Բացել գլխավոր ցանկը

Լեզուաբանութիւն, գիտութիւն[1], որուն ուսումնասիրութեան առարկան լեզուն է[2], լեզուի կառուցուածքը, բովանդակութիւնը եւ լեզուն՝ համատեսքի մէջ[3]: Լեզուի ուսումնասիրութեան ոլորտին մէջ կատարուած առաջին քայլերը իրականացուած են թերեւս մ. թ. ա. 4-րդ դարուն, երբ հնդիկ քերականագէտ Պանինին իր «Ատադհյայի» («Astādhyāyl» – «Ութնամատյան») աշխատանքում նկարագրեց սանսքրիտ լեզուն[4][5][6]:

Լեզուաբանները սովորաբար կը վերլուծեն մարդկային լեզուն՝ ուսումնասիրելով արտասանութեան եւ նշանակութեան միջեւ կապը[7]: Հնչիւնաբանութիւնը կ՛ուսումնասիրէ խօսքի եւ լեզուի հնչիւնները եւ անոնց ձայնային եւ արտասանական հատկութիւնները: Լեզուի բովանդակութեան ուսումնասիրութիւնը միւս կողմէն կը զբաղի այն հարցով, թէ ինչպէս լեզուները կը կանոնագրուին առարկաներու, հատկութիւններու եւ աշխարհի այլ երեւոյթներու միջեւ եղած յարաբերութիւնները՝ իմաստ հաղորդելու, վերլուծելու եւ տալու, ինչպէս նաեւ երկիմաստութիւնը գտնելու եւ վերացնելու համար[8]: Մինչդեռ իմաստաբանութեան ուսումնասիրութիւնը կը զբաղի ճշմարիտ հետեւութիւններով, գործաբանութիւնը կը զբաղի այն հարցով, թէ ինչպէս իրավիճակային համատեքստը կ՛ազդէ իմաստի վրայ[9]:

Քերականութիւնը կանոններու համակարգ է, որ կը կառավարէ տուեալ լեզուի մէջ արտայայտութիւններու գործածութիւնը: Այս կաննոները կը վերաբերին ինչպէս արտասանութեան[10], այնպէս ալ նշանակութեան, եւ բաղադրիչ կազմող կանոններու ենթահամակարգներ կ՛ընդգրկեն, որոնք կը վերաբերին հնչիւնաբանութեան (հնչիւնային համակարգերու կազմակերպումը), ձեւաբանութեան (բառերու կազմութիւնը եւ կառուցուածքը) եւ շարահիւսութեան (բառակապակցութիւններու եւ նախադասութիւններու կազմութիւնը)[11]: Ժամանակակից տեսութիւնները, որոնք կը զբաղին քերականութեան սկզբունքներով, կը գործեն Նոամ Ճոմսկիի սերող լեզուաբանութեան շրջանակներուն մէջ[12]:

20-րդ դարու սկզբը Ֆերտինանտ տը Սոսիւրը իր՝ կառուցուածքային լեզուաբանութեան ձեւակերպման մէջ տարբերութիւն դրաւ լեզուի եւ խօսքի միջեւ: Ըստ անոր՝ խօսքը մարդոց կողմէն լեզուի արտաբերումն է, իսկ լեզուն վերացական երեւոյթ է, որ կը սահմանէ կանոններու համակարգ, որ կը կառավարէ լեզուի գործածութիւնը[13]: Այս տարբերակումը նման է Նոամ Ճոմսկի՝ փոխակերպական կամ սերող քերականութեան տեսութեան մէջ լեզուական ունակութեան եւ գործածման միջեւ տարբերակմանը: Ըստ Ճոմսկիի՝ ունակութիւնը անհատի՝ լեզուն օգտագործելու բնածին կարողութիւնը եւ երկբայական է (լեզու), այն ինչ գործածումը այն եղանակն է, ըստ որուն անհատները, խումբերը եւ համայնքները լեզուն (խօսք) կը գործածեն[14]:

Խօսքի ուսումնասիրութեամբ (որ մշակութային խօսակցութեան եւ բարբառներուն մէջ կը դրսեւորուի) կը զբաղի հանրալեզուաբանութիւնը, որ կ՛ուսումնասիրէ որեւէ լեզուական համայնքի ներսը գտնուող լեզուաբանական հայեցակետներու բարդ համակարգերը: Այս մէկը նաեւ կ՛ուսումնասիրէ յօդուածներու եւ զրոյցներու կառուցուածքը: Այս մէկը կ՛ըլլայ լեզուաբանական տուեալներու հաւաքագրման կամ ալ նիւթերու լեզուաբանութեան միջոցով, որ կը վերցնէ բնական միջավայրին մէջ լսուած խօսքը եւ կ՛ուսումնասիրէ քերականական եւ այլ հատկութիւններու տարբերակները[15]:

Ոճաբանութիւնը նաեւ կ՛ըզբաղի լեզուական տարբեր համայնքներու գրաւոր կամ բանաւոր ճարախօսութեան ուսումնասիրութեամբ, տարբեր ժանրերու, ինչպէս նաեւ զանգուածային լրատուամիջոցներու խմբագրական կամ պատմողական ձեւաչափերու ուսումնասիրութեամբ[16]: 1960 – ականներուն Ժաք Տերիտան եւս տարբերութիւն դրաւ բանաւոր եւ գրաւոր խօսքի միջեւ՝ առաջարկելով, որ գրաւոր խօսքը ինքնին ուսումնասիրուի որպէս հաղորդակցութեան լեզուաբանական միջոց[17]: Հնագրութիւնը հետեւաբար գիտաճիւղ է, որ կ՛ուսումնասիրէ գիրերու (որպէս նշաններ) զարգացումը լեզուին մէջ[18]: Լեզուի ձեւական ուսումնասիրութիւնը նաեւ հասած է այնպիսի ոլորտներու զարգացմանը, որոնցմէ են՝ հոգելեզուաբանութիւնը, որ կ՛ուսումնասիրէ լեզուի գործառոյթներն ու արտայայտումը միտքին մէջ, նեարդալեզուաբանութիւնը, որ կ՛ուսումնասիրէ ուղեղին մէջ կատարուող լեզուական գործընթացները, կենսալեզուաբանութիւնը, որ կ՛ուսումնասիրէ լեզուի կենսաբանական զարգացումը եւ լեզուի ձեռքբերումը, որ կ՛ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս երեխաները եւ մեծահասակները կ՛իմանան լեզուական գիտելիքներ:

Լեզուաբանութիււնը նաեւ կ՛ըզաբղի լեզուի վրայ ազդող հասարակական, պատմական եւ քաղաքական այն գործոններու ուսումնասիրութեամբ, որոնք լեզուաբանական եւ լեզուական համատեքստը կը սահմանեն[19]: Պատմական եւ զարգացումային լեզուաբանութեան ենթաճիւղերը շեշտը կը դնեն նաեւ այն բանին վրայ, թէ ինչպէս լեզուները կը զարգանան եւ կը փոխուին ժամանակի ընթացքին:

Փաստագրական լեզուաբանութիւնը կը միաւորուի մարդաբանական հետազօտութիւնը լեզուաբանականի հետ՝ նկարագրելու համար լեզուներն ու անոնց քերականութիւնը: Բառարանագրութիւնը կը զբաղի այն բառերու գրանցմամբ, որոնք կը կազմեն լեզուի բառապաշարը: Լեզուի բառապաշարը կազմող բառերը կ՛արձանագրուին բառարաններուն մէջ: Համակարգչային լեզուաբանութիւնը կը զբաղի բնական լեզուի կաղապարելով: Թարգմանութեան ընթացքին կ՛օգտագործուին լեզուագիրներու ունեցած յատուկ գիտելիքները, ինչպէս նաեւ լեզուական կրթութիւնը՝ օտար լեզուի ուսուցումը: Մասնագէտները կ՛աշխատին կառավարութեան հետ՝ կրթութեան ոլորտին մէջ նոր նախագիծեր իրականացնելու համար, որոնք հիմնուած են լեզուաբանական հետազօտութիւններու վրայ:

Լեզուաբանութեան հետ կ՛առնչուին նաաեւ նշանագիտութիւնը եւգրաքննադատութիւնը, թարգմանութիւնը:

ԵզրոյթԽմբագրել

Մինչեւ 20-րդ դարը բանասիրութիւն բառը, որ ստեղծուած էր 1716-ին,[20] հիմնականին մէջ կը վերաբերէր լեզուի գիտութեան, որ այն ժամանակ թերեւս միայն պատմական բնոյթ կը կրէր:[21][22][23] Երբ Ֆերտինանտ տը Սոսիւրը սկսաւ պնդել, որ լեզուն պէտք է նաեւ լեզուի համաժամանակեայ ուսումնասիրութիւն ըլլայ, բանասիրութիւն բառը սկսաւ վերաբերիլ միայն լեզուի քերականութեան, պատմութեան եւ ոճական հնարքներու ուսումնասիրութեան:[24][25]

Չնայած «լեզուաբան» բառը որպէս «լեզուն ուսումնասիրող անձ» ստեղծուած է 1641-ին, «լեզուաբանութիւն» բառը առաջին անգամ օգտագործուած է 1847-ին: Այդ ժամանակէն ի վեր լեզուաբանութիւն բառը կ՛օգտագործուի «լեզուի գիտութիւն» նշանակութեամբ:[26][27]

Շեղումներ եւ ընդհանրութիւններԽմբագրել

Չնայած լեզուաբանական որոշ տեսութիւններ կը կեդրոնանան լեզուին մէջ առկայ տարբեր շեղումներու վրայ, որոնք կ՛առաջանան հասարակութեան տարբեր խումբերուն մէջ, միւս տեսութիւնները շեշտը կը դնեն մարդկային բոլոր լեզուներուն բնորոշ ընդհանուր հատկանիշներու վրայ: Շեղումներու տեսութիւնը հետեւաբար յայտնի լեզուներ կը մշակէ, օրինակ անգլերէնի եւ ֆրանսերէնի, տարբեր գործածութիւնները ամբողջ աշխարհին մէջ, ինչպէս նաեւ փոքր բարբառները եւ տարածաշրջանային վերափոխումները: Շեղումներու տեսութիւնը ուշադրութիւն կը դարձնէ մշակութային փուլերուն, որոնց ենթարկուած է որեպէ լեզու: Վարը նշուած են այդ փուլերէն քանի մը հատը:

ՓիջինԽմբագրել

Որեւէ լեզուի փիջին փուլը այն փուլն է, որուն ընթացքին հաղորդակցում կը կատարուի քերականական պարզեցուած կաղապարներու միջոցով: Այդպիսի հաղորդակցում իրականանումէ երկու կամ աւելի խումբերու միջեւ, որոնք ոչ մէկ ընդհանուր լեզու չունին: Այս պարագային խօսողները տարբեր լեզուներու տարրեր կ՛օգտագործեն:

ԿրէոլԽմբագրել

Կրէոլը լեզուի այն փուլն է, որուն ընթացքին տարբեր լեզուներու միախառնումէ կը զարգանայ մէկ այլ բնական լեզու: Այս մէկը տեղի կ՛ունենայ լեզուի փիջին փուլէն ետք: Կրէոլ փուլին ընթացքին առաջացած լեզուն ամբողջական է եւ կրնայ օգտագործուիլ որեւէ համայնքի մէջ եւ դառնալ անոր մայրենի լեզուն:

ԲարբառԽմբագրել

Բարբառը լեզուի տարբերակ է, որ բնորոշ է լեզուակիրներու որոշակի խումբի:[28] Այն մարդիկ, որոնք տուեալ լեզուի որեւէ բարբառով կը խօսին, սովորաբար իրարու հետ կապուած են հասարակական ինքնութեամբ: Այս մէկը ճիշդ այն է, որ կը տարոերէ բարբառը լեզուի մակարդաէն կամ ճառախօսութենէն, որոնց մէջ մշակութային ինքնութիւնը ոչ մէկ դեր չի խաղար: Բարբառները լեզուի տարբերակներ են, որոնք ունին իրենց քերականական եւ հնչիւնաբանական օրէնքները, լեզուաբանական եւ ոճական առանձնահատկութիւնները, սակայն չունին լեզուի պաշտօնական կարգավիճակ: Բարբառները լեզուի կարգավիճակ կ՛ըստանան միայն հասարակական եւ քաղաքական դրդապատճառներով: Բարբառներու (ինչպէս նաեւ լեզուներու) միջեւ տարբերակումը հիմնուած է քերականական, շարահիւսական կանոններու եւ ոճական առանձնահատկութիւններու վրայ:

Համընդհանուր քերականութիւնը հաշուի կ՛առնէ բոլոր լեզուներու եւ բարբառներու միջեւ եղած կառուցուածքային նմանութիւնները, ինչպէս նաեւ նորածիններու գիտակցութեան մէջ եղած բնածին լեզուական կարողութիւնները: Այս միտքը հիմնուած է սերող քերականութեան տեսութեան եւ լեզուաբանութեան ձեւական դպրոցներու վրայ, որոնց հետեւորդներն են Նոամ Ճոմսկիը եւ այլն:[29]

ՏրամասութիւնԽմբագրել

Ճառախօսութիւն կամ խոհականութիւնը լեզուն է հասարակական գործադրման մէջ, եւ այն բազմաշերտ գաղափար է: Որպէս հասարակական երեւոյթ՝ ճառախօսութիւնը տարբեր գաղափարախօսութիւններ կ՛արտայայտէ գրավոր եւ բանաւոր խօսքի միջոցով: Ճառախօսութեան վերլուծութեամբ կարելի է ուսումնասիրել կամ բացայայտել այս գաղափարախօսութիւնները: Այս մէկը ժանրի վրայ, որ կ՛ընտրուի տարբեր իրավիճակներուն համապատասխան: ՃԱռախօսութիւնը նաեւ կ՛ազդէ լեզուի յօդուածի վրայ հնչիւնաբանական կամ ալ բառաքերականական մակարդակով: Որեւէ ճառախօսութիւն լեզուի տարբերակ կը դառնայ, երբ այս մէկը կ՛օգտագործուի այս կերպ որեւէ յատուկ նպատակով, եւ կ՛անուանուի լեզուի ոճ կամ մակարդակ:[30] Կրնայ ըլլալ նորաբանութիւններ, որոնք ի յայտ կու գայ որեւէ ոլորտին մէջ մասնագիտացում ունեցող համայնքի փորձառութեան պատճառով: Լեզուի մակարդակները եւ տրամասութիւնները, հետեւաբար, իրարմէ կը տարբերուին բառապաշարով եւ երբեմն նաեւ ոճով: Օրինակ՝ բժիշկները իրենց հաղորդակցութեան ընթացքին կ՛օգտագործեն բժշկութեան ոլորտին պատկանող բառապաշար եւ բառերը (բժշկական ճառախօսութիւն):

Տիպար լեզուԽմբագրել

Երբ որեւէ բարբառ կը փաստագրուի իր քերականութեան լեզուաբանական հատկանիշներու հիման վրայ, որոնք առաջացած են տուեալ համայնքին մէջ, այս շէկը ձեռք կը բերէ քաղաքական եւ ազգային ճանաչում: Այս մէկը այն փուլն է, երբ լեզուն կը հարաուի տիպար տարբերակ, որուն քերականական օրէնքները զարգացած, ուղղուած եւ կայունացած են: Անգլերէնը եւ ֆրանսերէնը, օրինակ, հասած են այն փուլին, որ կը համարուի տիպար լեզուներ:

Որեւէ լեզուի ընդհանուր հատկանիշներու ուսումնասիրութիւնը կ՛ընդգրկէ հետեւեալ գաղափարները.

ԲառապաշարԽմբագրել

Բառապաշարը բառերու եւ նախադասութիւններու հաւաքածու է, որ կը պահուի խօսողի միտքին մէջ: Բառապաշարը կազմուած է բառերէ եւ կախեալ է ձեւոյթներէ, որոնք բառերու մաս կը կազմեն եւ չեն կրնար առանձին հանդէս գալ, ինչպէս օրինակ՝ ածանցները: Որոշ ժամանակ բարդ բառերը եւ որոշ ասացուածքներ եւբ առակապակցութիւններ նոյնպէս բառապաշարի մաս կը համարուին: Բառարաններուն մէջ այբբենական կարգով կը փորձեն ընդգրկել որեւէ լեզուի բառապաշարը, սակայն կախեալ ձեւոյթները սովորաբար չեն ընդգրկուիր: Բառարանագրութիւնը, որ սերտ կապուած է իմաստաբանութեան ոլորտի հետ, գիտութիւն է, որ կը դասակարգուի տուեալ լեզուի բառապաշարը բառարաններուն մէջ եւ հանրագիտարաններուն մէջ: Բառապաշարին մէջ աւելցած նոր բառերը կը կոչուին նորաբանութիւններ:

Կը համարուի որ խօսողի լեզուական ունակութիւնները կախուած են անոր բառապաշարէն, այսինքն բառերու քանակութիւն, որ ան գիտէ: Սակայն լեզուաբանները այս մէկը առասպել կը համարեն: Շատ լեզուաբաններ կը կարծեն, որ մարդու լեզուական ունակութիւնները կախուած են քերականութեան իմացութենէն: Նոյնիսկ շատ փոքր բառապաշարով քերականութեանը տիրապետելու դէպքին, հնարաւոր է կազմել անսահման թիւով նախադասութիւններ:

ՅարաբերականութիւնԽմբագրել

Ըստ Սեպիր-Ուորֆի վարկածի (լեզուաբանական յարաբերականութիւն) լեզուի կառուցուածքը կ՛ազդէ մարդու աշխարհայացքի վրայ: Ունիվերսալիստները կը հաւատան, որ ընդհանրութիւններ կան ինչպէս մարդկանց ընկալման մէջ, այնպէս ալ լեզուին մէջ, այնինչ հարաբերականութեան տեսութեան կողմնակիցները այն կարծիքին են, որ մարդիկ եւ լեզուները տարբեր են: Չնայած լեզուաբանական յարաբերականութեան տեսութիւնը մշակած են ամերիկացի լեզուաբաններ Էտուարտ Սեպիրը եւ Պենճամին Լի Ուորֆը, Սեպիր-Ուորֆի վարկած բառը առաջադրած է Սեպիրի աշակերտը՝ Հարի Հոիճերը: 20-րդ դարու գերմանացի լեզուաբան Լէօ Վայսգերբերը նոյպէս շատ աշխատութիւններ ունի լեզուաբանական յարաբերականութեան վերաբերեալ: Այս տեսութեան կողմնակիցները տարբերութիւնը կը տեսնեն ճանաչողութեան մակարդակի եւ իմաստային ոլորտի մէջ: 1980- ականներուն ճանաչողական լեզուաբանութեան ի յայտ գալուն պէս մեծցաւ լեզուաբանական յարաբերականութեան նկատմամբ հետաքրքրութիւնը: Տարբեր մտածողներ, որոնցմէ են օրինակ Ճորճ Լակոֆֆը, կը պնդեն, որ լեզուն կ՛արտացոլէ մշակութային տարբեր այլաբանութիւններ, այնինչ Ժագ Դերիդայի աշխատութիւնները սերտ կապուած են լեզուաբանութեան մէջ յարաբերականութեան շարժման հետ:

ԿառոյցներԽմբագրել

Լեզուական կառոյցը նշանակութեան եւ ձեւի զուգադրումն է: Նշանակութեան եւ ձեւի ցանկացած զուգադրում Սոսյուրական նշան է: Օրինակ՝ «կատու» նշանակութիւնը ամբողջ աշխարհին մէջ կ՛արտայայտուի հնչիւնային տարբեր կաղապարներով (բանաւոր խօսք), ձեռքերու եւ դէմքի տարբեր արտայայտութիւններով (նշանային լեզու) եւ գրաւոր նշաններով (գրաւոր լեզու):

Լեզուաբանները, որոնք կառոյցներու վրայ կը կեդրոնանան, կը փորձեն հասկնալ որեւէ լեզուի կաննոները, որոնք կը կիրառեն տուեալ լեզուի լեզուակիրները (յաճախ անգիտակցաբար): Լեզուական բոլոր կառոյցները կարելի է բաժնել մասերու, որոնք կը միաւորուին՝ համաձայն կանոններու, վերլուծութեան տարբեր մակարդակներու միջոցով: Օրինակ՝ «տասներորդ» բառը կարելի է վերլուծել երկու տարբեր մակարդակներով: Բառի ներքին կառուցուածքի մակարդակով (ձեւաբանութիւն)՝ «տասներորդ» բառը կազմուած է թիւ եւ կարգ ցոյց տուող լեզուական բառաձեւերէ: Հնչիւնական կառուցուածքի տեսանկիւնէն (հնչիւնաբանութիւն)՝ կառուցուածքային վերլուծութիւնը ցոյց կու տայ, որ «տասը» բառի «ը» ձայնաւորը «տասներորդ» բառը կազմելու ժամանակ կը զեղջուի: Չնայած որ լեզուակիրները ճիշտ կ՛օգտագործեն այս կանոնները, անոնք ոչ միշտ կը հասկնան անոնց էութիւնը:

Լեզուաբանութիւնը կազմուած է բազմաթիւ ճիւղերէ, որոնք կը զբաղին լեզուի կառուցուածքի առանձին մասերու ուսումնասիրութեամբ: Այն տեսուիւնը, որ կը լուսաբանէ այս բոլորը, առաջադրած է Նոամ Ճոմսկին,եւ այս մէկը կը կոչուի սերող տեսութիւն կամ ալ համընդհանուր քերականութիւն: Լեզուաբանութէան ճիւղերէն որոշները շեշտը կը դնեն ձեւի վրայ, իսկ միւսները՝ նշանակութեան: ԱՆոնք իրարմէ կը տարբերին նաեւ ուսումնասիրութեան տիրոյթներով՝ հնչիւն, բառ, բառակապակցութիւն, ճառախօսութիւն:

ՔերականութիւնԽմբագրել

Ենթաճիւղերը, որոնք շեշտը կը դնեն լեզուի քերականական ուսումնասիրութեան վրայ, կը ներառեն հետեւեալը.

  • Հնչիւնաբանութիւն, խօսքի հնչիւններու արտաբերման եւ ընկալման ֆիզիքական հատկանիշներու ուսումնասիրութիւնը;
  • Հնչիւթաբանութիւն, հնչիւններու ուսումնասիրութիւնը՝ որպէս խօսողի մտքին մէջ առաջացող վերացական երեւոյթներ, որոնք կ՛օգնեն տարբերակել իմաստներ (հնչոյթներ);
  • Ձեւաբանութիւն, ձեւոյթներու կամ բառերու ներքին կառուցուածքի ուսումնասիրութիւնը;
  • Շարահիւսութիւն, կ՛ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս բառերը կը միաւորուին՝ կազմելու համար քերականական բառակապակցութիւններ եւ նախադասութիւններ;
  • Իմաստաբանութիւն, բառերու իմաստներու եւ կայուն բառակապակցութիւններու ուսումնասիրութիւնը;
  • Գործաբանութիւն, կ՛ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս ասոյթները կը գործածուին հաղորդակցման ընթացքին, ինչպէս նաեւ համատեքստի եւ արտալեզուական գործոններու ազդեցութիւնը իմաստի վրայ;
  • Ճառախօսութիւն-վերլուծություն, կ՛ուսումնասիրէ լեզուի գործածումը յօդուածմներուն մէջ (բանաւոր, գրաւոր, նշանային խօսք)
  • Ոճաբանութիւն, կ՛ուսումնասիրէ լեզուական գործոնները (ճարտասանութիւն, առոգանութիւն, շեշտ), որոնք ճառախօսութիւնը համայօդուածին մէջ կը դնեն;
  • Նշանագիտութիւն, նշաններու եւ իմաստաւորման գործընթացի՝ ցուցման, նշանակութեան, նմանութեան, համաբանութեան, խորհրդանշութեան, փոխաբերութեան եւն, ուսումնասիրութիւնը:

ՈճԽմբագրել

Ոճաբանութիւնը կ՛ուսումնասիրէ յօդուածներու մեկնաբանութիւնը լեզուական եւ հնչերանգային ոճերու տեսակէտէն: Ոճաբանական վերլուծութիւնը կը հանգեցնէ բարբառներու եւ լեզուի մակարդակներու նկարագրութեան ուսումնասիրութեան: Ոճական առանձնահատկութիւններու շարքին կը պատկանին ճարտասանութիւնը,[31] առոգանութիւնը, շեշտը, երգիծանքը, հեգնանքը, երկխօսութիւնը եւ այլն: Ոճաբանական վերլուծութիւնը կրնայ ներառել նաեւ լեզուի ուսումնասիրութիւնը գրականութեան կանոնական աշխատութիւններուն մէջ, ոճային գրականութեան մէջ, լուրերուն մէջ, գովազդներուն եւ հաղորդակցման այլ ձեւերուն մէջ: Այսպիսով, ոճաբանութիւնը յօդուածի մեկնաբանումն է:

ՄոտեցումներԽմբագրել

ՏեսականԽմբագրել

Լեզուաբանութեան ոլորտին մէջ քննարկման կարեւոր թեմա է այն, թէ ինչպէս պէտք է լեզուն սահմանել եւ հասկանալ: Որոշ լեզուաբաններ կը կիրարեն «լեզու» բառը որպէս մարդու ուղեղին մէջ բնածին կաղապար մը, որ թոյլ կոու տայ մարդոց ձեռնարկել լեզուական վարքագիծ: Կը համարուի, որ «համընդհանուր քերականութիւնը» կ՛օգնէ երեխաներուն լեզուներ սորվիլ տարբերել ցանկացած լեզուի քերականօրէն ճիշտ ձեւակերպուած նախադասութիւնները: Այս տեսակէտի հետեւորդները, որոնք կը պատկանին լեզուաբանութեան այն դպրոցին, որ հիմնուած է Նոամ Ճոմսկիի սերող տեսութեան վրաէ, առանձնապէս չեն նայիր լեզուն որպէս մէկ բան, որ առաջացած եւ զարգացած է հաղորդակցման նպատակով: Անոնք լեզուն աւելի շատ կը նկատեն որպէս մարդու միտքերը ձեւաւորող գործընթաց:

ԳործնականԽմբագրել

Լեզուաբաններու մէկ այլ խումբ «լեզու» բառը կը դիտուի որպէս հաղորդակցային համակարգ, որ զարգացած է աջակցելու համար համատեղ գործունէութեան: Քերականութեան այսպիսի տեսութիւնները, որոնք «գործնական» կը կոչուին, լեզուն կը տեսնեն որպէս մէկ գործիք, որ զարգացած եւ հարմարեցուած է այդ կիրառողներու հաղորդակցային պահանջներուն:[32]

ՁեւաբանութիւնըԽմբագրել

Լեզուաբանութիւնը հիմնականին մէջ նկարագրողական բնոյթ ունի: Լեզուաբանները կը նկարագրեն եւ կը բացակրեն լեզուի հատկութիւնները՝ առանց ենթակայական դատողութիւններ կատարելու այն մասին, թէ հատկութիւններէն եւ գործածութիւններէն որ մէկն է լաւը, եւ որ մէկը՝ վատ: Այս մէկը այսպէս է բոլոր գիտութիւններուն մէջ. կենդանաբանը կ՛ուսումնասիրէ կենդանական աշխարհը՝ առանց իր սեփական կարծիքը յայտնելու կենդանական տեսակներու առաւելութիւններու եւ թերութիւններու վերաբերեալ:

Լեզուաբանական կանոնակարգումը, միւս կողմէն, ընտրութիւն կը կատարէ լեզուական գործածութիւններու միջեւ՝ յաճախ օժանդակելով լեզուի որեւէ բարբառի կամ ալ ակրոլեկտի: Այս մէկուն նպատակը լեզուական տիպար ունի կամ նորմ հաստատելն է, որուն իբր արդիւնք հաղորդակցումը աւելի դիւրին կը դառնայ: Սակայն, միւս կողմէն, լեզուական կանոնակարգումը կրնայ ըլլալ լեզուի որեւէ բարբառի գրողներու վրայ՝ այլ բարբառներու վրայ ազդեցութիւն գործելու արդիւնք (լեզուաբանական կայսերականութիւն): Լեզուաբանական կանոնակարգման ծայրահեղ օրինակ կրնայ ըլլալ գրաքննիչներու վարքը, որոնք կը փորձեն ոչնչացնել որոշ բառեր եւ կառոյցներ՝ անոնք վնասաբեր համարելով հասարակութեան համար: Սակայն, լեզուաբանական կանոնակարգումը կարելի է ճիշտ օգտագործել լեզուի ուսուցման ժամանակ, որ թոյլ կու տայ լեզուն սորվողներուն տարբերել ճիշտ եւ սխալ կառոյցները:

Գործառական քերականութիւնԽմբագրել

Լեզուի գործառական տեսութիւնները կ՛ենթադրեն, որ եթէլեզուն հաղորդակցման համար գործիք է, ուրեմն խելամիտ կըլլայ ունեցուածքներ ուսումնասիրել՝ հիմնուելով անոնց գործառոյթներուն վրայ: Քերականութեան գործառական տեսութիւնները կը տարբերին ձեւական տեսութիւններէն այդ բանով, որ վերջիններս եղանակներ կը փնտրեն՝ սահմանելու եւ նկարագրելու համար լեզուի տարբեր միաւորները, եւ թէ անոնք, որպէս ձեւական կանոններու համակարգեր, ինչպէս կապուած են իրար հետ, այնինչ քերականութեան գործառական տեսութիւնները կը սահմանեն լեզուի գործառոյթները, այնուհետեւ կը կապեն անոնց լեզուական այն միաւորներուն հետ, որոնք կը կատարեն այդ գործառոյթները: Այլ կերպով ըսած՝ քերականութեան գործառական տեսութիւնները շեշտը կը դնեն անոր վրայ, թէ ինչպէս լեզուները կը գործածուին, այլ ոչ թէ լեզուական մաիւորներու միջեւ ձեւական յարաբերութիւններու վրայ:[33] Գործառական տեսութիւնները լեզուն կը նկարագրեն՝ հիմուելով լեզուի տարբեր մակարդակներուն վրայ գոյութիւն ունեցող գործառոյթներու վրայ.

  • Հնչիւյթաբանական գործառոյթ. հնչոյթի գործառոյթն է բառերը տարբերակելն է;
  • Իմաստաբանական գործառոյթ. (գործողութիւնը կատարող, հասցեատեր եւն) կը նկարագրէ գործողութիւնը կատարողներու դերը;
  • Շարահիւսական գործառոյթներ. (օրինակ՝ ենթակայ, ստորոգեալ), կը սահմանէ լեզուական արտայայտութեան ներկայացման տարբեր տեսանկիւնները;
  • Գործաբանական գործառոյթներ (թեմա եւ ռեմա, ստորոգեալ), կը սահմանէ բաղադրիչներու տեղեկատուական կարգավիճակը, կը որոշուի բառային փոխազդեցութեան գործաբանական միտքով:

Ճանաչողական լեզուաբանութիւնԽմբագրել

1970–1980-ններուն առաջացաւ ճանաչողական լեզուաբանութիւնը՝ ի հակադրութիւն սերող քերականութեան: Այդ հիմնադիրները տեսաբաններ Ռոնալտ Լանգակերը եւ Ճորճ Լակոֆֆն են: Ճանաչողական լեզուաբանութիւնը կ՛ենթադրուի, որ լեզուն հասարակ նպատակային ճանաչողական գործընթացներէն բխող հատկանիշ է: Հակառակ լեզուաբանութեան սերողական ուսմունքի՝ ճանաչողական լեզուաբանութիւնը ոչ-ձեւակերպային է եւ գործառական: Ճանաչողական լեզուաբանութեան մէջ կարեւոր զարգացումներ են ճանաչողական քերականութիւնը, կառուցուածքային իմաստաբանութիւնը եւ Ձղացական փոխաբերութիւնը, որոնք բոլորը հիմնուած են այն գաղափարի վրայ, որ մարմնաւորուած իմացութեանենէն ստացուած արտայայտութիւններու վրայ հիմնուած ձեւ-գործառոյթ համապատասխանութիւնները կը փոխարինեն լեզուի հիմնական տարրերուն:

Ճանաչողական լեզուաբանութիւնը լեզուն կը մեկնաբանէ գաղափարներու միջոցով (երբեմն համընդհանուր եւ երբեմն առանձին լեզուին յատուկ), որոնք ինկած են ամոբ ձեւի հիմքին մէջ: Այսպիսով, այդ մէկը սերտ կապուած է իմաստաբանութեան հետ, սակայն կը տարբերուի հոգելեզուաբանութենէն, որ կը գործածէ ճանաչողական լեզուաբանութեան փորձառական բացայայտումները՝ բացատրելու համար բանաւոր եւ գրաւոր խօսքի ընկալման, ձեռքբերման, պահպանման եւ արտաբերման հիմքին մէջ ինկած գործաոյթները: Ի տարբերութիւն սերողական տեսութեան՝ ճանաչողական լեզուաբանութիւնը հերքին մէջ է այն փաստը, որ միտքին մէջ առկայ է ինչ-որ անկախ լեզուական ընդունակութիւն: Այս մէկը կ՛ըմբռնէ քերականութիւնը գաղափարակազմութեան տեսանկիւնէն եւ կը պնդէ, որ լեզուական գիտելիքները կ՛առաջանան լեզուի գործածութեան շնորհիւ:[34] Այս համոզման պատճառով ճանաչողական լեզուաբանութիւնը երբեմն գործառական մօտեցում կը համարուի, սակայն այս մէկը կը տարբերուի գործառական այլ մօտեցումներէն այն բանով, որ այս մէկը կ՛ըզբաղի այն հարցով, թէ ինչպէս միտքը լեզուի միջոցով իմաստ կ՛ըստեղծէ, այլ ոչ թէ լեզուի գործածութեամբ՝ որպէս հաղորդակցման միջոց:

Հետազօտութեան ոլորտԽմբագրել

Պատմական լեզուաբանութիւնԽմբագրել

Պատմական լեզուաբանութիւնը կ՛ուսումնասիրէ առանձին լեզուներու պատմութիւնը, ինչպէս նաեւ լեզուի փոփոխութեան ընդհանուր հատկանիշները: Լեզուի փոփոխութեան եւ զարգացման ուսումնասիրութիւնը նաեւ կը կոչուի «տարժամանակեայ լեզուաբանութիւն» (որեւէ առանձին լեզուի զարգացման եւ փոփոխման ուսումնասիրութիւնը), որ կը տարբերուի «համաժամանակեայ լեզուաբանութենէն» (երկու եւ աւելի լեզուներու համեմատական ուսումնասիրութիւնը տուեալ ժամանակահատուածին մէջ): 19-րդ դարուն պատմական լեզուաբանութիւնը լեզուաբանութեան առաջին եւ ամեզարգացած ենթաճիւղերէն էր: Սակայն 20-րդ դարու առաջին կիսուն պատմական լեզուաբանութենէն անցում կատարուեցաւ համաժամանակեայ լեզուաբանութեան: Այդ ժամանակ յայտնի են Սոսիւրի եւ Նոամ Ճոմսկու աշխատութիւնները:

ԷքոլեզուաբանութիւնԽմբագրել

Էքոլեզուաբանութիւնը կ՛ուսումնասիրէ լեզուի դերը մարդոց, կենդանիներու եւ շրջակայ միջավայրի կեանքի պահպանման գործընթացներուն մէջ: Հիմնական նպատակն է զարգացնել լեզուաբանական տեսութիւններ, որոնք կը դիտարկեն մարդոց ոչ միայն որպէս հասարակութեան, այլ նաեւ աւելի մեծ էքոհամակարգերու մաս, որոնց վրայ հիմնուած է կեանքը: Էքոլեզուաբանութեան երկրորդ նպատակն է ցոյց տալ, թէ ինչպէս կրնայ լեզուաբանութիւնը ազդել էքոլոգիական խնդիրներու, ինչպէս օրինակ կլիմայական փոփոխութիւններու եւ կենսաբազմազանութեան նուազման վրայ:[35]

ՀանրալեզուաբանութիւնԽմբագրել

Հանրալեզուաբանութիւնը լեզուն կ՛ուսումնասիրեն ձեւավարող հասարակական երեւոյթները: Լեզուաբանութեան այս ճիւղը կը կեդրոնանայ լեզուաբանութեան միաժամանակեայ մօտեցման վրայ, եւ կ՛ուսումնասիրէ լեզուի կամ լեզուներու տարբերակներու դրսեւորումը տուեալ ժամանակահատուածին մէջ: Լեզուի շեղումներու եւ տարբերակներու՝ բարբառներու, լեզուական մակարդակներու եւ հատկալեզուներու ուսումնասիրութիւնը կը կատարուի ոճի ուսումնասիրութեան եւ ճառախօսութեան վերլուծութեան միջոցով: Հանրալեզուաբանները հետազօտութեան մէջ են լեզուի ոճերը եւ ճառախօսութիւնը, ինչպէս նաեւ տեսական գործոնները, որոնք կան լեզուի եւ հասարակութեան միջեւ:

Զարգացումային լեզուաբանութիւնԽմբագրել

Զարգացումային լեզուաբանութիւնը կ՛ուսումնասիրէ անհատներու լեզուական կարողուիւններու զարգացումը, մասնաւորապէս մանկութեան տարիներու լեզուի ձեռքբերման գործընթացը: Զարգացումային լեզուաբանութեան հիմնախնդիրներէն են, թէ երեխաները ինչպէս տարբեր լեզուներ կը սորվին, թէ ինչպէս մեծահասակները կը սորվին օտար լեզու, եւ թէ ինչ է լեզուի ձեռքբերման գործընթացը իրենցմէ կը ներկայացնէ:

ՆեարդալեզուաբանութիւնԽմբագրել

Նեարդալեզուաբանութիւնը կ՛ուսումնասիրէ մարդու ուղեղի այն կառուցուածքները, որոնք ինկած են լեզուներու քերականութեան եւ, առհասարակ , հաղորդակցութեան հիմքին մէջ: Նեարդալեզուաբանութեան մէջ ներգրաւուած են տարբեր ոլորտներու մասնագէտներ: Այստեղ տեղեկութեան մեծ մասը կ՛ըստացուի հոգելեզուաբանութեան եւ տեսական լեզուաբանութեան ոլորտներուն մէջ կատարուած աշխատանքներէն: Նեարդալեզուաբանութիւնը կ՛ուսումնասիրէ, թէ ինչպէս ուղեղի գործընթացներ կ՛իրականացնէ, որոնք անհրաժեշտ են լեզուն արտաբերելու եւ հասկանալու համար: Նեարդալեզուաբանները կ՛ուսումնասիրեն բնախօսական գործընթացը, որոնց միջոցով ուղեղը լեզուական տեղեկութիւնը կը մշակէ, եւ կը գնահատեն լեզուաբանական եւ հոգելեզուաբանական տեսութիւնները՝ կիրառելով աֆազիոլոգիա, նեյրովիզուալիզացիա, Էլեկտրոֆիզիոլոգիա եւ համակարգչային ձեւակերպում: Նեարդալեզուաբանութեան ուսումնասիրած ուղեղի կառուցուածքներէն լեզուի արտաբերման գործընթացին մէջ կարեւոր դեր ունի ուղեղիկը:[36]

Լեզուաբանութիւնը՝ որպէս պատմական գիտուիւնԽմբագրել

Եթէ լեզուաբանութիիւնը կ՛ուաումնասիրէ մարդկային լեզուն, ապա կը նշանակէ, թէ ան միաժամանակ նաեւ պատմական գիտութիւն է։ Լեզուն քարացած երեւոյթ չէ. ան հարատեւ կը փոխուի ու կը զարգանայ։ Լեզուաբանութիւնը կ՛ուսումնասիրէ այդ պատմականօրէն զարգացող երեւոյթը իր բոլոր մանրամասներով ու բազմազնութեամբ, իր բոլոր վիճակներով ու դրսեւորումներով, իր զարգացման ընթացքի մէջ, ինչ որ ցոյց կու տայ լեզուաբանութեան պատմական բնոյթը։

ԱղբիւրներԽմբագրել

  • Է. Բ. Աղաեան, Լեզուաբանութեան ներածութիւն

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Crystal David (1990)։ Linguistics։ Penguin Books։ ISBN 9780140135312 
  2. Halliday Michael A.K., Jonathan Webster (2006)։ On Language and Linguistics։ Continuum International Publishing Group։ էջ vii։ ISBN 0-8264-8824-2 
  3. Martinet André (1960)։ Elements of General Linguistics։ Studies in General Linguistics, vol. i.։ London: Faber։ էջ 15 
  4. Rens Bod (2014)։ A New History of the Humanities: The Search for Principles and Patterns from Antiquity to the Present։ Oxford University Press։ ISBN 0199665214 
  5. Sanskrit Literature The Imperial Gazetteer of India, v. 2 (1909), p. 263.
  6. S.C. Vasu (Tr.) (1996)։ The Ashtadhyayi of Panini (2 Vols.)։ Vedic Books։ ISBN 9788120804098 
  7. Jakobson Roman (1937)։ Six Lectures on Sound and Meaning։ MIT Press, Cambridge, Massachusetts։ ISBN 0262600102 
  8. Sharada Narayanan (2010)։ Vakyapadiya: Sphota, Jati, and Dravya 
  9. Chierchia, Gennaro & Sally McConnell-Ginet (2000)։ Meaning and Grammar: An Introduction to Semantics։ MIT Press, Cambridge, Massachusetts։ ISBN 9780262531641 
  10. All references in this article to the study of sound should be taken to include the manual and non-manual signs used in sign languages.
  11. Adrian Akmajian, Richard A. Demers, Ann K. Farmer, Robert M. Harnish (2010)։ Linguistics (6th հրտրկթն․)։ The MIT Press։ ISBN 0-262-51370-6։ արտագրուած է՝ 25 July 2012 
  12. Syntax: A Generative Introduction (Second Edition), 2013. Andrew Carnie. Blackwell Publishing.
  13. de Saussure, F. (1986). Course in general linguistics (3rd ed.). (R. Harris, Trans.). Chicago: Open Court Publishing Company. (Original work published 1972). p. 9-10, 15.
  14. Chomsky, Noam. (1965). Aspects of the Theory of Syntax. Cambridge, MA: MIT Press.
  15. Raymond Mougeon & Terry Nadasdi (1998)։ Sociolinguistic Discontinuity in Minority Language Communities։ Linguistic Society of America։ էջեր 40–55։ JSTOR 417564 
  16. "Stylistics" by Joybrato Mukherjee. Chapter 49. Encyclopedia of Linguistics.
  17. Writing and Difference by Jacques Derrida, 1967, and Of Grammatology
  18. Chapter 1, section 1.1 in Elmer H. Antonsen (2002)։ Trends in Linguistics: Runes and Germanic Linguistics (6th հրտրկթն․)։ Mouton de Gruyter։ ISBN 3-11-017462-6 
  19. «Mobile Menu»։ benjamins.com։ արտագրուած է՝ 2018-07-07 
  20. Online Etymological Dictionary Definition of Philology
  21. Nichols Stephen G. (1990)։ «Introduction: Philology in a Manuscript Culture»։ Speculum 65 (1): 1–10։ JSTOR 2864468։ doi:10.2307/2864468 
  22. McMahon A. M. S. (1994)։ Understanding Language Change։ Cambridge University Press։ էջ 19։ ISBN 0-521-44665-1 
  23. McMahon A. M. S. (1994)։ Understanding Language Change։ Cambridge University Press։ էջ 9։ ISBN 0-521-44665-1 
  24. A. Morpurgo Davies Hist. Linguistics (1998) 4 I. 22.
  25. Online Etymological Dictionary of Philology
  26. Online Etymological Dictionary Definition of Linguist
  27. Կաղապար:Cite encyclopedia
  28. Oxford English dictionary.
  29. Trudgill, P. (1994). Dialects. Ebooks Online Routledge. Florence, KY.
  30. Helen Leckie-Tarry, Language and Context: a Functional Linguistic Theory of Register, Continuum International Publishing Group, 1995, p. 6. 1-85567-272-3
  31. IA Richards (1965)։ The Philosophy of Rhetoric։ Oxford University Press (New York) 
  32. Isac Daniela, Charles Reiss (2013)։ I-language: An Introduction to Linguistics as Cognitive Science, 2nd edition։ Oxford University Press։ ISBN 978-0199660179 
  33. Nichols, Johanna (1984)։ «Functional Theories of Grammar»։ Annual Review of Anthropology 13: 97–117։ doi:10.1146/annurev.an.13.100184.000525։ «[Functional grammar] analyzes grammatical structure, as do formal and structural grammar; but it also analyses the entire communicative situation: the purpose of the speech event, its participants, its discourse context. Functionalists maintain that the communicative situation motivates, constrains, explains, or otherwise determines grammatical structure, and that a structural or formal approach is not merely limited to an artificially restricted data base, but is inadequate as a structural account. Functional grammar, then, differs from formulae and structural grammar in that it purports not to model but to explain; and the explanation is grounded in the communicative situation.» 
  34. Croft, William & D. Alan Cruse (2004)։ Cognitive Linguistics։ Cambridge: Cambridge University Press։ էջ 1 
  35. «Ecolinguistics Association» 
  36. Mariën Peter, Manto Mario (2017-10-25)։ «Cerebellum as a Master-Piece for Linguistic Predictability»։ Cerebellum (London, England)։ ISSN 1473-4230։ PMID 29071518։ doi:10.1007/s12311-017-0894-1 

Կաղապար:Լեզվաբանություն