մը որ կուսակցութեան կը վերածուի․ Երիտասարդ Թուրքեր (Իթթիհատ Վէ Թէրաքքի) İttihad ve Terakki Cemiyeti ։ Անոր գաղափարախօսութիւնը սկզբնական քայլերուն հակակայսերապաշտութիւնն ու ժողովուրդի քաղաքականացումըն է եւ նպատակը՝ տկարացած ու խաբեպատիր օսմանեան կայսրութեան արդիականացումը եւ անոր վարչակարգի վերածումը՝ ժողովրդավարական եւ եւրոպական տիպի սահմանադրական մենատիրութեան։

Երիտ-Թուրքերուն Յեղափոխութեան իբրեւ արդիւնք, Սուլթան Ապտուլ Համիտ Բ․ (ծանօթ նաեւ իբրեւ Կարմիր, Ջարդարար կամ Արիւնարբու սուլթան - հայ ժողովուրդին զանգուածային ջարդերուն համար-) 1908 թուականին Յուլիս 24-ին Սահմանադրութիւն կը շնորհէ, սակայն 1909 թուականին ետ կ՛առնէ զայն պահպանողական դասակարգին օգնութեամբ։ Շուտով երկրին ղեկը վերստին Երիտ-թուրքերուն ձեռքը կ՛անցնի. անոնք 26 Ապրիլին սուլթանը կը տապալեն ու գահ կը բարձրացնեն անոր եղբայրը՝ Մեհմետ Ե․ Mehmed V։

Ապտուլ Համիտը Սելանիկ կը բերեն, Երիտ-թուրքերուն կեդրոնը եւ զայն «կը բանտարկեն» Ալլադինի ընտանիքին առանձնատան մէջ․ հոն կը մնայ մինչեւ 1912 թուականին։

1911 թուականին, Մայիս 31-ին, Սուլթան Մեհմետ Ե․ կայսրութեան եւրոպական տարածքներուն իր շրջապտոյտին առթիւ Սելանիկ կ՛այցելէ ։[37]

Օսմանեան Տիրապետութենէն ԱզատագրումԽմբագրել

 
1912թ․ Յունական բանակը գլխաւորութեամբ Թագաւոր Ղիորղոս Ա․ի եւ գահաժառանգ՝ Կոստանտինոս Ա․ ազատագրուած Սելնակիկը կը մտնէ․

Շատ ժամանակ չանցած, յայտնի կ՛ըլլայ Երիտ-թուրքեր կուսակցութեան բուն նպատակը․ Օսմանեան կայսրութեան բնակչութեան թրքացումը փոքրամասնութիւններու հանդէպ պետական քաղաքականութեան կարծրացումով։ [38]

 
Էլէֆթերիոս Վենիզելոս

Այս քաղաքականութիւնը կ՛առաջացնէ Պալքանեան ա․ Պատերազմը (Հոկտ․ 1912 - Մայիս 1913)։ Պալքանեան 4 երկիրներ՝ Յունաստան, Սերպիա, Պուլկարիա եւ Մոնթէնեկրօ, Օսմանեան Կայսրութեան դէմ պատերազմ կը յայտարարեն նպատակ ունենալով տիրանալ վերջինին եւրոպական հողերուն՝ ուր կը բնակին իրենց ազգակիցները։

Սելանիկին օսմանեան բանակի պետը՝ Հասան Թահսին Փաշա, տեսնելով թէ անիմաստ է դիմադրել յունական բանակին, բանակցութիւններէ ետք քաղաքը յոյներուն կը յանձնէ․ համաձայնութեան դաշինքը կը ստորագրուի 26 Հոկտեմբերի իրիկուան դէմ մինչեւ 27 Հոկտեմբերի արեւածագին (քաղաքին բարեխօս Ս․ Տիմիթրի տօնին օրը)*։

1912 Հոկտեմբեր 29-ին (հին օրացոյցով), յունական բանակին մաս մը, գլխաւորութեամբ Յունաստանի թագաւոր Ղիորղոս Ա․ին, Սելանիկ կը մտնէ։

Պատերազմը կը վերջանայ Լոնտոնի Դաշինքի (30 Մայիս, 1913) ստորագրութեամբ․ Օսմանեան կայսրութիւնը վերջնականապէս կը քաշուի եւրոպական հողերէն եւ դաշնակցած երկիրները կը տիրանան եւ իրար մէջ կը բաժնուին Քոսովօն, Մակետոնեան եւ Թրակիոյ մեծ մասը։ Նաեւ, այս պատերազմին ընթացքին Ալպանացիները կ՛ապրին իրենց զարթօնքը․ ինչ որ պիտի առաջացնէ Ալպանիոյ պետութեան հիմնումին։[39][40]

  • Պուլկարներն ալ աչք ունէին Սելանիկին վրայ, սակայն յունական բանակը աւելի արագ կը հասնի շնորհիւ վարչապետ Էլէֆթերիոս Վենիզելոսի դրդումներուն․ երբ Վենիզելոս կը հարցուի թէ յունական բանակը դէպի ո՞ւր շարժի, Սելանիկ կամ Մոնասդիրի (այժմ Վիդոլա, Հիւսիսային Մակետոնիա), ան կը պատասխանէ․- «Սելանիկ ամէն գնով!»։

Նորագոյն պատմութիւնԽմբագրել

Մինչեւ Բ․ Համաշխարհային ՊատերազմԽմբագրել

Պալքանեան Բ․ եւ Ա․ Համաշխարհային պատերազմներԽմբագրել

Սելանիկը ազատագրումէն ետք կը պահէ օսմանեան կառավարական վարչաձեւը, որպէսզի քաղաքին ընկերային եւ տնտեսական վիճակը չլուծուի։ Իսկ քաղաքապետը՝ Օսման Սայիդ պաշտօնը կը պահէ մինչեւ 1922, փոքր դադարներով։

 
26 Սեպտ․ 1916

Պուլկարիան դժգոհ Պալքանեան Ա․ պատերազմի արդիւնքներէն, պատերազմ կը յայտարարէ Յունաստանի եւ Սերպիոյ դէմ։ Վերջիններուն կը միանան Ռումանիան եւ Օսմանեան Կայսրութիւնը։ Այս Պալքանեան Բ․ Պատերազմը (21 Յունիս - 31 Յուլիս 1913) կ՛աւարտի Պուքրէշի Դաշինքի Treaty of Bucharest ստորագրութեամբ, Օգոստոս 10, 1913 թուականին․ ի միջի այլոց, յունական Մակետոնիոյ շրջանը Յունաստանին կը կցուի, իսկ Կոստանտնուպոլսոյ դաշինքի Treaty of Constantinople ստորագրութեամբ, 29 Սեպտ․ 1913, Էտիրնէն (Անտրիանուպոլիսը) վերստին Օսմանեան Կայսրութեան կը կցուի։

1913 թուականին, Մարտ ամսուն, թագաւոր Ղիորղոս Ա․ Սելանիկ այցելութեան ժամանակ կը սպաննուի։

Առաջին Համաշխարհային Պատերազմի պայթումի ժամանակ Յունաստան կարճ տեւողութեամբ կ՛ունենայ երկու կառավարութիւն՝ գերմանամէտ թագաւորականը, որուն նստատեղին Աթէնքն է եւ բրիտանամէտը (կամ ԱնՏԱՆՏնանամետը) նստատեղին՝ Սելանիկը (վարչապետ Էլեֆթերիոս Վենիզելոս)։ Տես Յունաստան, Պատմութիւն - Նորագոյն շրջան - Ա․ Համաշխարհային Պատերազմ

 
Պալքանեան Ճակատի ա․ գունդը

Պալքանեան Ճակատը (կամ՝ Մակետոնական Ճակատը Macedonian Front) կը կազմուի․ տասնեակ հազարներով մարդուժ կ՛ունենայ եւ նպատակն է Սերպիոյ եւ Ռուսիոյ դիկունք կանգնիլ։

1915 Դեկտ․ 30-ին, Սելանիկի վրայ Աւստրիոյ օդային յարձակումի իբրեւ հետեւանք, Դաշնակցած (ԱՆՏԱՆՏ) ուժերը կը ձեռբակալեն Գերմանիոյ, Աւստրիոյ, Պուլկարիոյ եւ Թուրքիոյ փոխ-հիւպատոսները եւ իրենց ընտանիքներն ու հարազատները։ Անոնց կը դնեն ռազմանաւի մը մէջ, իսկ դատարկ հիւպատոսարաններուն մէջ կ՛օթեւանեն իրենց ուժերը։

 
1917, Սելանիկի համայնապատկեր․ հաւանական է որ նկարուած է նախ կան Մեծ Հրդեհը․- Ծթ․՝ բացիկը կը պատկանէր ֆրանսացի զինուորականի մը որ Սելանիկէն մեկնեցաւ 1919 թ․ - հրատարակիչ՝ Jacques Saul à Salonique

1917 թուականին, վերոնշեալ երկու կառավարութիւնները կը միանան։ Յունաստան կը կռուի ԱՆՏԱՆՏ-ի երկիրներուն կողքին եւ Պատերազմի աւարտին կը գտնուի յաղթականներուն հետ։

Այս ժամանակաշրջաններուն, Սելանիկ կ՛ապաստանին մեծ թիւով գաղթականներ գլխաւորաբար արեւմտեան Թրակիոյ շրջանէն, որոնք փախուստ կու տան պատերազմի գօտիէն։[40][41][42]

Սելանիկի Մեծ ՀրդեհըԽմբագրել

Սելանիկի Մեծ Հրդեհը Μεγάλη πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης - 1917 Incendie de Thessalonique, Սելանիկի պատմութեան կարեւոր դէպքերէն մէկն է։

 
Սելանիկի մեծ Հրդեհը, 1917, քարտէս․ Սեւով՝ քաղաքին այրած մասը
 
1917, Սելանիկի վերակառուցման յատակագիծը․ ճարտարապետ՝ Ernest Hébrard[43]

1917, Օգոստոս 5-ին (հին օրացոյցով`Օգոստոս 18), Շաբաթ օր, կ․ե․ ժամը 5։00ին, Սելանիկի աղքատ գաղթական ընտանիքի մը բնակարանին մէջ ծագած հրդեհը (յետագային պիտի կոչուի Սելանիկի Մեծ Հրդեհը) արագօրէն կը տարածուի եւ 32 ժամուան մէջ, 1.000.000ք․մ․ տարածքաշրջան մը կ՛այրէ ( 9.500 տուն եւ բազմաթիւ շէմքեր) եւ անտուն կը ձգէ 70․000 հոգի։ Քաղաքին տնտեսական, վարչական, առեւտրական սպասարկութիւնները, զբօսավայրերը եւ համայնքներու գլխաւոր հոգեւոր, կրօնական կառոյցները իրենց արխիւներով հրոյ ճրագ կը դառնան։ Մարդկային զոհերը քիչ են՝ քանի մը ֆրանսացի զինուորներ։

Պետական սպասարկութիւնները արագօրէն կը հակազդեն, ու շաբաթ մը ետք 11 Օգոստոսին, կ՛որոշուի քաղաքին այրած մասին վերակառուցումը կազմակերպուած քաղաքային նոր ըմբռնումով եւ կը ստեղծուի արդի քաղաք մը։[34][43][44][45]

Միջպատերազմեան շրջանԽմբագրել
 
Սելանիկին Միջազգային Ցուցահանդէսին վայրը․ կը տեսնուի Ցուցահանդէսի յատկանշական OTE աշտարակը․

1922 թուականի Փոքր Ասիոյ աղետէն եւ 1923-1924 տարիներուն ընթացքին Յունաթրքական բնակչութեանց փոխանակումէն ետք (Լոզանի Դաշնագիր Treaty of Lausanne) Սելանիկ կը տեղաւորուին գաղթականներ Փոքր Ասիայէն, արեւելեան Թրակիակէն եւ Պոնտոսէն, իսկ իսլամ բնակչութիւնը (թուրք եւ իսլամացած յոյներ) կը փոխադրուի Թուրքիա։ Քաղաքին կառոյցները բաւարար չեն եւ գաղթականներուն զանգուածային հոսանքը կը պարտաւորէ կառուցումը զուտ գաղթականական թաղամասերու, շէնքերու, ինչպէս օրինակ՝ Նէափոլի, Քալամարիա։[46]

1925 թուականին Սելանիկի Համալսարանը կը հիմնուի եւ 1954 թուականին կ՛անուանուի Արիստոթելեան Համալսարան, ի պատիւ Արիստոթելի յոյն պատմաբան, գիտնական եւ փիլիսոփային, որ Մեծն Աղեքսանտրի ուսուցիչն ալ եղած էր։

1926 Հոկտեմբեր 3-ին Սելանիկի ա․ Միջազգային Ցուցահանդէսին Thessaloniki International Fair բացումը կը կատարուի։

Միջպատերազմեան շրջանը կը յատկանշուի բանուորական շարժման աշխուժութեամբ։ Գաղթական բանուորները մեծ մղում կու տան այս շարժումներուն։ 1930-ական թուականներու սկիզբէն եւ մինչեւ Իոաննիս Մեդաքսասի ազգայնամոլ վարչակառքին կերտումին, 1936 թուական, Սելանիկի մէջ ամենօրեայ երեւոյթ են բանուորական բողոքի ցոյցերը եւ գործադուլները։ Բանուորական զօրաշարժը իր գագաթնակետին կը հասնի Մայիս 1936-ին ծխախոտի գործարաններու բանուորներուն մեծ գործադուլով եւ 9 Մայիսի արիւնահեղ բողոքի ցոյցով․ բռնատիրական վարչակառքի բիրտ դիմադրումը պատճառ կ՛ըլլայ 12 զոհերու․ առաջին զոհը՝ 25 տարեկան շարժավար Թասոս Թուսիս։ Անոր դիակին վրայ մօրը ողբէն ներշնչուած, յոյն միջազգային համբաւի արժանացած բանաստեղծ Ղիանի Ռիցօն կը գրէ «Դամբանագիրը» Ο Επιτάφιος The Epitaph ։[47]

Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի շրջանԽմբագրել

 
Յուլիս 1942, Սելանիկի Հրիայ բնակչութեան տղամարդիկը հաւաքուած Ազատութեան հրապարակը

Բ․ Համաշխարհային Պատերազմի սկիզբին, Իտալացիները կը ռմբակոծեն Սելանիկը․ 232 հոգի մեռեալ, 871 վիրաւոր եւ 800-է աւելի քանդուած կամ լրջորէն վնասուած շէնքեր։ Յունաստան կը դիմադրէ ու կը յաղթէ, սակայն կը յաջորդէ գերմանացիներուն ներխուժումը։ Վերջինները Սելանիկը կը գրաւեն, Ապրիլ 9, 1941։ Ներխուժումէն ամիս մը ետք, Մայիս 15-ին Յունաստանի առաջին դիմակալ (գերիշխանութեան դէմ ընդիմութիւն) կազմակերպութիւնը կը հիմնուի՝ «Ազատութիւն» "Ελευθερία" , կ՛ունենայ համանուն թերթը եւ քաղաքին առաջին ապօրինի տպարանը։

 
1941 Ապրիլ․ Սելանիկը գրաուած․ Ազատութեան հրապարակը եւ Սդէյն շէնքը կառուցուած 1906 թ․

Գերմանացիները հրիաները յառաջատաբար կը սահմանափակեն Հիրս համայնութեան մէջ, անոնց հարստութիւնը կը գրաւեն։ Վերջապէս, քաղաքին ամբողջ հրիայ բնակչութիւնը Աուշվիցի եւ Պերկըն-Պելսըն կեդրոնացման կայանները կ՛առաջնորդեն։ Սելանիկին 46․000-ի հաշուող հրիայ բնակչութիւնը կ՛անհետանայ, կը սպաննուի։

1944 Մայիս 11-ին, Նացի-գերմանացիներուն կողմէն 20-30 տարեկան 8 դիմակալ (ընդիմութեան պայքար տանող) երիտասարդներ կը սպաննուին Քայիսդրի շրջանը։

Քաղաքը կ՛ազատագրուի 1944 Հոկտեմբեր 30-ին։ [48][49][50][51] Տե՛ս Յունաստան#Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ

Ժամանակակից շրջանԽմբագրել

Պատերազմէն ետք, Սելանիկը կը վերակառուցուի, ճարտարարուեստը թափ կ՛առնէ 1950, 1960 եւ 1970 թուականներուն։ Քաղաքին ճարտարապետական հարստութիւնը զբօսաշրջիկներ կը ներգրաւէ։ 1988 թուականին Սելանիկին Քրիստոնէական եւ Բիւզանդական յուշարձաններէն շատերը ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջ կը ներառնուին։

1978 Յունիս 20-ին կը պատահի մեծ երկրաշարժը․ 49 մեռեալ, 220 վիրաւոր եւ 1,2 միլիառի նիւթական վնասներ։

1997 թուականին, Սելանիկը Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաքը կը դառնայ եւ 2014 թուականին՝ Եւրոպայի Երիտասարդութեան Մայրաքաղաքը։

2004 թուականին, Յունաստանի մէջ տեղի ունեցած Ողիմպիական Խաղերուն ընթացքին, Սելանիկը կը հիւրասիրէ ոտնագնդակի խաղեր։

2014 թուականին Սելանիկը Եւրոպայի Երիտասարդութեան մայրաքաղաքը կը դառնայ։

Այժմ Սելանիկը Յունաստանի, հարաւ արեւելեան Եւրոպայի եւ Էգէական Ծովուն գլխաւոր նաւահանգիստներէն է եւ կը դիւրացնէ Պալքանեան երկիրներուն առեւտուրը։ Նաեւ հարաւ-արեւելեան Եւրոպայի ուսանողներու կեդրոնն է։[52][53][54][55]

 
2009, Փետրուար 5․ Սելանիկի նաւահանգիստը

Վարչական բաժանում եւ ԲնակչութիւնԽմբագրել

 
Սելանիկը եւ իր արուարձանները

[56]Սելանիկ քաղաքը կազմուած է 6 քաղաքապետութիւններէ եւ մէկ Քաղաքապետական Միաւորումէ՝ Փիլէա Πυλαία եւ Խորդիադի Χορτιάτη քաղաքապետութիւններ․ անոնք Սելանիկի Քաղաքային Տարածքը կը կազմեն․-

Քաղաքապետութիւն Կեդրոնը Քաղաքապետական Միաւորումներ Բնակչութիւն
Սելանիկ Սելանիկ Սելանիկ, Դրիանտրիա 325.182
Քալամարիա Քալամարիա Քալամարիա 91.518
Նէափոլի-Սիքէոն Սիքիէս Աղիոս Փաւլոս, Նէափոլի, Փեւքա, Սիքիէս 84.741
Փաւլու Մելա Սդաւրուփոլի Նէա Էվքարփիա, փոլիհնի, Սդաւրուփոլի 99.240
Քորտելիու-Էվոզմու Էվոզմոս Էլեֆթերիօ-Քորտելիօ, Էվոզմոս 101.010
Ամպելոքիփոն-Մենեմենիս Ամպելոքիփի Ամպելոքիփի, Մենեմենի 52.127
Փիլէա-Խորդիադի Փանորամա Փիլէա,Խորդիադի, Ազվեսդոհորի, Էքսոհի, Ֆիլիրօ, Փանորամա 70.653


 
Սելանիկի պատմական կեդրոնի Արիստոթելի հրապարակը․ նկար՝ 2005թ․

Սելանիկին պատմական կեդրոնը (ոստայնը)Խմբագրել

Սելանիկի Մեծ Հրդեհէն (1917 թ․) ետք, պետական սպասարկութիւնները արագօրէն հակազդելով, քաղաքին վերակառուցումը կը յանձնեն խումբ մը ճարտարապետներու, որոնց կը գլխաւորեն՝ Թոմաս Մաուսոն Thomas Mawson եւ Էրնեսդ Հեպրարտ Ernest Hebrard ։ Քաղաքին պատմական կեդրոն կը զարգանայ Հանրապետութեան հրապարակին Πλατεία Δημοκρατίας հիւսիս արեւմտեան կողմը․ հրապարակը աւանդաբար Սելանիկին կեդրոնը եւ անոր ազգային պողոտաներու ցանցին քիլոմեթրաչափի մեկնակետը կը համարուի։

Քաղաքին մեծ տարածքներէն է, ուր հաւաքուած են խանութներուն մեծամասնութիւնը, պետական սպասարկութիւնները, տեսարժան վայրերը եւ զբօսայգիները։ Կը յատկանշուի իր բազմաթիւ պատմական շէնքերով, կամարաշարքերով, փակուղիներով եւ որոշ շէնքերու Art Nouveau եւ Art Deco ճարտարապետական ոճով։ [57][58][45]

 
Վերին Քաղաք․

Վերին ՔաղաքըԽմբագրել

1980 թուականէն ի վեր, Վերին Քաղաքը Ano Poli Սելանիկի Մեծ Հրդեհէն (1917 թ․) փրկուած ու պահպանուած ըլլալով ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մաս կը կազմէ։ Հին քաղաքին հիւսիսային եւ ամենաբարձր մասին կը գտնուի։ Կը յատկանշուի նեղ, փոքր եւ քարայատակ փողոցներով, հին հրապարակներով եւ բնակարաններով, որոնք հին յունական եւ Օսմանեան ճարտարապետութեան պատկերն են։ [58][53][45]

Հիւսիս-արեւմտեան ՍելանիկԽմբագրել

Այս շրջանը քաղաքին գլխաւոր մուտքն է, շնորհիւ Մոնասթիրիու, Լակատա եւ 26 Հոկտեմբեր պողոտաներուն, ինչպէս նաեւ Ա1 մայրուղիին որ կը հանգի քաղաքին կեդրոնը։

Հիւսիս-արեւմտեան Սելանիկին տարածքին մէջ կը գտնուին՝ Երկաթուղագիծի Հին Կայանը, Երկաթուղագիծի Նոր Կայանը, Նաւահանգիստին առուտուրի եւ ճամբորդներուն բաժինը, 1898 թ․ կառուցուած Կազի Ընկերութեան շէնքը (այժմ Շրջանային Կեդրոնական Մակետոնիոյ կեդրոնական համալիրը), Արտաքաղաքային Հանրակառքերու Կայանը ΚΤΕΛ Μακεδονία, 1894 թ․ կառուցուած Երկաթուղագիծի Փոքր Կայանը (այժմ Սելանիկի Երկաթուղագիծի Թանգարանը) եւ 200-է աւելի դարաւոր ձիթենիներէ ստեղծուած է Յիշատակի Պուրակը։ Նոյն շրջանին մէջ

Նաւահանգիստին կողմը բազմաթիւ պանդոկներ եւ հին պահպանուած ճարտարարուեստական շէնքեր կը գտնուին։ Պահպանուած ճարտարարուեստական շէնքերը վերանորոգուած են ու կը գործածուին իբրեւ բազմատիպ մշակութային կեդրոններ, ինչպէս օրինակ՝ հինգ յարկանի Ջաղացքը 1924թ․, քաղաքին ջրաբաշխական կեդրոնը որ այժմ Ջրամատակարարման Թանգարանն է եւ 1913 թ․ քարաշէն կաշեգործարանը (այժմ՝ պանդոկ)։[58][59][60][61]

Հարաւ-արեւելեան ՍելանիկԽմբագրել

Հարաւ-արեւելեան Սելանիկը կը տարածուի Վասիլիսիս Օլկա պողոտային շուրջը եւ ըլլալով Թերմայիքոս Ծոցին մօտիկը կը կոչուէր նաեւ Էքսոհես Exochès (թարգ․՝ արձակուրդի վայր), որովհետեւ մինչեւ 1920 թուականին քաղաքին ամենահարուստներուն արձակուրդի բնակարանները հոն կը գտնուէին. օրինակ Villa Allatini, Villa Bianca, Villa Mehmet Kapanci, Villa Modiano, Villa Mordoch եւայլն։[59][61]

Ներկայիս Սելանիկի կեդրոնէն ասդին ընթարձակուած մասերէն մէկն է։

 
Սելանիկի համայնապատկեր․ նկարուած Վերի Քաղաքէն


Սելանիկի բնակչութեան թիւին աճը 21-րդ դարուն սկիզբին, ըստ մարդահամարներուն․-Խմբագրել

Տարի Քաղաքապետութիւն Քաղաքային Տարածք Շրջանային Քաղաքատարածք
2001 363,987 786,212 954,027
2004 386,627 995,766
2011 325,182 824,676 1,030,338

[62][63]

Սելանիկի Քաղաքապետութեան կարեւոր տեսարժան վայրերըԽմբագրել

 
Սելանիկ քաղաքի կարեւոր տեսարժան վայրեր
     1. Սպիտակ բերդ      2. Արիստոթելիս հրապարակ      3. Սելանիկի նաւահանգիստ      4. Հռոմէական Շուկայ      5. Աքրոփոլ      6. Սուրբ Գէորգի դամբարան      7. Արիստոթելեան համալսարան      8. Սելանիկի համերգասրահը      9. «Քաֆթանծողլու» մարզադաշտ      10. Սպիտակ Բերդ․ Հնագիտական թանգարան


Մշակութային քաղաքԽմբագրել

 
Տերվենիի Մակետոնական Դամբան, - Տերվենի հրաբերան Derveni Krater․ ոսկրակոյտի եւ մոխրակալի աման․ Ք․ա․ 4րդ-3րդ դարաշրջան

Սելանիկի կեդրոնը բաւական ընդարձակ է եւ հոն հաւաքուած են շուկայի գլխաւոր մասը, պետական սպասարկութիւնները, տեսարժան վայրերը եւ զբօսայգիները։ Հարուստ է հնագիտական վայրերով եւ յուշարձաններով․ հին յունական, հռոմէական, Հէլլենիստական, բիւզանդական, օսմանեան եւ արդի ժամանակներէն։ Նաեւ՝ թատրոններով (պետական թէ անձնական), համերգասրահներով, պատկերասրահներով, թանգարաններով։ Ասոնցմէ մի քանին ինչպէս նաեւ Վերին Քաղաքը ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի Համաշխարհային Ժառանգութեան Ցանկին մէջն են։[45]

ՅուշարձաններԽմբագրել

Մակետոնական ԳերեզմաններԽմբագրել

Սելանիկի շրջանին մէջ գտնուած Մակետոնական գերեզմանները կը ցուցնեն Հելլենիստական ժամանակներու հարստութիւնն եւ բնակիչներուն գեղարուստական զգայնութիւնը։[64][65][66]

Հռոմէական շրջանԽմբագրել

2րդ - 3րդ դարաշրջանի Հռոմէական Շուկան զոյգ սրահով․ Սիւները քանդակուած են զանազան ներկայացումներով այժմ կը գտնուին Լուվրի թանգարանը։ Նշանաւոր են հրապարակը, բաղնիքներն եւ երաժշտանոցը․ վերջինը ներկայիս իբրեւ ամրան թատրոն կը գործածուի։ [15]

 
Ղալերիոս Կասրին Կամարը
Ղալերիոս Կայսրին համալիրըԽմբագրել

Կը բաղկանայ չորս յուշարձաններէ՝ [15]

  • Ղալերիոս Կայսրի Բոլորաձեւը 4րդ դար, Rotunda of Galerius
  • Ղալերիոս Կասրին Կամարը
  • Ղալերիոս Կասրին Պալատը
  • Ղալերիոս Կասրին Ձիարձակարանը
Արուսեակ աստուածուհիին Տաճարը[67]Խմբագրել
 
Սելանիկին յուշարձաններուն քարտէսը

Բիւզանդական ՍելանիկըԽմբագրել

  • Սելանիկի Պաշտպանութեան / ամրացման համար կառուցումներ՝ Բիւզանդական Պարիսպ, Եռանկիւնային Աշտարակը, Եօթնաշտարակը։[68]
  • Բիւզանդական շրջանի եկեղեցիներ եւ վանքեր։ Քաղաքը հարուստ է Բիւզանդական շրջանէն կառուցուած եկեղեցիներով եւ վանքերով։[69][68]
  • Բիւզանդական բաղնիքը․ միակ պահպանուած բաղնիքը կը գտնուի Վերին քաղաքը (13-րդ դար)։
  • Բիւզանդական Ջրամատակարարման Դրութիւնը[70]

Օսմանեան ՇրջանԽմբագրել

Սելանիկի ամրացման համար կառուցումներ՝

Սպիտակ Աշտարակը, Վարտարիին ամրոցը (1546թ․)։[68][70]

Օսմանեան Սրբավայրեր․ նորակառոյց մզկիթներ եւ կամ մզկիթի վերացուած եկեղեցիներ։ Սելանիկի Մեծ Հրդեհին ժամանակ, ասոնց մեծամասնութիւնը հրոյ ճրագ դարձաւ․ այժմ կըպահպանուին՝ Hamza Bey Mosque,Yeni Mosque, Alaca Imaret Mosque, Τζαμί του Λεμπέτ։ [68]

Բաղնիքներ․ 1444թ․ կը կառուցուի Սելանիկի առաջին օսմանեան վաղնիքը, Յունաստանի տարածքին ամենամեծը՝ Համամ Պէյը Bey Hamam։ Պահպանուած ուրիշ բաղնիքներ՝ Փասա Համամ Πασά Χαμάμ , Եահուտի Համամ Γιαχουντί Χαμάμ, Ենի Համամ Γενί Χαμάμ։[68]

Յետ Բիւզանդական շրջանի եկեղեցիներԽմբագրել

18-րդ եւ 19-րդ դարերուն ընթացքին բազմաթիւ եկեղեցիներ կը կառուցուին։ [71]

Ուրիշ յուշարձաններ[72][68]Խմբագրել

Օձերու Սիւնը, Էղնանտիա ճամբուն գռունկային շինութիւնը։

Նորագոյն եւ ժամանակակից շրջանի յուշարձաններԽմբագրել

Բացի վերոնշեալ ժամանակաշրջաններու յուշարձաններէն, Սելանիկը հարուստ է ճարտարապետական 19-րդ, 20-րդ դարերու եւ ժամանակակից շրջանի կառոյցներով․ բնակարաններ, գործատեղեր, կամարաշարքեր, փակուղիներ, որոնցմէ շատեր՝ Art Nouveau եւ Art Deco ճարտարապետական ոճով։ [58]

Բացօթեայ թանգարան մըԽմբագրել

Սելանիկը լի ու լի կ՛օգտագործէ իր հարուստ եւ բազմատեսակ մշակութային ժառանգութիւնը։

Տարեկան հերթականութեամբ զանազան եղելութիւններ կը պատահին, օրինակ՝ Սելանիկի Միջազգային Ցուցահանդէսը, Սելանիկի Շարժապատկերի Փառատօնը, Փաստագրային ֆիլմերու փառատօնը, Տիմիդրիա, Գիրքերու փառատօնը եւայլն․։ Ասոնց զուգահեռ՝ քաղաքապետութեան եւ կամ Շրջանային Տարաշքաշրջանին կողմէն ծրագրուած զանազան ձեռնարկներ։ [73][45]

Ստորեւ Սելանիկի իտալացի ճարտարապետ Վիդալիանօ Փոզելիի Vitaliano Poselli գործերը․ Սելանիկ ապրեցաւ ու գործեց 1886-1918 թուականներուն։ Նաեւ քաղաքին մէջ ապրեցաւ եւ գործեց ճարտարապետ եւ ճարտարագէտ՝ Փյեդրօ Առիկոնի Pietro Arrigoni (1856-1940)

Սնունդը Սելանիկին մէջԽմբագրել

ԶբօսաշրջիկութիւնԽմբագրել

Վերջին տասնամեակին թափ առած է զբօսաշրջիկութիւնը, տարիէ տարի կը կրկնապատկուին Սելանիկ եւ անոր յարակից շրջանները այցելող զբօսաշրջիկները։ Միայն 2018 թուականին, այցելած են մօտ 3․000․000 միլիոն զբօսաշրջիկներ։[73]

Կրթական ՀաստատութիւններԽմբագրել

Սելանիկի մէջ կը գործէ Արիստոթելեան Համալսարանը իր բոլոր ճիւղերով՝ Գրական, Գիտական, Բժշկական, Բազմարուեստի, Ճարտարագիտական, Փիլիսոփայական, Մանկավարժական, Համակարգիչի Ճարտարարուեստի, Արուեստագիտութեան, մարզական։ Կան նաեւ քիչ թիւով անձնական համալսարաններ եւ ուսումնարաններ։

Փոխադրական միջոցներԽմբագրել

Ցամաքային փոխադրամիջոցներԽմբագրել

Սելանիկը ունի խիտ, ընդարձակ, իրարու հաղորդակցող լայնածաւալ հանրային փոխադրամիջոցներ։ Արագընթացը՝ métro պատրաստ պիտի ըլլայ 2022 թուականին։ Իսկ երկաթուղագիծը կը կապէ զայն ամբողջ Յունաստանին հետ եւ նաեւ Պալքանեան երկիրներուն հետ։ Ասոնք կապուած են նաւային եւ օդային փոխադրամիջոցներուն։

Հեծանիւի ճամբաներԽմբագրել

Սելանիկը ունի 12 քմ․ երկարութեամբ հեծանիւի ճամբայ։

Նաւային փոխադրամիջոցներԽմբագրել

Նաւային փոխադրամիջոցը Սելանիկը կը կապէ Յունաստանի այլ կղզիներուն եւ նաւահանգիստներուն հետ։ Նաեւ կ՛ընդունի մեծ թիւով զբօսանաւեր։

Օդային փոխադրամիջոցԽմբագրել

Սելանիկի Միջազգային Օդակայանը: Սելանիկի Միջազգային Օդակայանը Διεθνής Κρατικός Αερολιμένας Θεσσαλονίκης (իր ներքին ու արտաքին համաշխարհային ծաւալի թռիչքներով) կը գտնուի քաղաքէն 15քմ․ դէպի հարաւ։

ՀիւպատոսարաններԽմբագրել

Բոլոր երկիրները որ ունին դեսպանատուն Աթէնքի մէջ, ունին նաեւ համապատասխան Հիւպատոսարանը Սելանիկի մէջ։

Լրատուական միջոցներԽմբագրել

Սելանիկին մէջ կը հրատարակուին քաղաքական, մարզական, զանազան նիւթերով օրաթերթեր, պարբերաթերթեր։ Նաեւ կը գործեն ձայնասփիւռի եւ հեռատեսիլի բազմաթիւ կայաններ։

Սելանիկին հետ եղբայրացած քաղաքներԽմբագրել

Քաղաք Երկիր եղբ․ Թուական
Հարթֆորտ ԱՄՆ 5 - 5 - 1962
Ֆիլիփուփոլի Պուլկարիա 27 - 2 - 1984
Մելպուրն Աւստրալիա 19 - 3 -1984
Լիմասոլ Կիպրոս 30 - 6 - 1984
Լիփսիա Գերմանիա 17 - 10 - 1984
Պոլոնիա Իտալիա 20 - 10 - 1984
Պրադիսլավա Սլովաքիա 23 - 4 - 1986
Քոսդանծա Ռումանիա 5 - 9 - 1988
Քոլոնիա Գերմանիա 13 - 9 - 1988
Սան Ֆրանցիսքօ ԱՄՆ 7 - 8 - 1990
Մարսէյլ Ֆրանսա 14 - 2 - 1991
Նիս Ֆրանսա 20 - 3 - 1992
Աղեքսանտրիա Եգիպտոս 12 - 7 - 1993
Թել Ավիւ Իսրայէլ 24 - 11 - 1994
Թյէն Ճին Չինաստան 4 - 3 - 2002
Քոլքադա Հնդկաստան 21 - 1 - 2005
Քորիցա Ալպանիա 14 - 1 - 2005
Պուսան Հարաւային Քորէա 8 - 3 - 2010
Տիրախիօ Ալպանիա 4 - 4 - 2012

Սելանիկը ստորագրած է նաեւ այլ քաղաքներու հետ Բարեկամութեան եւ Գործակցութեան համաձայնագրեր։

Սելանիկի հայկական գաղութը, համառօտ տեղեկութիւններԽմբագրել

Տե՛ս բուն արձանագրութիւն՝ Սելանիկի հայկական գաղութը

Շատ հիմ ժամանակներէն, Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ շրջաններուն մէջ ապրած են հայեր։ Անոնց թիւը կ՛աւելնայ 11-րդ եւ 15-րդ դարերուն, իսկ 18-րդ դարուն որոշ տեղեկութիւններ կ՛ունենանք Էջմիածնի Աբրահամ Կաթողիկոսին կողմէն, 1737-ի Յունուարի «Թէքիրտաղու (Ռոտոսթօ-Արեւելեան Թրակիա) Առաջնորդութեան» ղրկած կոնդակին մէջ։ [74]

Սելանիկին մէջ, տեղւոյն հայկական գաղութին կազմութեան մասին արձանագրութիւններ կամ հետքեր կան 18-րդ դարէն սկսեալ։ Հայկական համայնքը կը կազմակերպուի 19-րդ դարուն վերջաւորութեան։ 20-րդ դարասկիզբի առաջին տասնամեակին արդէն կ՛ունենան եկեղեցի եւ ազգապատկան շէնք մը։ [75][76][77]

Փոքր Ասիոյ աղէտին հետեւանքով, յոյներուն հետ 10․000 հաշուող հայ գաղթականներ կը հասնին քաղաքը եւ Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ ուրիշ քաղաքներուն մէջ ալ, ուր արդէն կ՛ապրէին քիչ թիւով հայ ընտանիքներ, կը տեղաւորուին 8 - 9․000 հայ գաղթականներ։

 
Սելանիկի Ս․ Աստուածածին եկեղեցին եւ ազգապատկան շէնքը․ 1902-1903 թ․Ճարտարապետ՝ Վիդալիանօ Փոզելի

Համայնքին թիւը կ՛աճի եւ հիւսիսային Յունաստանի հայկական համայքները կարգաւորելու համար, Սելանիկին մէջ Մակետոնիոյ եւ Թրակիոյ Թեմը կ՛առաջանայ իր Ազգային թեմական իշխանութեամբ։

Սելանիկի գաղութը բեղուն շրջան մը կը բոլորէ։ Ազգային իշխանութեան կողքին կ՛ունենայ դպրոցներ, հարուստ մամուլ, բարեսիրական եւ մարզական միութիւններ։

Միջպատերազմեան շրջանին եւ Բ․ Համաշխարհային Պատերազմին վերջաւորութեան համայնքին թիւը կը նուազուի ներգաղթի եւ արտագաղթի պատճառով։ Համայնքին թիւը մեծ անկում կը կրէ․ կը նուազի 5/6-ով եւ անմիջական անդրադարձ կ՛ունենայ համայնքի ազգային, կրթական, մարզական եւ մշակութային կեանքին մէջ։

Յունահայերու զանգուածային ներգաղթէն եւ արտագաղթէն ետք, Յունաստանի հայկական գաղութը կը վերակազմուի եւ կը վերածուի 1 թեմի, 15 համայնքներով, 30 Մարտ 1958-ի Յունահայոց Թեմական Ժողովին։[76][77]

Համայնքին ներկայ վիճակըԽմբագրել

Սովիէթական Միութեան փլուզումով եւ Հ․Հ․ վերահաստատման առաջին դժուար տարիներուն, մասնաւորաբար 1991 - 2001 թուականներուն, Սելանիկ կը հասնին տնտեսական գաղթականներ։ Այժմ մօտ 15․000 հայեր կ՛ապրին Սելանիկի քաղաքային տարածքաշրջանը, սակայն համայնքին մէջ արձանագրուած են միայն 1․200 հոգի, մնացեալը դժբախտաբար հեռու կը մնայ հայ գաղութին կեանքէն։

1956 թուականէն, եկեղեցւույ կից շէնքին մէջ, կը վերաբացուի հայկական վարժարանը «Մալաքեան-Գասպարեան Ծաղկոց» անունով, սակայն շաբաթօրիայ բնոյթով․ կը գործէ շաբաթ օրերը եւ ունի մօտ 90 աշակերտներ։[76][75][77]

ՄիութիւններԽմբագրել

Ներկայիս աշխուժ ներկայութիւն ունին հետեւեալ միութիւնները՝

Հայ Գթութեան Խաչին Սելանիկին «Անի» մասնաճիւղը․ հիմնուած 1928, Դեկտ․ 15։

  • Հայ Գթութեան Խաչ․ Հիւսիսային Յունաստանի մէջ Հ․Օ․Մ․ի միաւոր։

Հ․Մ․Ը․Մ․ի Սելանիկի մասնաճիւղը․ հիմնուած 1924 թուականին։

«Համազգային» Հայ Կրթական եւ Մշակութային Միութեան Թեսաղոնիկէի (Սելանիկ) «Ղ. Սարեան» մասնաճիւղ․ աշխուժ գործունէութիւն ունի։ Իր հովանաւորութեան տակ կը գտնուի «Մասիս» Պարախումբը, բեղուն աշխատանքով։

Հ․Յ․Դ․ Երիտասարդական եւ Պատանեկան խումբերը։

Բարեգործականի Սելանիկի մասնաճիւղ։[78][76][77]

«Թեսաղոնիկէ 97» Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք, «Հայկական Ամիս»Խմբագրել

1997 թուականին, Սելանիկը կը հանդիսանայ «Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք»ը։ Շնորհիւ քաղաքին Թաղային Մարմնոյ եւ Համազգայինի մասնաճիւղի վարչութեան տարած հետեւողական աշխատանքներուն Թեսաղոնիկէի «Եւրոպայի Մշակութային Մայրաքաղաք»ի կազմակերպիչ յանձնախումբին մօտ, ծրագիրներուն ցանկին մէջ կը ներառնուի «Հայկական Ամիս»ը։ Ելոյթները տեղի կ՛ունենան 1997 թ․ Հոկտեմբեր ամսուն բացառիկ յաջողութեամբ։

ԱղբիւրներԽմբագրել

  1. Թեսաղոնիկէ - Սելանիկ, քաղաքին անունին պատմականը․ Սելանիկի պատմութեան Հիմնարկ, Սելանիկի քաղաքապետութիւն, 1985, էջ՝ 5-21․"Θεσσαλονίκη - Σαλονίκη. Η ιστορία του ονόματος της πόλης", στο "Η Θεσσαλονίκη", Κέντρο Ιστορίας Θεσσαλονίκης, Δήμος Θεσσ/νίκης, 1985, σ. 5-21.
  2. Samuel N. C. Lieu, Dominic Montserrat, From Constantine to Julian: A Source History, 1996, Routledge Կոստանտինէն Յուլիանոսին՝ Պատմական Աղբիւր, 1996, էջ՝ 59
  3. Explorer (2004) Սելանիկ, էջ 16 - Θεσσαλονίκη
  4. 2․300 տարի Սելանիկի հիմնումէն - Աթէնքի Կաճառի Արձանագրութիւններ, 1985, հատոր 60, 2-րդ գլուխ, հեղ․ Մ․ Սաքելարիու
  5. Սելանիկը Ազատ Քաղաք Հռոմէական Կայսրութեան մէջ - Plinius Secundus, Naturalis Historia, Liber IV, 33: "Thessalonice liberae condicionis"
  6. Սուրբ Պողօսին Կեանքն ու Նամակները, էջ՝ 304-314 - W. J. Conybeare, J. S. Howson, The Life and Epistles of St. Paul, 1987, Wm. B. Eerdmans Publishing,
  7. Սելանիկի քաղաքային զարգացումը, անոր հիմնումէն մինչեւ Ղալերիոսի ժամանակ․ Հնագիտական Ընկերութիւն, Աթէնք, 1996 M.Vitti, Η πολεοδομική εξέλιξη της Θεσσαλονίκης από την ίδρυσή της ως το Γαλέριο
  8. Պատահարը ծանօթ իբրեւ՝ «Սելանիկի ջարդը»․ Το γεγονός έχει μείνει στην ιστορία ως «Σφαγή της Θεσσαλονίκης» David Stone Potter, The Roman Empire at Bay: Ad 180-395, - 2004, Routledge էջ՝ 567-570
  9. Գիտական կոչունքաճառ, հովանաւորութեամբ Մակետոնական Ուսումներու Ընկերութեան․ Ա․ արձանագրութիւններ, էջ 87-95 «Նիղրիդա - Վիսալդիան պատմութեան ընդմէջէն» Նիղրիդա, 1995, Տիմիդրիցայի Կռիւը, 1185թ․, Պետրոս Վլախաքոս․ Πέτρος Βλαχάκος, Η μάχη στο Δημητρίτσι (1185 μ.Χ.), Πρακτικά Α΄ Επιστημονικού Συμποσίου «Η Νιγρίτα – Η Βισαλτία δια μέσου της Ιστορίας» (υπό την αιγίδα της Εταιρείας Μακεδονικών Σπουδών). Νιγρίτα 1995, σελ. 87-95
  10. Գ․ Գոցիոփուլոս - Զիլոթիներուն շարժումը, Սելանիկ (1342-1349)․ Աստուածաբանական եւ Ընկերային գիտաշխատութիւն, գլուխ 4․ «Ապստամբութեան Աստուածաբանութիւնը-Ազատագրում եւ Զիլոթիներուն Շարժումը» ,էջ՝ 156-163 եւ գլուխ 5՝ «Քրիստոնէութիւն եւ Ընկերային հարցեր» էջ 164-169, Սելանիկ 1997, Κ. Κωτσιόπουλος, Το κίνημα των Ζηλωτών στην Θεσσαλονίκη (1342-1349): Θεολογική και Κοινωνιολογική διερεύνηση, κεφάλαιο 4 «Η Θεολογία της Επανάστασης–Απελευθέρωσης και το Ζηλωτικό κίνημα» σελ. 156-163 και κεφάλαιο 5 «Χριστιανισμός και Κοινωνικά Προβλήματα» σελ. 164-169, Θεσσαλονίκη (1997)
  11. «Բիւզանդիոն եւ Վենետիկ» ուսումնասիրութիւն՝ Դիւանագիտական եւ Մշակութային կապեր․ Քեմպրիճի համալսարանի մամուլ, էջ 371։ Byzantium and Venice: A Study in Diplomatic and Cultural Relations. Cambridge University Press. p. 371.
  12. «Մակետոնիոյ պատմութիւնը», 1354-1833, Ափոսթոլոս Վաքալոփուլոս․ Սելանիկ, 1992, էջ 99։ Απόστολος Βακαλόπουλος, Ιστορία της Μακεδονίας, 1354-1833, σελ. 99, εκδόσεις Βάνιας, Θεσσαλονίκη (1992), σελίδα 99
  13. Մէջբերում Mark Mazower-ի գիրքէն «Ուրուականներու քաղաքը», Սելանիկ -2006, էջ՝ 75․ - Քաղաքը արագօրէն կը մեծնար ու կը տարածուէր Սպանիայէն եկող գաղթականներով․ 1520 թուականին 30․000 բնակիչներունկէսէն աւելին հրիաները կը կազմէին եւ Սելանիկը դարձած էր Արեւելեան Միջերկրականի գլխաւոր նաւահանգիստներէն մին-։ «Καθώς οι Ισπανοί πρόσφυγες έφταναν στις προβλήτες κατά διαδοχικά κύματα, η πόλη μεγάλωνε αλματωδώς. Το 1520 περισσότεροι από τους μισούς από τους 30.000 κατοίκους της ήταν Εβραίοι και η ίδια είχε μεταβληθεί σε ένα από τα σπουδαιότερα λιμάνια της Ανατολικής Μεσογείου», Mark Mazower, Θεσσαλονίκη, Η πόλη των φαντασμάτων, σελ. 75, Εκδόσεις Αλεξάνδρεια (2006)
  14. Ռոզամոնտ Մաք Քիդդըրիք, Քրիստոֆըր Ալլմանտ, Քեմպրիճի նոր Միջնադարեան Պատմութիւնը, էջ 779 - Rosamond McKitterick, Christopher Allmand, The New Cambridge Medieval History, p. 779
  15. Սեֆարտի հրիաներ․ սպանահրէկան համայնքի պատմութիւն, 14րդ -20րդ դար, Քալիֆորնիոյ Համալսարանի մամուլ, 2000, էջ 8 - Esther Benbassa, Aron Rodrigue, Sephardi Jewry: A History of the Judeo-Spanish Community, 14th-20th Centuries, σελ. 8, University of California Press (2000)
  16. Richard J. Crampton, A Concise History of Bulgaria, 1997, Cambridge University Press σσ. 75-76 και John Meyendorff, The Orthodox Church: Its Past and Its Role in the World Today, «1871 թ․ Փետրուարին, Սուլթանի հրովարտակով, Պուլկարիոյ ուղղափառ եկեղեցին կ՛անջատուի Պոլսոյ Տիէզերական Կաթողիկոսութենէն [79]Ecumenical Patriarchate of Constantinople (կեդրոնը Ֆանարի, Պոլիս) եւ կը հիմնուի ինքնավար Պուլկարական էկզարքութիւնը Bulgarian Exarchate , որ տարրական կապ կը պահէ Տիէզերական Կաթողիկոսութեան հետ։ 1872թ․ Տիէզերական Կաթողիկոսը Անթիմօ Ե․ եկեղեցական Ժողով կը հրաւիրէ։ Հոն կը դատապարտուի կրօնական ազգայնամոլութիւնը եւ Պուլկարական էկզարքութիւնը հերձուածական կը յայտարարուի։ 1945 թուականին Պուլկարիոյ Եկեղեցին ներողամտութեան դիմուն կը կատարէ Պոլսոյ Տիէզերական Կաթողիկոսութեան Գահին եւ այնուհետեւ կանոնաւոր ընթացքի մէջ կը մտնէ։» 1981, St Vladimir's Seminary Press էջ 153
  17. «Հայ Դատ» - 11րդ դասարանի պատմութեան դասագիրք․ Երիտ-թուրքերու շարժումը եւ անոնց յեղափոխութիւնը, էջ 16-17, 23-24, հեղինակ՝ Ռուբինա Փիրումեան, Լոս Անճելըս, 1994
  18. Ամենուն Տարեգիրքը, 1960, Կարօ Գէորգեան, «Հիւսիսային Յունաստանի գաղութը - Թեսաղոնիկէ»
  19. Ազատ Օր - 1997ի բացառիկ, Հիւսիսային Յունաստանի Թեսաղոնիկէ գաղութը էջ՝ 34-46, Դեկտ․ 31, 1997

Տես նաեւԽմբագրել

Յունաստան#Յունապարսկական պատերազմներ

Յունաստան

Աթէնք

Քոքինիոյ հայկական գաղութը

Կարօ Գէորգեան

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. archINFORM — 1994.
  2. (unspecified title) — է. http://www.worldtimezone.com/time/wtzresult.php?CiID=3972&forma=.
  3. Definition of Thessaloniki
  4. Ելեկտ․ Լրատ․էջ՝ Newsit Ահաւասիկ ինչո՞ւ Սելանիկին տուին Թերմայիքոսին Գեղուհին անունը 06.01.2014
  5. Wayback Machine PDF Քալիքրաթիս Ծրագիրը․ 2/6/2011, յղուածէ 6/8/2011 Αποκεντρωμένη Διοίκηση Μακεδονίας – Θράκης, η οποία εκτείνεται στα όρια της περιφέρειας Ανατολικής Μακεδονίας – Θράκης και Κεντρικής Μακεδονίας, με έδρα την Θεσσαλονίκη. ([The creation of the Decentralized Administration of Macedonia-Thrace, which includes the modern regions of East Macedonia-Thrace and Central Macedonia, with Thessaloniki as capital.)]
  6. Ելեկտ․ թերթ Ի Տիատրոմի․ Յունաստանի 2011-ի մարդահամարը
  7. Յունաստանի Բնապահպանման Նախարարութեան ուսումնասիրութիւն, Υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας. 14-9-2012
  8. 8,0 8,1 Ելեկտ․ էջ - Յունաստանի Զբօսաշրջութիւն (յուն․)
  9. 9,0 9,1 >ելեկտ․ էջ Մեթէօ Քլապ Պտտելով Յունաստանը meteoclub Ταξιδεύοντας στην Ελλάδα 17 - 6 - 2009
  10. Ելեկ․ էջ, diocles Տիոքլես, Սելանիկի Աշխարհագրական տուեալներ եւ Կլիմա
  11. web.archive.org Ռամսարի Դաշինքը
  12. Կլիմա եւ ուժգնութիւն Energy and Climate in the Urban Built Environment հեղինակ Demosthenes N. Asimakopoulos էջ՝315-322
  13. Սելանիկի համալսարանի Ճարտարագէտներու դպրոցի Երկրաշարժներու Ուսումնասիրական-Գիտաշխատական Կեդրոն - Սելանիկի ցնցումներու պատմականը - PDF
  14. Ելեկտ․ Դասարան - E-Learning Methodologies and Computer Applications in Archaeology հեղ․ Politis, Dionysios https://books.google.gr/books?id=TD0D0zYQcJYC&pg=PA171&dq=thessalonica+macedon+parliament&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=thessalonica%20macedon%20parliament&f=false
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 Ancient History, Հին Պատմութիւն, Թեսաղոնիկէ - Thessalonica,Mark Cartwright,1/5/2016 https://www.ancient.eu/Thessalonica/
  16. 16,0 16,1 16,2 Ելեկտ․ գիրք - Յունահռոմէական Վճիռներու Գիրքը, The Book of Acts in Its Graeco-Roman Setting, էջ՝ 409, David W. J. Gill, Gempfhttps://books.google.gr/books?id=W-L1DA1ptKQC&pg=PA409&dq=Via+Egnatia&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Via%20Egnatia&f=false
  17. Ելեկտ․ գիրք - Հռոմէական Կայսրութենէն մինչեւ Կոստանտին, The Roman Empire from Severus to Constantine, Pat Southern https://books.google.gr/books?id=DWiyzw91atgC&pg=PA400&dq=Roman+Empire+tetrarchy+Thessaloniki&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Thessalonika&f=false
  18. ելեկտ․ գիրք, Բիւզանդական կայսրութեան պատմութիւնը -History of the Byzantine Empire from DCCXVI to MLVII. George Finlay https://books.google.gr/books?id=7D3PAAAAMAAJ&pg=PA316&dq=Thessalonica+second+city+Byzantine+Empire&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Thessalonica%20second%20city%20Byzantine%20Empire&f=false
  19. ելեկտ․ գիրք,Վաղ միջնադարեան Պալքանները․ 6րդ դարէն - 12րդ դար գիտաուսումնասիրութիւն․ The Early Medieval Balkans: A Critical Survey from the Sixth to the Late Twelfth , Century John V. A. Fine, John Van Antwerp Fine https://books.google.gr/books?id=YbS9QmwDC58C&pg=PA140&redir_esc=y
  20. 20,0 20,1 Ելեկտ․ գիրք - Բիւզանդիոնը եւ Խաչակիրները, էջ 157-185 Byzantium and the Crusades,Jonathan Harris https://books.google.gr/books?id=PXizk1RZ88wC&pg=PA152&dq=Fourth+Crusade+Thessalonica+1204&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Fourth%20Crusade%20Thessalonica%201204&f=false
  21. 21,0 21,1 ելեկտ․ գիրք Յունաստանի Պատմութիւն - Խաչակիրներէն՝թուրքերը ․․․ Տրապիզոնի Կայսրութիւն 1204-1461 - 14/08/2011 The History of Greece: From Its Conquest by the Crusaders to Its Conquest by ...։ George Finlay https://books.google.gr/books?id=w54BAAAAQAAJ&pg=PA144&dq=Empire+of+Thessalonica&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Empire%20of%20Thessalonica&f=false
  22. ելեկտ․ գիրք Բրիտանական թանգարանի Դրամանիշերու ցանկ Վանտալներու, Օսդրողոթներու եւ Լոմպարտներու, Սելանիկի Նիքէայի եւ տրապիզոնի թագաւորութիւններու, Catalogue of the Coins of the Vandals, Ostrogoths and Lombards and of the Empires of Thessalonica, Nicaea and Trebizond in the British Museum - ISBN 9781402189678: Warwick William Wroth, 14/08/2011 https://books.google.gr/books?id=EXJ3gSLOTtAC&pg=PR69&dq=Empire+of+Thessalonica&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Empire%20of%20Thessalonica&f=false
  23. 23,0 23,1 Ելեկտ․ գիրք - Խաչակիրներ՝ պատմութիւն մը, The Crusades: A History Jonathan Simon Christopher Riley-Smith էջ 222-280 https://books.google.gr/books?id=eDTaOZxvkqAC&pg=PA218&dq=kingdom+of+Thessalonica+vassal&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false
  24. Ելեկ․ գրադարան, Վաղ Միջնադարի Պատմութիւն, A History of the Late Medieval Siege, 1200-1500, Peter Fraser Purton https://books.google.gr/books?id=WaEaIsb1Y6gC&pg=PA244&dq=white+tower+thessaloniki+1430+murat&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=white%2520tower%2520thessaloniki%25201430%2520murat&f=false
  25. Ելեկ․ գրադարան, Սելանիկ եւ Զմիւռնիա, Օսմանեան առուտուրի կեդրոններ, էջ՝ 39-43, 278 Thessalonica and Smyrna trading Ottoman Empire, Professor John R Lampe, John R. Lampe, https://books.google.gr/books?id=OtW2axOSn10C&pg=PA39&dq=Thessalonica+and+Smyrna+trading+Ottoman+Empire&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Thessaloniki&f=false
  26. Կրետէի Պատմագիտութեան համալսարանի ելեկ․ գրադարան․ Էջ 32-33․ Սելանիկի եւ շրջաններուն գիւղատնտեսութիւնը Թրքական տիրութեան շրջանին, Ցոփոդոս Տիմիդրի, 1912, ելեկտ, արձ/թիւն 5/3/2016, «Τσοποτός Δημήτριος Κ., Γη και γεωργοί της Θεσσαλίας κατά την Τουρκοκρατίαν, Βόλος, 1912, σελ. 32, 33» https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2Fc%2F7%2Fmetadata-5a4952d101ffabc80daa73d1e325bda7_1274254188.tkl&do=116498_w.pdf&pageno=22&pagestart=1&width=1031&height=728&maxpage=143&lang=en
  27. 27,0 27,1 WAYBACK MACHINE, Ելեկտ․ արխիւ, Սելանիկին Սպիտակ Բերդը (յուն․) https://web.archive.org/web/20120616070759/http://www.lpth.gr/gr/
  28. Բրիտանական Հանրագիտարան, 11-րդ հրատարակութիւն, հատոր 15, էջ 151է Եէնիչարիները - Encyclopædia Britannica. Eleventh Edition, vol. 15, p 151.https://archive.org/details/encyclopaediabri15chisrich/page/n8
  29. Յունական արաքելական եկեղեցի, Սելանիկ Մայիս - Յուլիս 1821, http://www.apostoliki-diakonia.gr/GR_MAIN/catehism/theologia_zoi/themata.asp?contents=ecclesia_history%2Fcontents_Genos.asp&main=genos&file=7.1.1.htm
  30. Մակետոնիոյ հրատարակութիւններ, «Սելանիկը յունական ապստամբութեան ծագման սկիզբներուն » «Σούλης Χρ. Γεώργιος, Η Θεσσαλονίκη κατά τας αρχάς της Ελληνικής Επαναστάσεως. Μακεδονικά, τ. Β', 1953, σ. 583-589» (PDF). Սուլիս Ղիորղոս, 26-4-2015 http://media.ems.gr/ekdoseis/makedonika/makedonika_02/ekd_pemk_02_soulis.pdf
  31. Ելեկտ․ գրադարան, Իսլամական Աշխարհի բախումներ եւ նուաճումներ՝ Պատմական Հանրագիտարան,Ուրախ Պատահարը Conflict and Conquest in the Islamic World: A Historical Encyclopedia [2 ... , Alexander Mikaberidze էջ 149 https://books.google.gr/books?id=jBBYD2J2oE4C&pg=PA149&dq=The+Auspicious+Incident&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=The%20Auspicious%20Incident&f=false
  32. Ելեկտ․ գրադարան, Թուրքիան-պատմութիւնը եւ զարգացումը, հատոր 2, Սելանիկի վիլայէթը, էջ 92․ Sir James Porter, Sir George Gerard de Hochepied Larpent Turkey: its history and progress: from the journals and ..., Volume 2 https://books.google.gr/books?id=gLFJAAAAMAAJ&pg=PA292&dq=Selanik+Eyaleti&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Selanik%20Eyaleti&f=false
  33. Ելեկտ․ գրադարան, Թուրքիան 1867 միջազգային ցուցահանդէսին, Սելանիկի Վիլայէթը․էջ 177, Salaheddin Bey, Salaheddin (bey.) La Turquie à l'exposition universelle de 1867 - ) https://books.google.gr/books?id=pvgPAAAAQAAJ&pg=PA177&dq=Selanik+Eyaleti&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q&f=false
  34. 34,0 34,1 Ելեկտ; արխիւ, WaybackMachine, Դեկտ․ 26, 2008 Պալքաններուն Երուսաղեմը՝ Սելանիկ, 1856-1919 The Jerusalem of the Balkans Salonica 1856-1919, Dr. Rena Molhohttps://web.archive.org/web/20081226001725/http://www.jmth.gr/web/thejews/pages/pages/history/pages/his.htm
  35. Մակետոնիոյ թանգարանի հիմնարկ, Մակետոնիան 17րդ դարէն մինչեւ Յունական Պետութեան հիմնումը․ Իոաննիս Խասիոդիս Η Μακεδονία από τις αρχές του ΙΗ’ αιώνος έως την ίδρυση του ελληνικού κράτους http://www.imma.edu.gr/imma/history/07.html
  36. Մակետոնիոյ թանգարանի հիմնարկ, Ազգային պահանջներ, ընհարումներ եւ զարգացումներ Մակետոնիոյ մէջ, Վասիլիս Ղունարիս․ Εθνικές διεκδικήσεις, συγκρούσεις και εξελίξεις στη Μακεδονία, 1870-1912http://www.imma.edu.gr/imma/history/09.html
  37. Սելանիկը Թուրքիոյ գերիշխանութեան տակ, PDF Վասիլիս Տիմիդրիատիս http://site.lpth.gr/gr/texts/Dimitriadis_gr.pdf
  38. Պրիթանիքա, ելեկտ․ գրադարան - փան Թուրանիզմ/Թուրքիզմ https://www.britannica.com/topic/Pan-Turkism
  39. Ելեկտ․ գրադարան, Նորագոյն Յունաստանի համառօտ պատմութիւն, 1821-1945, էջ 103 - A Short History of Modern Greece, 1821-1945 - Edward Seymour Forster https://books.google.gr/books?id=iuo8AAAAIAAJ&pg=PA103&dq=treaty+of+bucharest+1913&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=treaty%20of%20bucharest%201913&f=false
  40. 40,0 40,1 Ելեկտ․ թերթ Alterthess - Զեփըլլին Սելանիկի երկինքին, 22 Ապրիլ 2012, յունարէն, Ζέππελιν υπεράνω της πόλης (1916), Γιάννη Γκλαρνέτατζη http://www.alterthess.gr/content/zeppelin-yperano-tis-polis-1916-toy-gianni-gklarnetatzi
  41. Ելեկտ․գրադարան, Յունաստանի նորագոյն շրջանի համառօտ պատմութիւն, Պուքրէշի դաշինքը, էջ 103 - A Short History of Modern Greece, 1821-1945, Edward Seymour Forster, treaty of bucharest 1913 https://books.google.gr/books?id=iuo8AAAAIAAJ&pg=PA103&dq=treaty+of+bucharest+1913&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=treaty%20of%20bucharest%201913&f=false
  42. ելեկտ․ գրադարան, Պալքանեան ճակատը, էջեր 810, 1044, 1076, 1216, 1657 https://books.google.gr/books?id=2YqjfHLyyj8C&pg=PA1044&dq=Macedonian+Salonika+Front+WWI&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Salonika%20Front&f=false
  43. 43,0 43,1 Ելեկ․ թերթ - Protagon (յուն․) «Հրդեհի մը շնորհիւ ինչպէս Սելանիկը վերածնուեցաւ», Խրսիտինա Դահիաու, 28 Օգոստոս, 2017 https://www.protagon.gr/themata/flashback/44341461826-44341461826
  44. Մադիա Ելեկ․ գրադարան,Ματιά, «Թելը - Το νήμα – The thread», (յուն․)by Victoria Hislop https://www.matia.gr/books/vivlia-gia-doro/gift-adults/to-nima-tis-viktoria-chislop-the-thread-by-victoria-hislop.html
  45. 45,0 45,1 45,2 45,3 45,4 Ելեկտ․ հաղոր/ջոց՝ Μιχανή του Χρόνου, Քաղաքը քաղաքին տակ․ Սելանիկի բնակիչները կը գտնեն Հին քաղաքը․․ 1917-ի հրդեհէն ետք․․(յուն․ ) https://www.mixanitouxronou.gr/i-poli-kato-apo-tin-poli-deite-ti-kryvotan-kato-apo-kathe-geitonia-tis-thessalonikis-fotografika-ntokoymenta-me-toys-archaiologikoys-thisayroys-poy-apokalypsan-ta-erga-toy-metro-foto/
  46. Ելեկ․ գրադարան, Պալքանեան փոքրամասնութիւններուն փոխանակում եւ Յունաստանի վրայ ազդեցութիւնը, Dimitri Pentzopoulos, էջ՝ 97,164,184,227,235 - The Balkan Exchange of Minorities and Its Impact on Greece - https://books.google.gr/books?id=lA WKstorJAEC&pg=PA51&dq=exchange+of+populations+Greece+was+represented+by+Venizelos&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Salonica&f=false
  47. Ելեկտ․ թերթ Ασβεστοχώρι online, Մայիս 9, 2012 «Թասոս Թուսիս առաջին զոհը Մայիս 9-ի մեծ ցոյցին» http://www.asvestohori.gr/?p=1371
  48. Ելեկտ․ գրադարան, Ժամանակագրութիւն եւ Ցուցակ Բ․ Համաշխ․ Պատերազմին, էջ՝ 40,53,402,433 - Chronology and Index of the Second World War, 1938-1945։ Royal Institute of International Affairs https://books.google.gr/books?id=wCkXWI5p5XcC&pg=PA402&dq=timeline+of+the+German+occupation+of+Greece+Salonika&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Salonika&f=false
  49. Ելեկտ․գրադարան, Ողջակէզ Holocaust: Հրիաներուն հալածանքը եւ սպանդը Նացիներունն կողմէն - The Nazi Persecution and Murder of the Jews։ Peter Longerich https://books.google.gr/books?id=EWIwDwAAQBAJ&pg=PA391&dq=deportation+jews+thessaloniki+auschwitz&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=deportation%2520jews%2520thessaloniki%2520auschwitz&f=false
  50. Ելեկտ․ արխիւային գրադարան, Ազգային արխիւներու փաստագրութեան կեդրոն․ «Գերմանացիներուն փոխվրէժը Մակետոնիոյ մէջ, 1941-1945»։ Δορδανάς Στράτος աւարտաճառ, 2002 թուական, Սելանիկի Արիստոթելեան Համալսարան, https://thesis.ekt.gr/thesisBookReader/id/20569#page/1/mode/2up
  51. Ելեկտ․ գրադարան․ Ողջակիզման քարտէսը՝ Martin Gilbert, էջ 152 https://books.google.gr/books?id=pYs5OSnsrHwC&pg=PA152&dq=Salonica&redir_esc=y&hl=en#v=onepage&q=Salonica&f=false
  52. Սելանիկը երտասարդութեան մայրաքաղաք, 2014 https://www.youthforum.org/european-youth-capital-winner-thessaloniki-2014
  53. 53,0 53,1 եունեսքօ, ժառանգութեան ցանկ - Սելանիկի հին քրիստոնէական եւ բիւզանդական յուշարձանները, https://whc.unesco.org/en/list/456
  54. եւր․ Միութեան Ելեկտ․ արխիւ- մշակութային մայրաքաղաքներու ցանկ https://web.archive.org/web/20111019061617/http://ec.europa.eu/culture/our-programmes-and-actions/doc2485_en.htm
  55. Ելեկտ․ արխիւ, , Վիմա օրաթերթ, (յուն․) «Սելանիկ․ 33 տարի մեծ երկրաշարժէն ետք» Χεκίμογλου Αχιλλέας, 20 Յունիս 2011, 15:12 https://web.archive.org/web/20190831013534/https://www.tovima.gr/2011/06/20/society/thessaloniki-33-xronia-apo-ton-megalo-seismo/
  56. Association of Greek Regions-Յունաստանի Շրջաններու (անգլ․)Միութիւն, https://www.enpe.gr/en/regions-of-greece
  57. ելեկտ․ թերթ՝ Փարալաքսի․ 2-2-2019, Յայտնուեցաւ Սելանիկի կեդրոն-մեկնակետը* (յուն․) *0 մեկնակետ, ուրկէ կը սկսի Ազգային Մայրուղիին քիլօմեթրաչափը https://parallaximag.gr/thessaloniki/apokalyfthike-to-simeio-miden-tis-thessalonikis
  58. 58,0 58,1 58,2 58,3 ելեկտ․ էջ, Սելանիկի յուշարձանները http://www.it.uom.gr/project/monuments/page.htm
  59. 59,0 59,1 ելեկտ․ թերթ Վորիա, 14-12-2018 «Տնկուեցան Յիշատակի Պուրակին մէջ դարաւոր ձիթենիները» https://www.voria.gr/article/thessaloniki-metafiteftikan-ta-prota-eleodentra-sto-parko-mnimis
  60. ելետ․ էջ Սելանիկի Արուեստի Պետական Թանգարան https://www.greekstatemuseum.com/kmst/index.html
  61. 61,0 61,1 Համացանցի Արխիւ․WayBack Machine, PDF 12-01-2012, Շրջապտոյտ Սելանիկի Ժառանգութեան https://web.archive.org/web/20120113204658/http://www.thessaloniki.gr/portal/page/portal/DioikitikesYpiresies/PolitistikesYpiresies/DnsiBibliothikwn/TmimaKentrIstorias/PeripatoiKlironomiassthThessaloniki/Thessaloniki.pdf
  62. Ելեկտ․ արխիւ wayBackMachine, Յունաստանի 2011-ի մարդահամար https://web.archive.org/web/20131225194213/http://www.statistics.gr/portal/page/portal/ESYE/BUCKET/General/resident_population_census2011.xls
  63. Սելանիկի 2001 մարդահամար http://3dim-lagad.thess.sch.gr/index1.html
  64. Ելեկտ․ Թերթ Քաթիմերինի, 16-12-2016, Մակետոնական նշանաւոր դամբան https://www.kathimerini.gr/888187/article/politismos/polh/spoydaio-makedoniko-tafiko-mnhmeio
  65. Ելեկտ․ յունական մշակոյթի էջ, Մակետոնական դմբան․ Մաքրիտի Պէի ․http://macedoniantombmacridybey.culture.gr/
  66. ելեկտ․ էջ՝ Thessmemory, Սելանիկի Քաղաքատարածքին Մակետոնական Դամբանները, 19-11-2017, Խրիսդոս Ծաֆիրիս http://www.thessmemory.gr/%CE%B1%CF%81%CF%87%CE%B1%CE%B9%CE%B1-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B7/%CE%BF%CE%B9-%CE%BC%CE%B1%CE%BA%CE%B5%CE%B4%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%BF%CE%AF-%CF%84%CE%AC%CF%86%CE%BF%CE%B9-%CF%83%CF%84o-%CF%80%CE%BF%CE%BB%CE%B5%CE%BF%CE%B4%CE%BF%CE%BC%CE%B9%CE%BA%CF%8C-%CF%83/
  67. Ելեկտ․ արխիւ WayBack Machine, Սելանիկի Արուսեակ աստուածուհիին անծանօթ Տաճարը,25-09-2015, Սդելինա Մարղարիդիտու https://web.archive.org/web/20150925142128/http://www.templeofvenus.gr/el/temple/articles/91-o-adnostos-naos-tis-afroditis-thessaloniki
  68. 68,0 68,1 68,2 68,3 68,4 68,5 Սելանիկի յուշարձաններու քարտէս PDF https://thessaloniki.gr/wp-content/uploads/2017/02/Thessaloniki-Monuments-Map-GR-Web.pdf
  69. Ելեկտ․ էջ․ Սելանիկի պատմական թաղամասի յուշարձաններ 15-2-2013 https://mikrasiatwn.wordpress.com/2013/02/15/%CE%BE%CE%B7%CF%81%CE%BF%CE%BA%CF%81%CE%B7%CE%BD%CE%B7-%CE%BC%CE%B9%CE%B1-%CE%B9%CF%83%CF%84%CE%BF%CF%81%CE%B9%CE%BA%CE%B7-%CE%B3%CE%B5%CE%B9%CF%84%CE%BF%CE%BD%CE%B9%CE%B1-%CF%84%CE%BF%CF%85-%CE%B4/
  70. 70,0 70,1 Սելանիկի Գանձերը, PDF Փոլիխնի 5-րդ նախակրթարանի աշակերտութեան աշխատութիւն http://users.sch.gr/gpil_gr/thessaloniki-diag/?portfolio=watermills-byzantines-polichni
  71. Քալամարիայի 1-ին Միջնակարգ, PDF Սելանիկի յետբիւզանդական եկեղեցիներ եւ արուեստ http://1gym-kalam.thess.sch.gr/sxoleio/programmata/epeaek/epeaek9899.htm
  72. Սելանիկի Արիստոթելեան Համալսարան, Yılan Mermer, 2-3-2015, «Սելանիկի մոռցուած յուշարձան մը» https://www.auth.gr/news/press/18348
  73. 73,0 73,1 Ելեկտ․ Զբօսաշրջութեան Էջ․Սելանիկ Թրավել, https://thessaloniki.travel/en/
  74. Ելեկտ․ է` qahana (Քահանայ) ԱԲՐԱՀԱՄ Գ ԿՐԵՏԱՑԻ https://www.qahana.am/am/leaders/show/524637444/0
  75. 75,0 75,1 Ելեկտ․ Թերթ՝ Մակետոնիա (յուն․) «Սելանիկի հայկական համայնքը»https://www.makthes.gr/armeniki-koinotita-thessalonikis-me-to-vlemma-strammeno-stis-ipa-243654
  76. 76,0 76,1 76,2 76,3 Ելեկտ․ գրադարան, Սելանիկի համայնքին պատմութիւնը,( յուն․)http://ikee.lib.auth.gr/record/126315/files/GRI-2011-6534.pdf
  77. 77,0 77,1 77,2 77,3 Ազատ Օր, արխիւ․ «Թեսաղոնիկեան հայ գաղութը՝ անցեալին եւ ներկայիս», (Արտատպուած «Յունահայ Տարեգիրք»էն, «Նոր Օր» - 1927) Գրեց՝ Ա.Յ. ՄԱԿԱՐԵԱՆ https://azator.gr/?p=1012
  78. Համազգայինի Սելանիկի «Ղ. Սարեան» մասնաճիւղի անդ․ ժողով, 4-5-2019https://www.hamazkayin.com/news/%D5%B0%D5%A1%D5%B4%D5%A1%D5%A6%D5%A3%D5%A1%D5%B5%D5%AB%D5%B6%D5%AB-%D5%A9%D5%A5%D5%BD%D5%A1%D5%B2%D5%B8%D5%B6%D5%AB%D5%AF%D5%A7%D5%AB-%D5%B2-%D5%BD%D5%A1%D6%80%D5%A5%D5%A1%D5%B6/
  79. Պոլսոյ Տիէզերական Կաթողիկողութիւնhttps://en.wikipedia.org/wiki/Ecumenical_Patriarchate_of_Constantinople

Արտաքին յղումներԽմբագրել

  1. Էղնանտիա ճամբան(անգլ.)
  2. Քրոքիու Ռազմավայրի Կռիւը (անգլ.)
  3. Յունաստան#Բիւզանդական Կայսրութեան շրջան
  4. Միջերկրական Ծով#Ստորաբաժանումներ
  5. Հռոմէական Խաղաղութիւն, PaxRomana (անգլ.)
  6. Սավուայի Աննա (անգլ.)
  7. Ուրախ Պատահար(անգլ.)
  8. Թանզիմադ(ֆր.)
  9. 1903ի Ապրիլեան Դէպքեր(անգլ.)
  10. Մակետոնական Պայքար(անգլ.)
  11. Մակետոնական Պայքար(յուն.)
  12. Երիտ-թուրքեր(անգլ.)
  13. Պալքանեան ա․ պատերազմ(անգլ.)
  14. Լոնտոնի Դաշինք, 1913(անգլ.)
  15. էլէֆթերիոս Վենիզելոս(ֆր.)
  16. Թագաւոր Ղիորղոս Ա․(անգլ.)
  17. Պուքրէշի Դաշինքը(ֆր.)
  18. Կոստանտնուպոլսոկ Դաշինք(անգլ.)
  19. Լոզանի Դաշնագիր(անգլ.)
  20. Սելանիկի Միջազգային Ցուցահանդէսը(անգլ.)
  21. Επιτάφιος Դամբանագիրը, Ղիանիս Ռիցոս(յուն.)
  22. Բ․ Համաշխարհային Պատերազմ(անգլ.)
  23. Բնաջնջման բանակավայրեր(անգլ.)
  24. Եւրոպայի Մշակութային Քաղաքներու ցուցակ(անգլ.)
  25. Եւրոպայի Երիտասարդութեան Մայրաքաղաք(անգլ.)
  26. Աուշվիցի կեդրոնացման կայան
  27. Սելանիկի Շարժապատկերի Փառատօնը(ֆր.)
  28. Փաստագրային ֆիլմերու փառատօնը (յուն.)
  29. Տիմիդրիա(յուն.)