Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ (1 Սեպտեմբեր[1] 1939 - 2 Սեպտեմբեր 1945[2]), պատերազմ երկու համաշխարհային ռազմաքաղաքական դաշնակիցներու միջեւ, մարդկային պատմութեան մեջ ամենաարիւնառու հակամարտութիւնը (համաշխարհային պատերազմ)։ Վերջինիս մէջ ներքաշուած են այդ ժամանակ գոյութիւն ունեցող պետութիւններէն 61-ը (աշխարհի բնակչութեան 80%-ը)։ Ռազմական գործողութիւնները տեղի ունեցած են երեք մայրցամաքներու եւ չորս ովկիանոսներու մէջ։ Երբեւէ տեղի ունեցած միակ ռազմական բախումն է, երբ օգտագործուած է հիւլէական զէնք։ Պատերազմը դարձաւ շուրջ 60 միլիոն զոհերու պատճառ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին սկիզբըԽմբագրել

Պատերազմին պատճառներըԽմբագրել

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը արդիւնքն էր խոշոր պետութիւններու միջեւ քաղաքական, տնտեսական եւ գաղափարական խոր եւ անհաշտ հակասութիւններու։ Գերմանիա, Իտալիան եւ Ճափոնը, գտնելով, որ ուժերու յարաբերակցութիւնը փոխուած է հօգուտ իրենց, պայքար ծաւալեցին աշխարհի մէջ Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ ԱՄՆ-ի քաղաքական տիրապետող դիրքերը վերացնելու եւ աշխարհի նոր վերաբաժանման նպատակով։

Անոնց համար կարեւոր խնդիր էր նաեւ Խորհրդային Միութեան տապալումը եւ համայնավարական վտանգի վերացումը։ Իսկ Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի հիմնական նպատակն էր պահպանել իրենց տիրապետող քաղաքական եւ տնտեսական դիրքերը։ ԱՄՆ-ն թէեւ պատերազմի առաջին փուլին ընթացքին պաշտօնապէս չեզոք դիրք կը գրաւէր, սակայն աւելի համակիր էր անկլո-ֆրանսական խմբաւորման։

Պատերազմի սկիզբը եւ Լեհաստանի գրաւումըԽմբագրել

Ֆաշիստական Գերմանիոյ առաջին զոհը եղավ Լեհաստանը։ Պատրաստուելով ռազմական գործողութիւններու ընդդեմ Լեհաստանի՝ Հիթլերը դեռ 1939 թուականի Ապրիլին նշած էր, որ անհրաժեշտ է «յարձակիլ Լեհաստանի վրայ առաջին իսկ հնարաւորութեան դեպքով»։

Պատերազմի սկիզբը Գերմանիան ուներ 100-էն աւելի բաժանմունք, 4400 ինքնաթիռ եւ մոտ 100 խոշոր նաւեր եւ սուզանաւեր։

 
Պատերազմի ընթացքը Եւրոպայի մէջ

Հիթլերը կ'ակնարկէր Երիտասարդ Թուրքերու կողմէն 1915 թ. Արեւմտեան Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան միւս տարածքներուն մէջ իրականացուած հայերու ցեղասպանութիւնը, որ մնացած էր անպատիժ։

1 Սեպտեմբեր1939-ի առաւոտեան գերմանական զորքերը ներխուժեցին Լեհաստան։ Այդ տարին պաշտոնապէս ընդունուած է որպէս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբ։ Նոյն օրը երեկոյան Գերմանիային հանձնուեցաւ Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի բողոքի նոտան[3]։ Վերջիններս սպառնացին, որ եթէ Գերմանիան չդադարացնէ ռազմական գործողութիւնները եւ իր զորքերը դուրս չբերէ Լեհաստանի տարածքէն, ապա անոնք կը կատարեն Լեհաստանի հանդէպ իրենց պարտաւորութիւնները։ Խոսքը այստեղ այն մասին էր, որ 25 Օգոստոս1939-ին Անգլիոյ եւ Լեհաստանի միջեւ ստորագրուած էր փոխադարձ օգնութեան պայմանագիր։ Համանման պայմանագիր կնքուած էր նաեւ Ֆրանսայի եւ Լեհաստանի միջեւ։ Սակայն Գերմանիան՝ հաշուի չառնելով վերջնագիրի բնոյթ կրող անկլո-ֆրանսական նոտան, շարունակեց իր հարձակողական գործողութիւնները։

3 Սեպտեմբեր1939-ին Անգլիան եւ Ֆրանսան պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիային։ Անոր պատերազմ հայտարարեցին նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ գաղութները Ավստրալիան, Նոր Զելանտան, Քանատան եւ Հարավ-Աֆրիքեան Միութիւնը։[4]. Սակայն Հիթլերը վստահ էր, որ Անգլիան եւ Ֆրանսան լուրջ քայլերու չեն դիմէր Լեհաստանը փրկելու համար, եւ ան չի սխալեցաւ։ Անկլո-ֆրանսական սպառնալիքները խոսքին այն կողմ չանցան։ Գերմանիոյ հարձակումէն անմիջապէս էտք ԽՍՀՄ-ը եւ ԱՄՆ-ն հայտարարեցին իրենց չեզոքութեան մասին։

Սեպտեմբերի կէսերուն Գերմանիան արդէն գրաւուած էր Լեհաստանի տարածքի համարեայ կեսը, վերջինիս ռազմաքաղաքական պարտութիւնը այլեւս ոչ մէկ կասկած չէր հարուցանէր։ Այդ պահին խաղի մէջ մտավ Խորհրդային Միութիւնը։

 
Պատերազմը 1935-1939 թթ.

ԽՍՀՄ-ի տարածքային ընդարձակումըԽմբագրել

Խորհրդային Միութիւնը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբնական փուլն օգտագործեց իր տարածքն ընդարձակելու եւ միջազգային դիրքերն ուժեղացնելու համար։ 17 Սեպտեմբեր1939-ին Խորհրդային զօրքերը մտան Լեհաստան։[5] 12 օր տեւած պատերազմական գործողութիւններու ընթացքին խորհրդային զորքերը առաջ շարժեցան 250-350 քմ, գրաւեցին Արեւմտեան Ուքրանիան եւ Արեւմտեան Պելառուսիա, որոնք Լեհաստանին անցած էին 1920 թ.։ Անցկացուած ընտրութիւններու արդիւնքին մէջ այդ երկու շրջաններուն ալ յայտարարուեցխն խորհրդային իշխանութիւն։ Անոնք դիմեցին ԽՍՀՄ Գերագոյն Խորհուրդին՝ ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ մտնելու խնդրանքով։ 1 Նոյեմբեր1939-ին բաւարարուեցաւ ուքրաինացիներուն, իսկ Նոյեմբեր 2-ին՝ պելոռուսներու պահանջը։ Այդ շրջանները համապատասխանաբար մտան Ուքրանական եւ Պելոռուսական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու կազմին մէջ։

Այսպիսով՝ գերմանական եւ խորհրդային զորքերու հարուածներու տակ ինկավ լեհական պետութիւնը։ Խորհրդային միութիւնը 1939 թ.-ի աշնան Էսթոնիային, Լաթվիային եւ Լիթվային պարտադրեց փոխադարձ օգնութեան համաձայնագիր ստորագրել։ Ան, ըստ այդ հրամանագրի, «Խորհրդային միութեան եւ մերձպալթեան երկիրներու անվտանգութիւնը ամրապնդելու նպատակով» իրավունք ստացաւ այդ երկիրներուն մէջ ունենալ ռազմածովային եւ ռազմաօդային յենակայաններ։

Խորհրդա-ֆիննական պատերազմըԽմբագրել

  1. ՎԵՐԱՅՂՈՒՄ Կաղապար:Հիմնական յօդուած

Խորհրդային Միութիւնը, իր հիւսիսային սահմաններու եւ Լենինկրատի (այժմ՝ Սանկտ Փեթերպուրկ) անվտանգութիւնը ապահովելու պատրուակով, 30 Նոյեմբեր1939-ին պատերազմ սկսաւ Ֆինլանտայի դէմ։ Ֆիննական պատերազմը ցոյց տուաւ Խորհրդային Միութեան անբաւարար պատրաստուածութիւնը ռազմական տեսակետէն։ Հարձակումը Ֆինլանտայի վրայ բողոքի մեծ ալիք առաջացուց աշխարհի վրայ։ 14 Դեկտեմբեր1939-ին Ազգերու լիկան ԽՍՀՄ-ին, վտարեց իր շարքերէն։ ԽՍՀՄ-ին մեծ զոհողութիւններու գնով հաջողեցաւ հասնիլ որոշակի յաջողութիւններու, եւ 13 Մարտ1940-ին ստորագրուեցաւ խորհրդա-ֆիննական հաշտութեան պայմանագիր։ Խորհրդային Միութիւնը 30 տարի ժամկետով պիտի վարձակալէր Խանկո թերակղզին եւ հարակէն կղզիները՝ ռազմական յենակայան կառուցելու համար[6]։

 
Լեհաստանի գրաւումը ԽՍՀՄ-ի եւ Գերմանիայի կողմէն

Խորհրդային Միութեան հետագայ առաջխաղացումներըԽմբագրել

Յաջորդ տարուայ ամռան Խորհրդային Միութեան մաս դարձան Պեսարապիան եւ Հիւսիսային Պուքովինան։ Այդ տարածքները, որ կը պատկանէին Ռոմանիային, ան հարկադրուած եղաւ զիջիլ ԽՍՀՄ-ին՝ վերջինիս ճնշման ներքոյ։

1940 թ. ամռան սրուեցան Խորհրդային Միութեան յարաբերութիւնները մերձպալթեան պետութիւններուն հետ։ ԽՍՀՄ-ը կ'անհանգստանար, որ անոնք կրնան Գերմանիայի, ինչպես նաեւ Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի հակախորհրդային քաղաքականութեան յենակէտ դառնալ։ Յունիս ամսուայ ընթացքին Լաթվիայի, Լիթվայի եւ Էսթոնիայի մէջ, ոչ առանց Խորհրդային Միութեան միջամտութեան, տեղի ունեցան պետական յեղաշրջումներ, եւ այդ երկիրներուն մէջ հաստատուեցան խորհրդային կարգեր։ Անոնք դիմեցին ԽՍՀՄ Գերագոյն Խորհրդին՝ ԽՍՀՄ կազմին մէջ մտնելու խնդրանքով։ 1940 թ. Օգոստոսին անոնց այդ խնդրանքը բաւարարուեցաւ։

Նախապատերազմական իրադարձութիւններԽմբագրել

Իտալիայի ներխուժումը Եթովպիա (1935)Խմբագրել

 
Պենիթօ Մուսոլինիի ստուգայցը զինուորներուն Եթովպա-իտալական պատերազմի ժամանակ, 1935թ.

Երկրորդ Եթովպա-իտալական պատերազմը գաղութատիրական պատերազմ էր, որս կսաւ 1935 թուականի հոկտեմբերին եւ աարտեցաւ 1936 թուականի Մայիսին: Պատերազմը սկսաւ իտալացիներու ներխուժմամբ Եթովպական կայսրութիւն, որ տեղի ունեցաւ Իտալական Սոմալիայէն եւ Էրիթրեայէն[7]: Պատերազմի հետեւանքով գրաւուեցաւ Եթովպիան եւ այն բռնկեց նոր ստեղծուած Իտալական Արեւելեան Ափրիկա գաղութին (Africa Orientale Italiana), բացի այդ այն ցոյց տուաւ Ազգերու Լիկայի թուլութիւնը խաղաղութեան ամրապնդման գործնթացի մէջ: Իտալիան եւ Եթովպիան կը համարուէին Ազգերու Լիկայի անդամ, սակայն Լիկան ոչ մէկ բան կատարեց պատերազմը չթոյլատրելու համար[8]: Գերմանիան միակ եւրոպական տէրութիւնն էր, որ բացէ ի բաց սատարեց ներխուժումը: Իտալիան ի պատասխան սատարեց Գերմանիային Աւստրիայի կլանման հարցին մէջ[9]:

Սպանիայի քաղաքացիական պատերազմ (1936–39)Խմբագրել

Երբ բռնկեցաւ քաղաքացիական պատերազմը Սպանիոյ մէջ, Հիթլերը եւ Մուսոլինին ռազմական օգնութիւն ցուցաբերեցին ազգայնականներուն, որոնց կը գլխաւորէր զօրավար Ֆրանցիսքօ Ֆրանքօոն: ԽՍՀՄ-ը կը սատարէր գործող կառավարութեանը, Սպանիայի հանրապետութեանը: Աւելի քան 30.000 օտարերկրացի կամաւորականներ, յայտնի որպէս Միջազգային գումարտակի զինուորներ, նոյնպէս կը կռուէին ազգայնականներու դէմ: Գերմանիան եւ ԽՍՀՄ-ը օգտագործեցին այս պատերազմը որպէս միջոց փորձարկելու իրենց զէնքերը եւ մարտավարութիւնները: Ազգայնականները յաղթեցին քաղաքացիական պատերազմին՝ 1939 թուականի Ապրիլին եւ Ֆրանքոն դառնալով բռնապետ, մենակալ` պաշտօնապէս մնաց չէզոք Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի ընթացքին, սակայն գլխաւորապէս կը սատարէր Առանցքին[10]: Գերմանիայի հետ բարեկամութիւնը ընդգծելու համար անոնք ուղարկեցին կամաւորներու, որպէսզի մարտնչին Արեւելեան ռազմաճակատին[10]:

Ճափոնի ներխուժումը Չինաստան (1937)Խմբագրել

1937 թուականին Ճափոն նուաճեց Չինաստանի ներկայիս մայրաքաղաք Փեքինը Մարքօ Փոլօ կամուրջի պատահարէն յետոյ, որ առիթ դարձաւ, որպէսզի Ճափոնը ներխուժէ Չինաստան[11]: ԽՍՀՄ-ն արագօրէն ստորագրեց Չինաստանի հետ չհարձակման պայմանագիր եւ սկսաւ հումք մատակարարել Չինաստանին: Սեպտեմբերէն Նոյեմբեր ամիսներուն Ճափոն յարձակեցաւ Թայուանի վրայ[12][13]: Կեներալիսիմուս Չան Քայշին պատրաստեց իր լաւագոյն բանակը, որպէսզի պաշտպանէ Շանհայը, սակայն երեք ամիս տեւած կռիւներէն յետոյ Շանհայը ինկաւ: Ճափոնցիները շարունակեցին հետ մղել չինական զօրքերուն` նուաճելով մայրաքաղաք Նանքինը 1937 թուականի Դեկտեմբերին: Նանքինի անկումէն յետոյ տասնեակ հազարաւոր, եթէ ոչ հարիւր հազարաւոր չինացիներ կոտորուեցան ճափոնցիներու կողմէն[14][15]:

1938 թուականի Մարտին Չինական ազգայնական զօրքերը յաղթանակ տարին իրենց առաջին մեծ ճակատամարտ Թաերչժուանում, սակայն ատկից յետոյ նուաճեցին Սույչժոու քաղաքը Մայիսին[16]: 1938 թուականի Յունիսին չինական զօրքերը փորձեցին կանգնեցնել ճափոնցիներու յառաջխաղացումը` ջրհեղեղ կազմակերպելով Դեղին գետի վրայ, եւ այդ ժամանակ տուաւ չինացիներուն կազմակերպել իրենց պաշտպանութիւնը Ուհանի մէջ, սակայն քաղաքը նուաճեցին ճափոնցիները Հոկտեմբերին[17]: Ճափոնցիներու ռազմական յաղթանակները այն արդիւնքը չունեցան ինչպէս ծրագրած էին ճափոնցիները, քանի որ Չինաստանի կառավարութիւնը դեռ կը գործէր Չունցինի մէջ եւ կը շարունակէր պատերազմը[18][19]:

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նշված ամսաթիվը պայմանական է եւ վիճարկվում է որոշ մասնագետների կողմից։ Տես, օրինակ, Ե՞րբ է սկսվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ — Վալենտինա Ֆալինի հիշողությունները // «Արգումենտի նեդելի» № 18 (104), 7 մայիսի 2008 (ռուս.)
  2. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատմություն 1939—1945. 1982. С. 465. Սեպտեմբերի 2 — Ճափոնիայի անվերապահ կապիտուլիացիայի ստորագրման օր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջ։ (ռուս.)
  3. Gerhart Binder. Epoche der Entscheidungen/ Eine Geschichte des 20. Jahrhunderts. Sechste Auflage. Stuttgart-Degerloch: Seewald Verlag. 1960.
  4. II. Weltkrieg / Dokumentation Das III.Reich. Gütersloch: Mohndruck Graphische Betriebe GmbH. 1989
  5. Գաբրիել Գորոդեցկի «Լեդակոլի միֆը։ «Պատերազմի նախօրեին»։ (ռուս.)
  6. Ռուս-ֆինլանդական հաշտության պայմանագիր Հոդված III, Մոսկուա, 12 մարտ 1940. (ռուս.)
  7. Andrea L. Stanton, Edward Ramsamy, Peter J. Seybolt (5 January 2012)։ Cultural Sociology of the Middle East, Asia, and Africa: An Encyclopedia։ էջ 308։ ISBN 9781412981767։ արտագրուած է՝ 6 April 2014 
  8. Barker, 1971, էջեր 131–2
  9. Kitson, 2001, էջ 231
  10. 10,0 10,1 Payne, 2008
  11. Eastman, 1986, էջեր 547–51
  12. Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Footnotes/anchor_id_list' not found.
  13. Lua error in package.lua at line 80: module 'Module:Footnotes/anchor_id_list' not found..
  14. Levene, Mark and Roberts, Penny. The Massacre in History. 1999, page 223-4
  15. Totten, Samuel. Dictionary of Genocide. 2008, 298–9.
  16. Hsu, Chang, էջեր 221–230
  17. Eastman, 1986, էջ 566
  18. Taylor, 2009, էջեր 150–2
  19. Sella, 1983, էջեր 651–87