Միքայէլ Չամչեան

Հայ ականաւոր պատմաբան, քերականագէտ, լեզուաբան, աստուածաբան եւ մանկավարժ

Միքայէլ Չամչեան (4 (15) Դեկտեմբեր 1738, Իսթանպուլ30 Նոյեմբեր (12 Դեկտեմբեր) 1823), հայ ականաւոր պատմաբան, քերականագէտ, լեզուաբան, աստուածաբան և մանկավարժ։ ԺԸ. դարաշրջանի կղերական աւատական ներկայացուցիչ, Վենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան անդամ։

Միքայէլ Չամչեան
Mikayel Chamchian 1.jpg
Ծնած է 4 (15) Դեկտեմբեր 1738
Ծննդավայր Իսթանպուլ, Օսմանեան Կայսրութիւն
Վախճանած է 30 Նոյեմբեր (12 Դեկտեմբեր) 1823 (84 տարեկանում)
Ազգութիւն հայ
Ուսումնավայր Մխիթարեան Վարժարաններ
Մասնագիտութիւն պատմաբան, լեզուաբան

ԿենսագրութիւնԽմբագրել

Ծնած է Կոստանդնուպոլիս։ Նախնական կրթութիւնը ստացած է Կոստանդնուպոլսոյ մէջ, ապա՝ Ս. Ղազար կղզիի Մխիթարեան վարժարանին մէջ։ Տիրապետած է յունարէնին, լատիներէնին, իտալերէնին, ֆրանսերէնին, գերմաներէնին, եբրայերէնին, ասորերէնին, սանսկրիտին, պարսկերէնին և թրքերէնին։ 1762-էն սկսեալ անդամակցած էՎենետիկի Մխիթարեան միաբանութեան։ 1769-ին վարդապետ ձեռնադրուած է և նշանակուած՝ Պասրայի և Պաղտատի հայ կաթոլիկ համայնքի հոգևոր առաջնորդ։ 1776-1789 թուականներուն վարած է Ս. Ղազարի, 1789-1791 թուականներուն՝ Տրանսիլվանիոյ Եղիսաբէթուպոլիս քաղաքի հայկական վարժարաններու վերատեսուչի, 1795-1823 թուականներուն՝ Կոստանդնուպոլսոյ Մխիթարեան միաբանութեան մեծաւորի պաշտօնները, եղած է միաբանութեան վարչական մարմինի խորհրդական։ 1779-ին հրատարակած է «Քերականութիւն Հայկազեան լեզուի» գործը, որ 1801-1859 թուականներուն վերահրատարակուած է 15 անգամ և շուրջ 100 տարի օգտագործուած՝ որպէս գրաբարի քերականութեան լաւագոյն դասագիրք։ Չամչեանի հայագիտական գործունէութեան մէջ կ՛առանձնանայ «Պատմութիւն Հայոց ի սկզբանէ աշխարհի մինչև ցամ Տեառն 1784» (3 հատոր, 1784-1786 թուականներուն) գործը։ Մշակած է ժամանակագրութիւն, փորձած է պարբերացնել հայոց պատմութիւնը, առաջադրած է պատմութեան ըմբռնման նոր սկզբունքներ։ «Մեկնութիւն սաղմոսաց» (10 հատոր, 1815-1823 թուականներուն) երկասիրութիւնը հայ մեկնողական գրականութեան գլուխ գործոց մըն է։ Կոստանդնուպոլսոյ առաքելական և կաթոլիկ համայնքներու միջև սուր պայքարը հարթելու նպատակով, գրած է «Վահան հաւատոյ...» ծաւալուն դաւանաբանական երկը, որ Հռոմի հաւատաքննութեան գերագոյն ատեանի որոշմամբ ճանչցուած է հերետիկոսական և ոչնչացած (համառօտ տարբերակը հրատարակուած է 1873-ին, Կալկաթայի մէջ)։ Կոստանդնուպոլսոյ հայ համայնքները միաբանելու նպատակով՝ բանակցութիւններ վարած է Կոստանդնուպոլսոյ հայոց պատրիարքներ՝ Յովհաննէս Չամաշրճեանի և Պօղոս Գրիգորեանի հետ, խորհրդակցութիւններու հրաւիրած է զանոնք, պատրաստած է «Հրաւէր սիրոյ» յատուկ շրջաբերականը, սակայն նախաձեռնութիւնը դատապարտած են թէ՛ Էջմիածինը, և թէ՛ Վատիկանը։

Վախճանած է 1823-ին, Կոստանդնուպոլսոյ մէջ[1]։

ԳործերըԽմբագրել

 
Միքայէլ Չամչեանի «Պատմութիւն Հայոց» գիրքերը

Միքայէլ Չամչեանցը հայերէնը՝ Աստուածային լեզու ըլլալուն մասինԽմբագրել

Հայր Միքայէլ վարդապետ Չամչեանց հայերէնը՝ իբրև մարդոց առաջին լեզու և Աստուծոյ լեզու ըլլալու դրոյթին պաշտպաններէն մէկն է: Ըստ անոր՝ այդ մասին մարդիկ, յատկապէս պատմական գիտութեամբ ու լեզուաբանութեամբ զբաղողներէն շատեր վաղ ժամանակներէն արդէն գիտէին... այդ բոլորէն մեկնելով՝ Ժը. դարու Մխիթարեան հայ մեծագոյն այս գիտնականը՝ իր ժամանակի փայլուն պատմաբաններէն մէկը ըլլալով, նաև՝ լեզուաբան, քերականագէտ, աստուածաբան ու մանկավարժ, յայտարարած է և ապացուցած, որ Ա. ՀԱՅԵՐէՆԸ ԱՍՏՈՒԾՈՅ լեզուն էր, Բ. անիկա նախամարդոց լեզուն եղած է մինչև լեզուներու այսպէս կոչուած բաժանումը: Ընդ որում Չամչեանց հիմնաւորած է այդ դրոյթը Աստվածաշունչի ու այլ պատմական աղբիւրներու տեղեկութիւններով ու անոնց վերլուծմամբ: Եթէ արդի գրական արևելահայերէնով գրուի Չամչեանցի այդ միտքը, անիկա կ'ունենայ հետևեալ տեսքը. ՙՙՊէտք է ըսել, որ այն առաջին բարբառը, որմով մարդիկ կը խօսէին Ադամէն մինչև լեզուներու բաժանումը, հայոց լեզուն էր, որ մնաց [որպէս այդպիսին] մինչև օրս՚՚: Բնագիրին մէջ, որ գրուած էր գրաբարով կամ ԴԱՍԱԿԱՆ հայերէնով, որմով շարադրուած էր Ժը. դարու հայ մեծագոյն պատմաբանին այդ միտքը (և ընդհանրապէս անոր գրեթէ բոլոր պատմագիտական, լեզուագիտական ու այլ երկերը), անիկա կը հնչէր հետևեալ ձևով. ՙՙՄարդ է ըսած, թէ այն առաջին բարբառ` որով խօսէին մարդիկ յԱդամայ անտի մինչև ցբաժանումն լեզուաց, հայոցն էր. որ և մնաց մինչև ցայժմ:՚՚ Տե՛ս Հայր Միքայէլ վարդապետ Չամչեանց, ՙՙՊատմութիւն Հայոց։ Ի սկզբանէ աշխարհի մինչև ցամ Տեառն 1784՚՚

ԳրականութիւնԽմբագրել

ԾանօթագրութիններԽմբագրել

Արտաքին յղումներԽմբագրել