Բացել գլխավոր ցանկը
Արագած լեռ

Արագած, Հայաստանի Հանրապետութեան ամենաբարձր կէտը, բարձրութիւնը՝ 4090.1 մեթր[1]: Այն շրջապատէն մեկուսացած, վահանաձեւ փռուած զանգուած մըն է՝ մօտ 200 ք.մ. շրջագիծով: Իր վահանակերպ տարածուած լանջերուն հետ միասին կը գրաւէ մօտ 4000 քմ² տարածութիւն՝ Արարատեան ու Շիրակի դաշտերուն, Ախուրեան ու Քասախ գետերու միջեւ: Երեք կողմէն անոր դրացի են հիւսիսէն՝ Շարայի, արեւելքէն՝ Արայի, հարաւ-արեւմուտքէն՝ Մեծ Արտենիի լեռները: Եղած է պատմական Մեծ Հայքի Արագածոտն, Շիրակ եւ Նիգ գաւառներու սահմաններուն մէջ: Այժմ կը մտնէ Արագածոտնի եւ Շիրակի մարզերու տարածքին մէջ եւ ունի կեդրոնական դիրք:

ԱնուանումԽմբագրել

Արագած անուան ծագումը կապած են Հայկի որդի Արամանեակի կամ ալ Արա աստուծոյ անուններուն հետ (Արագած՝ Արայի գահ):

ԿառուցուածքԽմբագրել

Արագածն անցեալին եղած է աշխարհի ամենախոշոր հրաբուխներէն մէկը: Ունի 400 մ խորութեամբ եւ 3 քմ տրամագիծով հսկայ խառնարան, որուն քայքայուած պատերուն մնացորդները կը կազմեն լերան չորս կատարները: Խառնարանը հարաւ-արեւելեան կողմէն բաց է եւ կը կապուի շրջապատին: Կատարները կիսաբոլոր դասաւորուած եւ կը կազմեն 270 աստիճանի աղեղ: Ամենաբարձրը հիւսիսային կատարն է (4090.1 մեթր): Այնուհետեւ արեւմտեանը՝ 3995.3 մեթր, արեւելեանը՝ 3908.2 մ եւ հարաւայինը՝ 3887,8 մ: Խառնարանը ջուր ամբարելու մեծ աւազան է: Այստեղէն սկիզբ առած է Քասախի վտակ Գեղարոտ գետը:

Արագածի յաւերժական ձիւնի ծածկոյթը մօտ 6 քմ² է: Լեռն ունի քանի մը փոքր սառոյցէ դաշտեր, որոնցմէ ամենամեծը (1,5 քմ մակերեսով) խառնարանին մէջ է: Սառոյցէ դաշտերը կը սնեն Քասախի վտակներէն Գեղարոտը:

Եթէ Արագածի ատամնաձեւ գագաթները ուղղաձիգ են (յատկապէս հիւսիսային կատարը, որ բաւական դժուարամատոյց է վերելքի համար), ապա լանջերը մեղմ թեքութիւն ունին, որոնք փռուած են գագաթներուն շուրջ հսկայական տարածութիւններու վրայ՝ տեղ-տեղ կազմելով ընդարձակ բարձրավանդակներ, սարաւանդներ, հարթութիւններ (Ապարանի դաշտը, Կարմրաշէնի, Շամիրամի սարահարթերը, Օհանաւանի, Մարալիկի սարաւանդները եւայլն), մասնատուած են ճառագայթաձեւ տարածուող խոր հովիտներով, կիրճերով, հեղեղատներով: Լանջերուն կան նաեւ հրաբուխային ծագում ունեցող կոնաձեւ բարձրութիւններ (Փոքր Արտենի, Իրինդ, Կարմրաթառ, Դաշտաքար եւ այլն):

Արագածի մերձակայքը ցրուած են բազմաթիւ մակաբուծային կոներ (parasitic cones կամ cockle ), որոնք անցեալին պարբերաբար արտավիժած են հրաբուխային նիւթեր: Հրաբխային ժայթքումներու հետեւանքով Արագածի լանջերը հսկայական տարածութեան վրայ (նեռարեալ մինչեւ ստորին փէշերը) ծածկուած են լաւաներով: Արագածը հարուստ է հրաբխային ծագում ունեցող օգտակար հանածոներով (տուֆ, պեմզա «լատ.՝ pumex` փրփուր, չեչաքար», որսիդ. «Ֆրանս.՝ perlite, perle` մարգարիտ» եւայլն: Արագածի գագաթներուն մշտական ձիւն նստած է, իսկ փէշերուն կ'արտայայտուին տարուան բոլոր եղանակները՝ իրենց նրբերանգներով: Լեռնային շրջաններուն կլիման կը փոխուի ըստ բարձրութիւններուն. մերձգագաթային գօտին զով է, իսկ գագաթը ամռան նոյնիսկ ցուրտ է :

Գետեր ու ԼիճերԽմբագրել

 
Արագածի համայնապատկերը

Արագածը յայտնի է իր սառնորակ աղբիւրներով, որոնք ձիւնահալի ջուրերու ու սառնադաշտերու հետ միասին սկիզբ տուած են շարք մը գետերու ու գետակներու (Գեղարոտ, Ամբերդ, Մանթաշ, Նարիշդ, Գետաձոր, Ծաղկահովիտ եւ այլն): Արագածի ընդերքի ջուրերով կը սնուի նաեւ Մեծամօր լիճը: Գագաթին եւ լանջերուն կան քանի մը տասնեակ գեղատեսիլ լճակներ (Քարի, Ամբերդի, Լեսինգի եւ այլն): Անոնցմէ ամենամեծը Քարի լիճն է, որ ունի քաղցրահամ ջուր եւ 3200 մ բարձրութեան վրայ է: Լիճին, առանձնապէս, հրապոյր կու տան շրջակայ ալպեան մարգագետիները, բազմագոյն ծաղիկները, լեռնային մաքուր օդը եւ Արագածի ձիւնափայլ գագաթի մերձակցութիւնը:

Ճոխ բուսականութեամբ ծածկուած հիասքանչ գետահովիտներով ու ձորակներով հոսող գետերը տեղ-տեղ կ՝ առաջացնեն ջրվէժներու սահանքներ:

Մօտակայ ՔաղաքներԽմբագրել

Լերան շրջակայքը գտնուող քաղաքներէն են Աշտարակը՝ հարաւ-արեւելքին, Ապարանը՝ հիւսիս-արեւելքին, Արթիկը՝ հիւսիս-արեւմուտքին եւ Թալինը՝ հարաւ-արեւմուտքին: Լերան միւս կողմերը կան այլ քաղաքներ եւ գիւղեր:

ԱւանդութիւններԽմբագրել

Աւանդութիւնը կը պատմէ, թէ հայոց լեռները ժամանակ մը յաղթանդամ ու հսկայ եղբայրներ եղած են: Ամէն օր վաղ առաւօտուն արթննալով՝ անոնք սովորութիւն են ունեցած են նախ կապել իրենց գօտիները եւ ետքը միայն ողջունել զիրար: Ժամանակը կ՝ անցնի: Եղբայրները կը ծերանան, կըսկսին աւելի ուշ արթննալ: Օր մըն ալ արթնանալով՝ անոնք հակառակ իրենց սովորութեան՝ կը մոռնան նախ գօտիները կապելը եւ կը բարեւեն զիրար: Աստուած տեսնելով այդ՝ կը բարկանայ, կը պատժէ եղբայրներուն: Անոնք կը քարանան՝ կը դառնան լեռներ, գօտիները կը դառնան կանաչ դաշտեր, իսկ քարացած եղբայրներու արցունքները կը դառնան անմահական աղբիւրներ:

Այդ հսկաներուն մեծութեամբ չորրորդը Արագածն է՝ Մեծ Մասիսէն, Սաւալանէն եւ Սիփանէն ետք:

Արագածի մեղմաթեք լանջերը շատ ջրառատ են, բերրի, ծածկուած ալբեան մարգագետիններով, արօտավայրերով: Այս տեսակետէն Արագածը Մասիսին հակոտնեան է: Իզուր չէ, որ ժողովուրդը կը պատմեն հետեւեալ աւանդութիւնը:

Ժամանակին Մասիսն ու Արագածը շատ սիրով քոյրեր եղած են: Օր մը, ինչպէս կը պատահի, անոնք կը կռուին: Մէկը կ՝ ըսէ՝ «Ես եմ լաւը, աւելի բարձրը», միւսը թէ՝ «Ես քեզմէ եւ՛ աւելի բարձր եմ, եւ՛ աւելի գեղեցիկ»: Շտապ կը հասնի Մարութա լեռը եւ կը փորձէ հաշտեցնել քոյրերուն: Տեսնելով, որ անկարող է խաղաղութիւն վերահաստատել, կը ձգէ եւ կը հեռանայ եւ կ՝ անիծէ անոնց: Չարագուշակ էր իր անէծքը. «Թող Մասիսն ու Արագածն այնպէս բաժնուին իրարմէ, որ ալ երբեք չհանդիպին»: Իր կարգին Մասիսը Արագածին կ՝ անիծէ, որ երբեք վիշտը դուրս չգայ իր սրտէն, եւ արցունքը չպակսի աչքերէն: Արագածն ալ Մասիսին կ՝ անիծէ, որ վշտէն չորնայ, աշխարհի երեսին մարդ չբարձրանայ իր կատարը, վրան մատաղ չմորթուի: Այդպէս ալ կը կատարուի: Արագածի գագաթին արցունքէն լիճ կը գոյանայ, փեշերէն հազարաւոր աղբիւրներ կը բխին: Իսկ Մասիսը կը ցամքի, կը չորնայ, ոչ ոք չի բարձրանար գագաթը, ո՛չ ալ մատաղ կը մորթուի այնտեղ:

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. «Արագած - ArmGeo - Armenian Geographic»։ ArmGeo - Armenian Geographic (en-US)։ արտագրուած է՝ 2015-11-19 

Օգտագործված գրականությունԽմբագրել

  • Երևանի Համալսարանական Հրատարակչություն, Երևան 1970
  • Հեղինակներ՝ Թ. Խ. Հակոբյան, Կ.Օ. Օհանյան, Գ. Ե. Ավագյան, Խ. Ե. Նազարյան
  • Երևանի համալսարանի տպարան, 1975 թ.
  • Հրատարակչության խմբագիր՝ Ա. Մ. Գաբրիելյան

Կաղապար:Օրուա յօդուած նախագծի մասնակից Կաղապար:Հին հայկական դիցաբանութիւն

Կատեգորիա:Հայաստանի լեռներ Կատեգորիա:Հայաստանի հրաբուխներ