Փեքին

Չինաստանի մայրաքաղաքը

Փեկին (չին.՝ 北京, փինյին Běijīng ‒ Պեյճին), Չինաստանի մայրաքաղաքն է։ Աշխարհի խոշորագոյն եւ ամենախիտ բնակեցուած քաղաքներէն մէկը՝ 2010-ի տուեալներով՝ Փեքինի բնակչութիւնը 19,612,368 մարդ է։

Քաղաք
Փեքին
北京, Běijīng
Beijing montage.png
Ժամացոյցի սլաքի ուղղութեամբ վերէն՝ Տնանանմէն, Երկինքի տաճար, Ազգային մեծ թատրոն, Փեքինի ազգային թատրոն
Երկիր Չինաստան
Ներքին բաժանում գաւառի մակարդակի 18 վարչ. միաւոր
վոլոստի մակարդակի 273 վարչ. միաւոր
Քաղաքապետ Վան Ցիշան
Օրէնսդրական մարմին Q106079162?[1]
Տարածութիւն 16 410,54 քմ²
ԲԾՄ 43 մեթր
Բնակչութիւն 21 710 000 մարդ (2017)[2]
Կը գտնուի ափին Yongding River? եւ Qing River?
Ազգային կազմ Հաներ - 96%, մանչժուրիա - 2%,
տունկաններ - 2%, մոնկոլներ - 0,3%, հայեր 0,2%
Տեղաբնականուն փեքինցի
Ժամային գօտի UTC+8?
Հեռախօսային ցուցանիշ 10
Փոստային ցուցանիշ 100000 — 102600
Անուանուած է մայրաքաղաք? եւ հյուսիս?
Պաշտօնական կայքէջ beijing.gov.cn

Փեքինը բնակչութեան թիւով Չինաստանի երկրորդ քաղաքն է Շանհայէն վերջ։ Աշխարհի մէջ քիչ թիւով քաղաքներ եղած են մշակութային եւ քաղաքական կեդրոն դարերով։ Անոննցմէ մէկը Փեքինն է։

փեքինը յայտնի է իր բազմաթիւ շքեղ պալատներով, թանգարաններով, հսկայական քարէ պատերով ու դարպասներով։ Այդ շքեղ կոթողները եւ համալսարանները Փեքինը դարձուցած են Չինաստանի մշակութային եւ կրթական կեդրոն։

Ծագումնաբանութիւն եւ անուններԽմբագրել

Փեքին, չինական նշաններու ստուգաբանութեամբ՝ 北 հիւսիս եւ 京 մայրաքաղաք, բառացի թարգմանութեամբ կը նշանակէ "Հիւսիսային մայրաքաղաք"։ Վերջին 3,000 տարիներու ընթացքին քաղաքը բազմիցս փոխած է իր անունը։ Միայն 1949-ին, երբ Չինաստանի կոմունիստական կուսակցութիւնը քաղաքը դարձուց Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութեան մայրաքաղաք, քաղաքին վերադարձուեցաւ իր նախկին Փեքին անունը։

Անուանման ծագումԽմբագրել

Ք.Ա. 1027-ին Փեքինը յիշատակուած է Ծի անունով։ 608-ին Եան կայսեր հրամանով Հուանհէ գետի ջուրերը այստեղ հասած է ջրանցքով, որ մինչեւ օրս կը գործէ եւ նաւարկելի է։ 936-ին քաղաքը անուանուած է Սիցզին, 937-էն՝ Նանցզին, 12-րդ դարու կէսէն՝ Չժունտու կամ Տասին։ 1215-ին քաղաքը նուաճած են մոնկոլները, 13–14-րդ դարերուն Տատու կամ մոնկոլական Հանբալըկ անուամբ եղած է մոնկոլական Եուան կայսրութեան մայրաքաղաքը։ 1368-էն՝ մոնղոլական լուծէն Չինաստանի ազատագրումէն ետք, կոչուած է Պէյբին (խաղաղ հիւսիս)։ 1421-ին, դառնալով չինական Մին կայսրութեան մայրաքաղաքը, անուանուած է Պէյցզին (այստեղէն ալ՝ Փեքին անուանումը)։ 1644-ին Փեքինը գրաւած են ապստամբած գիւղացիները, ապա՝ մանջուրները, որոնք Չինաստանի մէջ հիմնած են Ցին թագաւորական հարստութիւնը։

Քոյր եւ գործընկեր քաղաքներԽմբագրել

Փեքինը աշխարհով մէկ ունի բազմաթիւ քոյր եւ եղբայրացած քաղաքներ, անոնցմէ շատերը մայրաքաղաքներ են իրենց երկիրներուն մէջ։

Չինական Հանրապետութեան հռչակումԽմբագրել

1912-ին՝ Սինհայի պուրժուական յեղափոխութեան ժամանակ, Փեքինը հռչակուած է Չինական Հանրապետութեան մայրաքաղաք։ 1937-ին քաղաքը զաւթած են ճափոնացիները։ Խորհրդային Սոցիալիստական Հանրապետութիւններու Միութեան օգնութեամբ 1945-ին Կուանտունեան բանակը այնտեղէն դուրս մղելէն ետք 3,5 տարի եղած է Կոմինիանի (Ազգային ժողովրդական կուսակցութիւն) իշխանութեան տակ։ 31 Յունուար 1949-ին Չինաստանի բանակը ազատագրած է քաղաքը եւ հռչակած Չինաստանի Ժողովրդական Հանրապետութիւնը (ՉԺՀ)՝ Փեքին մայրաքաղաքով։

ԵրթեւեկութիւնԽմբագրել

Փեքինը Չինաստանի 3-րդ խոշոր քաղաքն է՝ Չունցինէն ու Շանհայէն վերջ, մոլորակի ամենաարագ աճող քաղաքային ագլոմերացիան, Չինաստանի ամենախոշոր երթեւեկութեան հանգոյցը, ուր կը խաչաձեւուին բազմաթիւ երկաթուղիներ եւ մայրուղիներ, աւելի քան 100 օդային ուղիներ։ Փեքինի մէջ է Շոուտիի միջազգային օդակայանը, կը գործէ մեթրոպոլիտէն (1970-էն)։ Քաղաքը նախանաւահանգիստ է Դեղին ծովի Պոհայուան ծոցին մէջ (ծովէն հեռու է 180 քմ) եւ Փեքինի ջրանցքով (25 քմ) կը կապուի Եունտինհէ գետին։

ԿրթութիւնԽմբագրել

Չինաստանի խոշորագոյն ուսումնական հաստատութիւններէն մայրաքաղաքին էջ են Փեքինի համալսարանը (1898 ), բազմաթիւ բուհեր, գիտահետազօտական ինստիտուտներ, ՉԺՀ գիտութիւններու, բժշկական եւ գիւղատնտեսական գիտութիւններու ակադեմիաները, աստղադիտարանը, բուսաբանական այգին, կը գործեն Գեղարուեստի պատկերասրահը, Չինաստանի պատմութեան, Չինական յեղափոխութեան, Գուգուն (նախկին կայսերական պալատը) եւ այլ թանգարաններ, գրադարաններ, թատրոններ։

ՄշակոյթԽմբագրել

Չինական օփերային արուեստը, որու կեդրոնը Փեքինն է, չինական մշակոյթի գլխաւոր նուաճումներէն է. այն երգի, երկխօսութեան եւ ժեստերի, շարժումներու, մարտական հնարքներու ու ակրոբատիկայի բեմական գործողութիւններու համադրութիւն է։

ՃարտարապետութիւնԽմբագրել

Փեքինի պատմական մասը կառուցուած է խիստ երկրաչափօրէն. կազմուած է Ներքին ու Արտաքին քաղաքներէ։ Հնագոյն՝ Ներքին քաղաքը կը ներառէ Կայսերական քաղաքի համալիրը, որու միջուկը Փակ քաղաքն է՝ Կայսերական պալատի համալիրով (15-րդ դարու 1-ին կէս)։ Կայսերական քաղաքի կը համալիրեն Տայմէաօ (նախնիներու յիշատակի) տաճարը (1420, վերակառուցուած է 1544-ինն), Երեք ծովերու զբօսայգին եւ այլ շինութիւններ։ Արտաքին քաղաքի հարաւային մասին մէջ է «Երկինքի տաճար» համալիրը (1420–1530, վերակառուցուած է 18–19-րդ դարերուն)։

1949-ին Ժողովրդական յեղափոխութեան յաղթանակէն ետք սկսած է Փեքինի վերակառուցումը, ընդարձակուած է գլխաւոր մայրուղին, կառուցուած են բազմաթիւ բնակելի տուներ, հասարակական շէնքեր, ստեղծուած են նոր թաղամասեր։

Քաղաքական-վարչական կեդրոնը Տէանանմին հրապարակն է, որու արեւմտեան եւ արեւելեան մասերուն մէջ են Ժողովրդական ներկայացուցիչներու համաչինական համագումարներու, Չինական յեղափոխութեան եւ Չինաստանի պատմութեան թանգարաններու շէնքերը։

Քոյր եւ գործընկեր քաղաքներԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. (unspecified title) — 2021.
  2. http://www.ebeijing.gov.cn/BeijingInformation/BeijingNewsUpdate/t1506791.htm
  3. «NYC's Sister Cities»։ Sister City Program of the City of New York։ 2006։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2008-05-21-ին։ արտագրուած է՝ 1 Սեպտեմբեր 2008 
  4. «Protocol and International Affairs»։ DC Office of the Secretary։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2008-05-13-ին։ արտագրուած է՝ 12 Յուլիս 2008 
  5. «Twin cities of Riga»։ Riga City Council։ արտագրուած է՝ 2009 թ․ հուլիսի 27 
  6. «Prefeitura.Sp – Descentralized Cooperation»։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2008-12-24-ին։ արտագրուած է՝ 2012-09-27 
  7. «International Relations – São Paulo City Hall – Official Sister Cities»։ Prefeitura.sp.gov.br։ արտագրուած է՝ 1 Յունիս 2010 
  8. «Canberra's international relationships – Canberra's international relationships»։ cmd.act.gov.au։ արտագրուած է՝ 20 Հոկտեմբեր 2009 
  9. «Sister Cities of Manila»։ 2008–2009 City Government of Manila։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2008-06-07-ին։ արտագրուած է՝ 2 Յուլիս 2009 
  10. «Twinning Cities: International Relations» (PDF)։ Municipality of Tirana։ tirana.gov.al։ արտագրուած է՝ 23 Յունիս 2009