Բացել գլխավոր ցանկը

Երկրորդ Համաշխարհային Պատերազմ

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմ (1 Սեպտեմբեր[1] 1939 - 2 Սեպտեմբեր 1945[2]), պատերազմ երկու համաշխարհային ռազմաքաղաքական դաշնակիցներու միջեւ, մարդկային պատմութեան մեջ ամենաարիւնառու հակամարտութիւնը (համաշխարհային պատերազմ)։ Վերջինիս մէջ ներքաշուած են այդ ժամանակ գոյութիւն ունեցող պետութիւններէն 61-ը (աշխարհի բնակչութեան 80%-ը)։ Ռազմական գործողութիւնները տեղի ունեցած են երեք մայրցամաքներու եւ չորս օվկիանոսներու մէջ։ Երբեւէ տեղի ունեցած միակ ռազմական բախումն է, երբ օգտագործուած է հիւլեական զէնք։ Պատերազմը դարձավ շուրջ 60 միլիոն զոհերու պատճառ։

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմին սկիզբըԽմբագրել

Պատերազմին պատճառներըԽմբագրել

Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը արդիւնքն էր խոշոր պետութիւններու միջեւ քաղաքական, տնտեսական եւ գաղափարական խոր եւ անհաշտ հակասութիւններու։ Գերմանիա, Իտալիան եւ Ճափոնը, գտնելով, որ ուժերու հարաբերակցութիւնը փոխուած է հօգուտ իրենց, պայքար ծավալեցին աշխարհի մէջ Անգլիոյ, Ֆրանսայի եւ ԱՄՆ-ի քաղաքական տիրապետող դիրքերը վերացնելու եւ աշխարհի նոր վերաբաժանման նպատակով։

Անոնց համար կարեւոր խնդիր էր նաեւ Խորհրդային Միութեան տապալումը եւ համայնաւարական վտանգի վերացումը։ Իսկ Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի հիմնական նպատակն էր պահպանել իրենց տիրապետող քաղաքական եւ տնտեսական դիրքերը։ ԱՄՆ-ն թէեւ պատերազմի առաջին փուլին ընթացքին պաշտոնապէս չեզոք դիրք կը գրաւէր, սակայն աւելի համակիր էր անկլո-ֆրանսական խմբավորման։

Պատերազմի սկիզբը եւ Լեհաստանի գրաւումըԽմբագրել

Ֆաշիստական Գերմանիոյ առաջին զոհը եղավ Լեհաստանը։ Պատրաստուելով ռազմական գործողութիւններու ընդդեմ Լեհաստանի՝ Հիթլերը դեռ 1939 թուականի Ապրիլին նշած էր, որ անհրաժեշտ է «հարձակիլ Լեհաստանի վրայ առաջին իսկ հնարաւորութեան դեպքով»։

Պատերազմի սկիզբը Գերմանիան ուներ 100-էն աւելի բաժանմունք, 4400 ինքնաթիռ եւ մոտ 100 խոշոր նաւեր եւ սուզանաւեր։

 
Պատերազմի ընթացքը Եւրոպայի մէջ

Հիթլերը կ'ակնարկէր Երիտասարդ Թուրքերու կողմէն 1915 թ. Արեւմտեան Հայաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան միւս տարածքներուն մէջ իրականացուած հայերու ցեղասպանութիւնը, որ մնացած էր անպատիժ։

1 Սեպտեմբեր1939-ի առաւոտեան գերմանական զորքերը ներխուժեցին Լեհաստան։ Այդ տարին պաշտոնապէս ընդունուած է որպէս Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկիզբ։ Նոյն օրը երեկոյան Գերմանիային հանձնուեցաւ Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի բողոքի նոտան[3]։ Վերջիններս սպառնացին, որ եթէ Գերմանիան չդադարացնէ ռազմական գործողութիւնները եւ իր զորքերը դուրս չբերէ Լեհաստանի տարածքէն, ապա անոնք կը կատարեն Լեհաստանի հանդէպ իրենց պարտաւորութիւնները։ Խոսքը այստեղ այն մասին էր, որ 25 Օգոստոս1939-ին Անգլիոյ եւ Լեհաստանի միջեւ ստորագրուած էր փոխադարձ օգնութեան պայմանագիր։ Համանման պայմանագիր կնքուած էր նաեւ Ֆրանսայի եւ Լեհաստանի միջեւ։ Սակայն Գերմանիան՝ հաշուի չառնելով վերջնագիրի բնոյթ կրող անկլո-ֆրանսական նոտան, շարունակեց իր հարձակողական գործողութիւնները։

3 Սեպտեմբեր1939-ին Անգլիան եւ Ֆրանսան պատերազմ հայտարարեցին Գերմանիային։ Անոր պատերազմ հայտարարեցին նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ գաղութները Ավստրալիան, Նոր Զելանտան, Քանատան եւ Հարավ-Աֆրիքեան Միութիւնը։[4]. Սակայն Հիթլերը վստահ էր, որ Անգլիան եւ Ֆրանսան լուրջ քայլերու չեն դիմէր Լեհաստանը փրկելու համար, եւ ան չի սխալեցաւ։ Անկլո-ֆրանսական սպառնալիքները խոսքին այն կողմ չանցան։ Գերմանիոյ հարձակումէն անմիջապէս էտք ԽՍՀՄ-ը եւ ԱՄՆ-ն հայտարարեցին իրենց չեզոքութեան մասին։

Սեպտեմբերի կէսերուն Գերմանիան արդէն գրաւուած էր Լեհաստանի տարածքի համարեայ կեսը, վերջինիս ռազմաքաղաքական պարտութիւնը այլեւս ոչ մէկ կասկած չէր հարուցանէր։ Այդ պահին խաղի մէջ մտավ Խորհրդային Միութիւնը։

 
Պատերազմը 1935-1939 թթ.

ԽՍՀՄ-ի տարածքային ընդարձակումըԽմբագրել

Խորհրդային Միութիւնը Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի սկզբնական փուլն օգտագործեց իր տարածքն ընդարձակելու եւ միջազգային դիրքերն ուժեղացնելու համար։ 17 Սեպտեմբեր1939-ին Խորհրդային զորքերը մտան Լեհաստան։[5] 12 օր տեւած պատերազմական գործողություններու ընթացքին խորհրդային զորքերը առաջ շարժեցան 250-350 քմ, գրաւեցին Արեւմտեան Ուքրանիան եւ Արեւմտեան Պելառուսիա, որոնք Լեհաստանին անցած էին 1920 թ.։ Անցկացուած ընտրութիւններու արդիւնքին մէջ այդ երկու շրջաններուն ալ յայտարարուեցխն խորհրդային իշխանութիւն։ Անոնք դիմեցին ԽՍՀՄ Գերագոյն Խորհուրդին՝ ԽՍՀՄ-ի կազմի մեջ մտնելու խնդրանքով։ 1 Նոյեմբեր1939-ին բաւարարուեցաւ ուքրաինացիներուն, իսկ Նոյեմբեր 2-ին՝ պելոռուսներու պահանջը։ Այդ շրջանները համապատասխանաբար մտան Ուքրանական եւ Պելոռուսական Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու կազմին մէջ։

Այսպիսով՝ գերմանական եւ խորհրդային զորքերու հարուածներու տակ ինկավ լեհական պետութիւնը։ Խորհրդային միութիւնը 1939 թ.-ի աշնան Էսթոնիային, Լաթվիային եւ Լիթվային պարտադրեց փոխադարձ օգնութեան համաձայնագիր ստորագրել։ Ան, ըստ այդ հրամանագրի, «Խորհրդային միութեան եւ մերձպալթեան երկիրներու անվտանգութիւնը ամրապնդելու նպատակով» իրավունք ստացավ այդ երկիրներուն մէջ ունենալ ռազմածովային եւ ռազմաօդային հենակայաններ։

Խորհրդա-ֆիննական պատերազմըԽմբագրել

Խորհրդային Միութիւնը, իր հիւսիսային սահմաններու եւ Լենինկրատի (այժմ՝ Սանկտ Փեթերպուրկ) անվտանգութիւնը ապահովելու պատրուակով, 30 Նոյեմբեր1939-ին պատերազմ սկսաւ Ֆինլանտայի դէմ։ Ֆիննական պատերազմը ցոյց տուաւ Խորհրդային Միութեան անբաւարար պատրաստուածութիւնը ռազմական տեսակետէն։ Հարձակումը Ֆինլանտայի վրայ բողոքի մեծ ալիք առաջացուց աշխարհի վրայ։ 14 Դեկտեմբեր1939-ին Ազգերու լիկան ԽՍՀՄ-ին, վտարեց իր շարքերէն։ ԽՍՀՄ-ին մեծ զոհողութիւններու գնով հաջողեցաւ հասնիլ որոշակի յաջողութիւններու, եւ 13 Մարտ1940-ին ստորագրուեցաւ խորհրդա-ֆիննական հաշտութեան պայմանագիր։ Խորհրդային Միութիւնը 30 տարի ժամկետով պիտի վարձակալէր Խանկո թերակղզին եւ հարակէն կղզիները՝ ռազմական հենակայան կառուցելու համար[6]։

 
Լեհաստանի գրաւումը ԽՍՀՄ-ի եւ Գերմանիայի կողմէն

Խորհրդային Միութեան հետագայ առաջխաղացումներըԽմբագրել

Հաջորդ տարուայ ամռան Խորհրդային Միութեան մաս դարձան Պեսարապիան եւ Հիւսիսային Պուքովինան։ Այդ տարածքները, որ կը պատկանէին Ռոմանիային, ան հարկադրուած եղաւ զիջել ԽՍՀՄ-ին՝ վերջինիս ճնշման ներքոյ։

1940 թ. ամռան սրվեցան Խորհրդային Միութեան հարաբերութիւնները մերձպալթեան պետութիւններուն հետ։ ԽՍՀՄ-ը կ'անհանգստանար, որ անոնք կրնան Գերմանիայի, ինչպես նաեւ Անգլիոյ եւ Ֆրանսայի հակախորհրդային քաղաքականութեան հենակետ դառնալ։ Յունիս ամսուայ ընթացքին Լաթվիայի, Լիթվայի եւ Էսթոնիայի մէջ, ոչ առանց Խորհրդային Միութեան միջամտութեան, տեղի ունեցան պետական հեղաշրջումներ, եւ այդ երկիրներուն մէջ հաստատուեցան խորհրդային կարգեր։ Անոնք դիմեցին ԽՍՀՄ Գերագոյն Խորհրդին՝ ԽՍՀՄ կազմին մէջ մտնելու խնդրանքով։ 1940 թ. Օգոստոսին անոնց այդ խնդրանքը բաւարարուեցաւ։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի նշված ամսաթիվը պայմանական է եւ վիճարկվում է որոշ մասնագետների կողմից։ Տես, օրինակ, Ե՞րբ է սկսվել Երկրորդ համաշխարհային պատերազմը։ — Վալենտինա Ֆալինի հիշողությունները // «Արգումենտի նեդելի» № 18 (104), 7 մայիսի 2008 (ռուս.)
  2. Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի պատմություն 1939—1945. 1982. С. 465. Սեպտեմբերի 2 — Ճապոնիայի անվերապահ կապիտուլիացիայի ստորագրման օր։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմի վերջ։ (ռուս.)
  3. Gerhart Binder. Epoche der Entscheidungen/ Eine Geschichte des 20. Jahrhunderts. Sechste Auflage. Stuttgart-Degerloch: Seewald Verlag. 1960.
  4. II. Weltkrieg / Dokumentation Das III.Reich. Gütersloch: Mohndruck Graphische Betriebe GmbH. 1989
  5. Գաբրիել Գորոդեցկի «Լեդակոլի միֆը։ «Պատերազմի նախօրեին»։ (ռուս.)
  6. Ռուս-ֆինլանդական հաշտության պայմանագիր Հոդված III, Մոսկուա, 12 մարտ 1940. (ռուս.)