Բացել գլխավոր ցանկը

Ամսթերտամ (նէտ.՝ Amsterdam), Նետերլանտի մայրաքաղաքն է։ Ան կը գտնուի Ամսթէլ գետի տելթային մէջ, Էյսելմէր (Զյոյտեր Զէ) ծոցին մօտ եւ ջրանցքներով կը կապուի Հյուսիսային ծովուն հետ։ Վարչականօրէն մաս կը կազմէ Ամսթերտամի համայնքին։

Քաղաք
Ամսթերտամ
նէտ.՝ Amsterdam
Դրօշակ Զինանշան
Flag of Amsterdam.svg Wapen van Amsterdam.svg

AmsterdamLuchtfotoBmz.jpg
Երկիր Flag of the Netherlands.svg Հոլանտա[1]
Ենթարկում Մայրաքաղաք
Մարզ Հիւսիսային Հոլանտա
Մայրաքաղաքն է՝ Նիդերլանդներ
Քաղաքապետ Էպերհարտ ցանբ դեր Լան
Հիմնադրուած է՝ 1300 թ.
Առաջին յիշատակում 1275
Տարածութիւն 219 քմ²
ջրայինը 24,23 տոկոս
ԲԾՄ -2 մեթր
Բնակչութիւն 860 124 մարդ (2018)[2]
Խտութիւն 4768 մարդ/քմ²
Կը գտնուի ափին Ամստել, IJ եւ IJmeer
Ժամային գօտի UTC+1, ԿԵԺ եւ UTC+2
Հեռախոսային ցուցանիշ 020
Փոստային ցուցանիշ 1000–1098 եւ 1100–1109
Անուանուած է CSWY եւ Ամստել
Մականուն Mokum եւ מָקוֹם א
Պաշտօնական կայքէջ amsterdam.nl

ԲնակչութիւնԽմբագրել

 
Տարի Բնակչութիւն
1600 54 000 մարդ
1675 206 000 մարդ
1796 200 600 մարդ
Տարի Բնակչութիւն
1810 180 000 մարդ
1850 224 000 մարդ
1879 317 000 մարդ
Տարի Բնակչութիւն
1900 523 577 մարդ
2015 825 080 մարդ
2016 825 080 մարդ [3]
Տարի Բնակչութիւն
2017 851 573 մարդ [4]
2018 860 124 մարդ [2]

ՊատմութիւնԽմբագրել

Ամսթերտամը առաջին անգամ յիշատակուած է 1275 թուականին։ Անուանումը յառաջացած է Ամսթէլ գետի անունէն եւ հոլանտերէն damm (ամբարտակ) բառէն, որոնց միացումով կազմուած է Ամսթերտամը (Ամսթէլի ամբարտակ)։[5]

Ամսթերտամի դրօշին եւ զինանշանին վրայ պատկերուած են Սուրբ Անդրեասի երեք խաչերը, որպէս խորհրդանիշ՝ խիզախութեան, կամքի եւ սրտցաւութեան արդեօ՞ք սրտակցութիւն պէտք է ըլլայ։ Ըստ ժողովրդական աւանդոյթին, անոնք կ'ակնարկեն քաղաքին սպառնացող երեք վտանգները, որոնք են՝ ջուրը, կրակը եւ համաճարակները։

Զինանշանի վրայ գրուած կարգախօսն է՝ “Heldhaftig, Vastberaden, Barmhartig” (քաջարի, վճռական, կարեկցող)։ Զինանշանը 1947-ին Վիլհելմինա II–ի կողմէ նուիրուած է Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմի ընթացքին, քաղաքին ցուցաբերած խիզախութեան առթիւ։

ՀիմնադրումԽմբագրել

Ամսթերտամը համեմատաբար աւելի ուշ հիմնադրուած է քան՝ Հոլանտական այլ քաղաքներ, որոնցմէ են՝ Ռոթերտամը, Նեյմեխէնը եւ Ութրեխթը։ 2008 թուականին պատմաբան, աշխարհագրագէտ՝ Քրիս Տէ Պոթը առաջարկեց վարկած մը, ըստ որուն, Ամսթերտամի շուրջ գտնուող հողերը օգտագործուած են դեռ եւս X դարէն սկսեալ։ Սակայն այս վարկածը չէր հաստատեր, որ այդ շրջանին արդէն իսկ դրուած էր քաղաքին հիմքը։ Հողի մշակման աշխատանքները կապուած կրնային ըլլալ, ոչ թէ գիւղատնտեսութեան, այլ՝ տորֆ արդիւնահանման հետ։[6]

Ամսթերտամ քաղաքը իր իրաւունքներուն տիրացած է 1300 կամ 1306 թուականին։[7] 14-րդ դարէն սկսեալ Ամսթերտամը սկսած էր դառնալ բարգաւաճ երկիր, առաւելաբար Հանզայի լիկայի հետ առեւտուրի շնորհիւ։ 1345 թուականին Քալւերստրատի Երանելի հաղորդութիւնը քաղաքը վերածեց ուխտատեղիի, մինչեւ բողոքակական հաւատքի աւարտումը։ Մինչեւ օրս պահպանօղ «լուռ երթը» կը վկայէ ուխտաւորութեան հարուստ պատմութեան մասին։[8]

Ապստամբութիւնը սպանացիներու դէմԽմբագրել

XVI դարուն Հոլանտայի մէջ սկսաւ ապստամբութիւն մը, որուն գլխաւոր պատճառներէն էին՝ հարկերու բարձրացումը եւ սպանական հետաքննիչներու կողմէ բողոքականներու հետապնդումները։ Խռովութիւնները վերածուեցան ութսունամեայ պատերազմի, որ ի վերջոյ աւարտեցաւ Հոլանտայի անկախութեամբ։[9] Հոլանտական ապստամբութիւնը ղեկավարող Վիլհելմ Լռակեացի ջանքերուն շնորհիւ, Հոլանտայի Հանրապետութիւնը յայտնի դարձաւ որպէս՝ կրօնական բազմազանութեան նկատմամբ հանդուրժողութիւն ցուցաբերող երկիր։

Հրեաները` Իպերական թերակղզիէն, Հուկենոտները` Ֆրանսայէն, բարգաւաճ վաճառականները եւ տպագրիչները՝ Ֆլանտրիայէն, եւ տնտեսական զրկանքներէն, կրօնական արգելքներու պատճառով տեղահանուածները՝ Սպանիայի վերահսկողութեան տակ գտնուող Նետերլանտներու տարածքներէն, իրենց անվտանգութիւնը գտան Ամսթերտամի մէջ։ Ֆլամանտական տպագրիչներու ներհոսքը եւ քաղաքի մտաւորականութեան հանդուրժողականութիւնը Ամսթերտամը դարձուցին Եւրոպայի ազատ մամուլի կեդրոն։

ՏնտեսութիւնԽմբագրել

 
Ամսթերտամի ֆինանսական թաղամաս՝ Զյոյտասը։
 
I amsterdam-ն Ամսթերտամի զբօսաշրջային կարգախօսն է։
 
Ամսթերտամի յատակագիծը։

Ամսթերտամը Նետերլանտներու ֆինանսական մայրաքաղաքն է. դրամատուներու եւ ընկերութիւններու քանակով՝ ան Եւրոպայի խոշորագոյններէն է՝ Լոնտոնէն, Փարիզէն, Ֆրանկֆուրտէն եւ Պարսելոնայէն ետք։ Ամսթերտամի մէջ կը գործէ աշխարհի հնագոյն Ֆոնտային պորսան։ Ամսթերտամը ադամանդներու մշակման եւ գործարքի խոշոր կեդրոն է։ Քաղաքին եւ անոր արուարձաններուն մէջ կը գործեն ելեկտրոթեքնիքայի, արդիւնաբերութեան եւ մեքենաշինութեան ձեռնարկութիւններ։ Այնտեղ զարգացած են օդանաւաշինութիւնը, նաւաշինութիւնը, քիմիական քարիւղամշակման եւ փայտամշակման արդիւնաբերութիւնը։ Սննդամթերքի արտադրութիւնը կը զբաղուի մթերքներու վերամշակմամբ, ինչպէս՝ սուրճը, քաքաօն, ծխախոտը, կոկոսի իւղը, գետնախնձորը, հացահատիկը, շաքարն ու ճակնդեղը։

ԶբօսաշրջութիւնԽմբագրել

Ամսթերտամը այլ երկիրներէն կ՚ընդունի տարեկան քանի մը միլիոն զբօսաշրջիկ (2009 թուականի դրութեամբ՝ 4.63 մլն.)։[10]։ Ամսթերտամի զբօսաշրջային կարգախօսն է “I Amsterdam”ը, որ անգլերէն լեզուով կը համապատասխանէ “I am Amsterdam” արտայայտութեան. իսկ թարգմանաբար կը նշանակէ «Ես Ամսթերտամն եմ» կամ՝ «Ամսթերտամը ես եմ»։

ԴիրքըԽմբագրել

Ամսթերտամը կը գտնուի Նետէրլանտներու արեւմուտքը։ Ամսթէլ գետը կը վերջանայ քաղաքի կեդրոնը, բաժնուելով՝ բազմաթիւ ջրանցքներու։ Ջրանցքները ձեւաւորուած են 17-րդ դարու սկիզբը, երբ ներգաղթողներու հոսքը հասած է իր գագաթնակէտին։ Այդ շրջանին մշակուած է քաղաքի զարգացման սեղմ նախագիծը, ըստ որուն, կառուցուած են կիսաշրջանաձեւ չորս ջրանցքներ։ Անոնց ծայրամասերը կը հասնին մինչեւ Էյ (հոլանտերէն IJ) ծովածոցը։ Ջրանցքներու կառուցման հիմնական նպատակը եղած է ծովէն պաշտպանուիլը (Ամսթերտամը կը գտնուի ծովու մակերեսէն երկու մեթր ցած մակարդակի վրայ)։[11]

Քաղաքը շրջապատուած է հարթավայրերով. հարաւ-արեւմուտքի վրայ կը տարածուին տնկովի անտառներ։ Ան Հյուսիսային ծովուն կը միանայ երկար հիւսիսծովեան ջրանցքով։

Ամսթերտամը խիտ բանկեցուած քաղաք է։ Բնակչութեան խտութիւնը կը հասնի 4457 մարդ/ք․մ․2։ Քաղաքին շուրջը կը տարածուին արուարձանները։ [12] Զբոսայգիները գրավում են քաղաքի տարածքի 12%-ը։[13]

ԲնակչութիւնըԽմբագրել

Քաղաքի սահմաններէն ներս, Ամսթերտամի բնակչութեան թիւը կը կազմէ 800 000 մարդ, որուն կէսը ունի օտարերկրեայ ծագում։ 16-րդ եւ 17-րդ դարերու ընթացքին ներգաղթողները հիմնականօրէն եղած են հուկնոտները, ֆլամանտացիները, սեֆարտ հրեաները եւ վեսֆալիացիները։ Վերջինները եկած են առաւելաբար տնտեսական կարիքներու պատճառով։ Անոնց ներհոսքը շարունակուած է 18-րդ եւ 19-րդ դարերուն։ Մինչեւ Համաշխարհային Երկրորդ Պատերազմի սկիզբը՝ քաղաքի բնակչութեան 10%-ը կազմած են հրեաները։

20-րդ դարուն, դէպի Ամսթերտամ ներգաղթողներու առաջին զանգուածը հասած է 1940–ականներուն՝ անկախութիւն ստացած Ինտոնեզիայէն։ 1960-ականներուն սկսած է աշխատող ներգաղթողներու հոսքը՝ Թուրքիայէն, Մարոքէն, Իտալիայէն եւ Սպանիայէն։ Սուրինամի անկախացումէն ետք, Ամսթերտամ հասած է սուրինամցիներու մեծ հոսք։

Այսօր, ոչ արեւմտեան ծագումով բնակիչները, մօտաւորապէս կը կազմեն քաղաքի մէկ երրորդը եւ երեխաներու աւելի քան 50%-ը։[14][15][16]։

Ամենախոշոր կրօնական խումբը քրիստոնեաներն են (2000 թ. Ին 17%), որոնք կը բաղկանան կաթողիկէներէ եւ բողոքականներէ։ Երկրորդ մեծաթիւ կրօնքը իսլամն է (2000 թ. ին 14%), որոնց մեծ մասը սուննի դաւանանքի ներկայացուցիչներ են։ ։[17][18] Թէեւ "Leef en laat leven" «ապրի՜ր եւ թոյլ տուր որ ապրին» կարգախօսը կը միաւորէ հոլանտացիները եւ մանաւանդ Ամսթերտամի բաց եւ հանդուրժող հանրութիւնը, սակայն Համաշխարհային Երկրորդ Պաերազմէն ետք տեղի ունեցած տարբեր ցեղերու, կրօնքներու եւ մշակոյթներու մեծաքանակ ներհոսքը ստեղծած է լարուածութիւն։ Իր 176 տարբեր ազգութիւններով՝ Ամսթերտամը ներկայիս աշխարհի քաղաքներու կարգին ամենաբազմազան ազգութիւններու օթեւանն է։[19]։

ՃարտարապետութիւնըԽմբագրել

 
Սուրբ Նիկոլասի եկեղեցին

Ամսթերտամը ունի ճարտարապետական հարուստ պատմութիւն։ Ամսթերտամի ամենահին կառոյցը կը համարուի 1306-ին նուիրաբերուած Oude Kerk-ը (հին եկեղեցի) ն։[20] Հնագիւն փայտէ կառույցն է het Houten Huys-ը։[21] Անոր հնագոյն կառոյցն է het Houten Huys-ը, որ կառուցուած է շուրջ 1425-ին եւ մէկն է անոր երկու շէնքերէն, որ պահպանուած է մինչեւ այսօր։ Ան նաեւ Ամսթերտամի մէջ գոթական ճարտարապետութեան նմոյշներէն է։

16-րդ դարուն փայտէ շինութիւնները քանդուելով կը փոխարինուէին աղիւսէ կառուցուածքներով։ Այս ժամանակահատուածին կառուցուած են Վերածնունդի ոճով բազմաթիւ շէնքեր։ Այդ շրջանի շէնքերը շատ հեշտութեամբ կը տաբերակուին իրենց աստինաճաձեւ ճակատներով, որ հոլանտական սովորական Վերածնունդի ոճն է։ Ամսթերտամը արագօրէն զարկ տուած է ի՛ր իսկ Վերածնունդի ճարտարապետութեան։ Այս շէնքերը կառուցուած են ճարտարապետ Հենրիկ Տէ Կէյսէրի սկզբունքներով։[22] Հենրիկ Տէ Կէյսէրի նախագծած ապշեցնող շէնքերէն մէկն է Westerkerk-ը։ 17-րդ դարուն «պարոքքօ» կոչուող ճարտարապետութիւնը մեծ ընդունելութիւն գտած ու տարածում գտած է Եւրոպայի մէջ։ Այս շրջանը կը համընկնէր Ամսթերտամի «Ոսկեդար»ու շրջանին հետ։ Ամսթերտամի մէջ նշեալ ոճի ճարտարապետներէն էին՝ Յակոբ Վան Կամպէնը, Փիլիպս Վինգբոնսը եւ Դանիէլ Ստալպայէրտը։[23]

19-րդ դարու վերջը տարածուած էր «Ար Նուվօ» (Jugendstil կամ Art Nouveau) ոճը, որուն հիման վրայ կառուցուած են բազմաթիւ շէնքեր։ Նոյն ժամանակաշրջանին, Ամսթերտամի արագ ընդարձակման հետ միատեղ, կեդրոնի մերձակայ շրջաններուն մէջ նոյնպէս կառուցուած են նոյն ոճի շէնքեր։ Թանգարանի հրապարակի (Museumplein) հարեւանութեամբ կառուցուած շէնքերը կը պատկանին “Jugendstil” ոճին։ Նոր ժամանակաշրջանին նախորդող ոճերէն ամենայայտնին եղած է՝ “Ար Տեկօ”ն։ Ամսթերտամը ունեցած է այս ոճի իր վարկածը՝ Ամսթերտամի դպրոցը (Amsterdamse School)։ Ամբողջ շրջան մը՝ ինչպիսին է “Rivierenbuurt”-ը, կառուցապատուած է այս ոճով։[24] Ամսթերտամի դպրոցի ոճով կառուցուած շէնքերու ճակատներու առանձնայատկութիւնը անոնց հարուստ զարդանաշխերն են՝ տարօրինակ (թերեւս իւրօրինակ) ձեւով շրջանակուած դռներն ու պատուհանները։

Հին քաղաքի կեդրոնը, 19–րդ դարէն առաջ հանդիպող ճարտարապետական ամենատարբեր ոճերու կիզակէտն է։ Անոնց հարեւանութեամբ կառուցուած է 20-րդ դարու սկիզբի շէնքերը, որոնցմէ են նաեւ՝ քաղաքի կեդրոնը գտնուող այս ոճի քանի մը ապշեցնող օրինակները։

Քաղաքի կեդրոնը եւ անոր հարեւանութեամբ գտնուող պատմական շէնքերու մեծ մասը ջրանցքներու երկայնքով կառուցուած հարուստ վաճառականներու տուներ էին։

Ուշագրաւ փաստԽմբագրել

1695 թուականին Ամսթերտամի մէջ տպագրուած է «Համատարած Աշխարհացույց» անունով հայերէն լեզուով առաջին քարտէսը՝ Թովմաս Վանանդեցիի կողմէ։ Ան՝ Եւրոպայի տարածքին տպագրուած առաջին քարտէսներէն կը յամարուի, որ ունի աշխարհագրական աստիճանացոյց։

Ամսթերտամի մէջ ծնած նշանաւոր մարդիկԽմբագրել

 
Քաղաքի համայնապատկերը

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. archINFORM — 1994.
  2. 2,0 2,1 http://statline.cbs.nl/Statweb/publication/?DM=SLNL&PA=37230NED&D1=17&D2=77&D3=215&LA=EN&HDR=T&STB=G1,G2&VW=T
  3. http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230ned&D1=0,17&D2=39,66,88,121&D3=(l-4)-l&VW=T
  4. http://statline.cbs.nl/StatWeb/publication/?DM=SLNL&PA=37230NED&D1=17-18&D2=57-650&D3=l&LA=EN&HDR=T&STB=G1,G2&VW=T
  5. Հ. Ղ. Գրգեարեան, Ն. Մ. Հարությունեան (1987)։ Աշխարհագրական անուններին բառարան։ Երևան: «Լւիս»։ էջ էջ 24 
  6. «Amsterdam 200 jaar ouder dan aangenomen» (Dutch)։ Nu.nl։ 22 October 2008։ արխիւացուած բնօրինակէն 25 October 2008-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ հոկտեմբերի 22 
  7. «De geschiedenis van Amsterdam» (Dutch)։ Municipality of Amsterdam։ արխիւացուած բնօրինակէն 18 May 2008-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 21 
  8. «Mirakel van Amsterdam» (Dutch)։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 21 
  9. «Eighty Years' War» (Dutch)։ Leiden University։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 12 May 2008-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 21 
  10. Fedorova, T and Meijer, R (January 2007)։ «Toerisme in Amsterdam 2006/2007» (PDF) (Dutch)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2012-05-27-ին։ արտագրուած է՝ May 22, 2008 
  11. «Actueel Hoogtestand Nederland» (Dutch)։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 18 
  12. «Kerncijfers Amsterdam 2007» (PDF) (Dutch)։ արխիւացուած բնօրինակէն 28 May 2008-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 18 
  13. «Openbare ruimte en groen: Inleiding» (Dutch)։ արխիւացուած բնօրինակէն 24 June 2008-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 18 
  14. «Half of young big-city dwellers have non-western background»։ Cbs.nl։ արտագրուած է՝ 2010 թ․ հոկտեմբերի 10 
  15. «Bevolking naar herkomstgroepering, 1 january 2001–2006» (Dutch)։ Dienst Onderzoek en Statistiek (Research and Statistics Service)։ արտագրուած է՝ 2007 թ․ ապրիլի 19 
  16. «Most foreign babies born in big cities»։ Cbs.nl։ 26 April 2004։ արխիւացուած բնօրինակէն 25 September 2010-ին։ արտագրուած է՝ 2010 թ․ հոկտեմբերի 10 
  17. «Religie Amsterdam» (PDF) (Dutch)։ արխիւացուած բնօրինակէն 28 May 2008-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 22 
  18. «Bureau of Onderzoek en Statistiek: 'Geloven in Amsterdam'» (PDF)։ արտագրուած է՝ 2012 թ․ ապրիլի 25 
  19. Quest, issue of march 2009
  20. «Oude Kerk official website»։ արտագրուած է՝ 2009 թ․ հունիսի 10 
  21. «Houten Huys» (Dutch)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 26 December 2007-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 19 
  22. «Amsterdamse renaissance in de stijl van Hendrick de Keyser» (Dutch)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 27 November 2008-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 19 
  23. «Hollands Classicisme» (Dutch)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 2 February 2007-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 21 
  24. «Amsterdamse School» (Dutch)։ արխիւացուած է բնօրինակէն-էն՝ 27 October 2007-ին։ արտագրուած է՝ 2008 թ․ մայիսի 21