Բացել գլխավոր ցանկը

Վանայ լիճ, անհոսք աղի լիճ Հայկական լեռնաշխարհին մէջ, Մեծ Հայքի Տուրուբերան եւ Վասպուրական նահանգներուն մէջ[1], ներկայիս Թուրքիոյ Հանրապետութեան արեւելքը։ Կը գտնուի Հայկական Տաւրոսի հիւսիս–արեւելեան մասին, Կորդուաց լեռներուն, Կոտուր լեռնաշղթային եւ Ծաղկանց լեռներուն միջեւ, 1720 մ. բարձրութեան վրայ։ Երբեմնի մեծ ջրային աւազանի մնացորդ է։

Լիճի հայելին (մակերեսը) 3760 քառակուսի ք.մ. է, առաւելագոյն լայնութիւնը՝ մօտ 51 ք.մ., խորութիւնը՝ մինչեւ 145 մ.: Անիկա գրեթէ 2.5 անգամ մեծ է Սեւանայ լիճի մակերեսէն։ Ունի անկանոն քառանկիւնի տեսք, խիստ կտրուած է, յաճախ՝ զառիթափ ափերով։ Հիւսիս–արեւելքը Արճեշի խորշն է, ափերուն՝ Դեւեբոյնի, Ծղուկ, Կտուց հրուանդանները։ Կանուխ շրջանին ունեցած է 7 կղզի, այժմ մնացած են 4-ը՝ Լիմ, Կտուց, Առտեր եւ Աղթամար:

Վանայ լիճը կը գտնուի թեքթոնական (անգլ.՝ tectonic) իջուածքի վրայ։ Անոր գոգաւորութիւնը բարդ կառուցուածքի բազմաստիճան կրապէն (անգլ.՝ graben) է, որուն եզրերով կ՛անցնին մեծ բեկուածքներ։ Կրապէնը (անգլ.՝ graben) յառաջացած է մագամիոսէնի (անգլ.՝ Miocene) մէջ։ Ստորին միոսէնին (անգլ.՝ Miocene) մէջ թրանսկրասիան (անգլ.՝ transgression) ծածկած է նաեւ լիճին իջուածքը։ Սկսած թորթոնէն թրանսկրասիան (անգլ.՝ transgression) նահանջած է, եւ իջուածքին ձեւաւորուած է լակունային ( անգլ.՝ lagoon) աւազան։ Միոսէնի (անգլ.՝ Miocene) վերջաւորութեան, Հայկական Տաւրոսի շեշտակի բարձրացման հետեւանքով, լիճի մնացորդային աւազանի ջուրը հոսած է դէպի Մուշի եւ հարեւան իջուածքները, որմէ յետոյ, մինչեւ Փլէյսթոսէն (անգլ.՝ pleistocene), յիշատակուած մարզը եղած է ցամաքային զարգացման փուլի մէջ։

Ժամանակակից լիճին յառաջացումը կապուած է Սիփան եւ Նեմրութ հրաբուխներէն արտավիժած լաւաներով ջուրերու արգելափակման հետ։ Թեքթոնական (անգլ.՝ tectonic) շարժումները կը շարունակուին երկրաշարժներու ձեւով նաեւ ներկայիս։ Լիճը կը սնուի մթնոլորտային տեղումներէն, ստորերկրեայ ջուրերէն եւ գետերէն։ Լիճը, գտնուելով Հայկական լեռնաշխարհի ցամաքային կլիմայի պայմաններուն մէջ, ամենախիստ ձմեռները անգամ, ամբողջովին չի սառցակալիր։ Կը գերիշխեն տեղական եւ փչող քամիները։ Կենդանական-բուսական աշխարհը աղքատ է։ Ձուկերէն կայ միայն տառեխ: Թռչնաշխարհին բնորոշ են որորներն ու ջրագռաւները, որոնք այստեղ կու գան մօտակայ Նազիկ լիճէն։ Մերձափնեայ բնակչութիւնը կը զբաղի ձկնորսութեամբ եւ աղի արդիւնագործութեամբ։ Հնագոյն ժամանակներէն ի վեր լիճին մէջ եղած է նաւարկութիւն։

Վանայ լիճի անուանումներըԽմբագրել

Նախքան Հայկական լեռնաշխարհի առաջին պետութեան՝ Վանի թագաւորութեան ի յայտ գալը, Վանայ լիճը ասորեստանցիները կը կոչէին «Նայիրի երկրի ծով» (tâmtu ša mât Nairi), շատ հաւանական է, որ «Նայիրի» անուանումը Ասորերէն կը նշանակէ «Ուրարտացիներ»[2]։ Վանայ լիճի ուրարտական անուանումը անյայտ է, բայց որոշ հին Յունական աշխարհագէտներու որոշակի յիշատակութիւններով կ՝ ենթադրուի, որ ուրարտացիները անոր անուանած են «Արսենէ» (հին յունարէն՝ Αρσηνή, Ստրաբոն XI, գլուխ. XIV, 3)։ Բացի այդ, շատ հին հեղինակներ կ՝ օգտագործէին «Թոփիթիս» կամ «Թոսփիթիս» անուանումը (հին յունարէն՝ Θωπι̂τιν, լատ.՝ Thospites), որուն արմատը վերցուած է ուրարտական մայրաքաղաք Տուշպայի անուանումէն։ Այս արմատը պահպանուած է նաեւ միջնադարեան հայ հեղինակներով մօտ «Տոսփ» կամ «Տոսպ» ձեւով, Մովսէս Խորենացի III, 35; Փաւստոս Բիւզանդ IV, 55, 58 և V, 37), որոնք նաեւ կ՝ օգտագործէին «Բզնունեաց ծով» եւ «Ռշտունեաց ծով» անուանումները՝ լիճի տարածքին իշխող ցեղերու անուններով՝ Բզնունի եւ Ռշտունի։ Ժամանակակից «Վան» անուանումը հաւանաբար ծագում առած է ուրարտական Բիայնի(լի) բառէն, որ կր նշանակէր կա՛մ պարզապէս Ուրարտու պետութիւնը, կա՛մ անոր կենդրոնական հատուածը[3]. Լիճի ժամանակակից անուանումը՝ Վան քաղաքի անուամբ, իսկ այդ իր կարգով հայերէն «Վան»՝ «գիւղ, բնակատեղի, բնակավայր». յիշատակուած է նաեւ Վան ցեղախումբի անուան մասին, բայց այդ, ըստ երեւոյթին, երկրորդական է՝ «Վանայ լիճի մօտ ապրողներ կամ աւելի վաղ «Վան բնակավայրի բնակիչներ»։ Հին դարերուն եղած են նաեւ Արճէշ, Թիրիք, Խիլաթ եւայլն։

Ճարտարապետական Յուշարձաններ՝ պահպանուած Վանայ Լիճի տարածքին
Վանի թագաւորութեան (Ուրարտու) ամրոցի աւերակներ՝ հաւանաբար կառուցուած Սարդուրի Ա․-ի կողմէն՝ Ուրարտուի մայրաքաղաք Տուշպան ամրացնելու նպատակով (Ք․Ա․ IX դար): Հայկական Սուրբ Խաչ Եկեղեցին՝ կառուցուած Աղթամար կղզիին մէջ 915-921 թուականներուն Արծրունի իշխան Գագիկի կողմէն, հին ուրարտական շինուածքի հիմքին վրայ։

Պատմական յետագայ ժամանակաշրջանին Մեծ Հայքի թագաւորութիւնը երբեմն անկախութիւն ձեռք բերած են, երբեմն յայտնուած են Պարսկաստանի եւ Հռոմէական կայսրութեան տիրապետութեան տակ։ 17-րդ դարէն սկսած լիճն իր շրջակայքով կը մտնէ Օսմանեան կայսրութեան կազմին մէջ։ Առաջին համաշխարհային պատերազմին հետեւանքով Օսմանեան կայսրութիւնը սկսաւ անկում ապրիլ, եւ իշխանութեան գլուխ անցաւ երիտթուրքական կառավարութիւնը, եւ որոնք 1915-1918 թուականներուն մաս-մաս տեղահանեցին եւ ոնչնչացրուցին տարածաշրջանի հայ ազգաբնակչութիւնը։ Այժմ Վանայ լճի շրջակայքին հիմնականօրէն կը բնակին քիւրտեր, որոնք հաւանաբար կը հանդիսանան խեթերու հետեւորդները՝ տարածաշրջանի բնիկ ժողովուրդ, որոնք, ըստ տարածուած կարծիքին, կը կազմէին կեդրոնական Ուրարտուի բնակչութեան հիմնական մասը[3]։[3]։

Տարածաշրջանի պատմութիւնը լի է բազմաթիւ տեղահանութիւններով եւ նուաճումներով, ուստի շատ պատմական տեսակէտներ կը մնան որպէս բանավէճի առարկայ։ Բացի այդ, համաձայն վերջին (Genetic) ծագումնաբանական եւ նկարագրի գիտական ուսումնասիրական հետազօտութիւններուն՝ քիւրտերը, թուրքերը եւ հայերը սկզբնականօրէն շատ մօտ են[4]։

Ուսումնասիրման ՊատմութիւնԽմբագրել

Վանայ լիճը կը յիշատակուի հին ժամանակաշրջանի պատմական եւ աշխարհագրական աշխատութիւններուն մէջ։ Միջագետքեան (աքքատերէն, շումերերէն) սկզբնաղբիւրներուն մէջ Վանայ լիճը կը յիշատակուի որպէս «Նայիրի ծով», իսկ, օրինակ, հին աշխարհագէտ Սթրապոն Վանայ լիճը կը նկարագրէր այսպէս.

  Հայաստանի մէջ կան նաեւ մեծ լիճեր… կայ Արսէնէն, որ կը կոչուի նաեւ Թոսփիթաս։ Իր ջուրը կը պարունակէ սոտա (ջրածնատ), որ կը մաքրէ եւ կը վերականգնէ հագուստը։ Բայց խմելու համար այդ լիճին ջուրը վատ է։  


Բացի այդ, Սթրապոն, հիմնուելով էրաթոսթենէս Կիւրիւնացիի տուեալներու վրայ, կը պնդէր, որ Տիգրիս գետը կը հոսի Վանայ լիճի մէջէն (եւ լիճի այդ մասին ջուրը քաղցրահամ է), ապա գետը կ՝ անցնի գետնին տակ եւ դուրս կու գայ մէկ այլ տեղէն[5]։

Լիճի գիտական հետազօտութիւնը սկսած է 19-րդ դարու կէսերուն. օգտուելով տարածաշրջանի Մեծ Բրիտանիոյ ազդեցութենէն՝ քանի մը եւրոպացի ճանապարհորդներ եւ հետազօտողներ այցելեցին լիճի շրջակայքը։ Անոնցմէ շատերը զբաղեցան քարտէսագրութեամբ եւ տեղի նկարագրութեամբ, իսկ քանի մը անձեր, որոնց մէջ էր նաեւ յայտնի անգլիացի հնէաբան Լէյարտը, հետաքրքրուեցան լիճի շրջակայքը գտնուող ուրարտական ամրոցներու մնացորդներով։

Վանայ լիճի շրջակայքի քարտէսը 19-րդ դարուն, կազմուած է անգլիացի ճանապարհորդի կողմէն։ Այս շրջանին հրատարակուեցան քանի մը քարտէսական եւ բնութագրական աշխատութիւններ, համեմատաբար ճշգրիտ որոշուեցաւ լիճի մակերեսը եւ անոր բարձրութիւնը ծովու մակարդակէն, բայց լուրջ սխալմունքով հաշուուած էր անոր առաւելագոյն խորութիւնը։

 
Վանայ լիճի շրջակայքի քարտէսը 19-րդ դարուն, կազմուած է անգլիացի ճամբորդի կողմէն

Այդ շրջանի հիմնական աշխարհագրական խնդիր կը համարուէր Վանայ լիճին հոսքը գտնելը եւ անոր կապը Եփրատի ու Տիգրիսի աւազաններուն հետ պարզելը։ Նման կապի մասին ենթադրութեան հիմք կը ծառայէր՝ այդ ժամանակուան շրջանառութեան մէջ գտնուող տարածաշրջանի բարձրութիւններուն քարտէսը եւ տեղի քիւրտ բնակչութեան շրջանին պտտող Վանայ լիճի միջոցով այդ երկու գետերու աւազաններուն միացած եղելութեան մասին խօսակցութիւնները։ Այն ժամանակուան քանի մը տեղեկատու հրատարակութիւններ, ներառեալ նաեւ 1875-1889 թուականներու Բրիտանիքա Հանրագիտարանի իններորդ հրատարակութիւնը, այս տուեալներու հիման վրայ կը գրէին, որ «բնիկները կը խօսին ստորերկրեայ ջրանցքներու մասին, որոնց միջոցով լիճի ջուրերը կը միանան Տիգրիս գետի ակունքներուն», իսկ «ջուր բաժանմունքին ինկած Նազիկ լիճը բացառիկ երեւոյթի հետեւանքով՝ իր ջուրերը կ՝ուղարկէ և՛ Վանայ լիճ, եւ՛ Եփրատ գետ»[6]։ Հետազօտողներէն մէկը այն ժամանակուան հեղինակաւոր աշխարհագրական ամսագիրի էջերուն կը պնդէր, որ ինքը գտած է Նեմրութ հրաբուխի ժայռերու անցքերուն միջով ստորերկրեայ այլ կապ Եփրատի եւ Վանայ լիճի միջեւ[7]։ Այս կապերն այդպէս ալ մնացին ենթադրութիւններու եւ շշուկներու մակարդակով, իսկ Բրիտանիքի յաջորդ՝ 1910 - 1911 թուականներու բարեփոխուած հրատարակութիւնէն հանուեցան։ Այս բոլորին հետ այդ շրջանին հաստատուեցաւ այն ենթադրութիւնը, որ տարածաշրջանի անսովոր ջուրի հաոսանքի բաժանումները եւ Վանայ լիճի առաջացումը կապուած է Նեմրութ հրաբուխի խոշոր ժայթքման հետ[7][8]։

Լիճի խորութիւններուն պարբերական հետազօտութիւնը այն ժամանակ երբէք չկատարուեցաւ, չուսումնասիրուեցաւ նոյնիսկ լիճի ջուրի բաղադրութիւնը։ 20-րդ դարուն, ուղիղ մինչեւ 1980-ական թուականները, լիճի հետազօտական աշխատանքներ չկատարուեցան, որ էականօրէն կապուած էր տարածաշրջանի քաղաքական անկայունութեան հետ։ Ստեղծուած իրավիճակը ազդեց անոր, որ 20-րդ դարու շատ աշխարհագրական աշխատութիւններ եւ տեղեկատուութիւններ (ներառեալ նաեւ Խորհրդային Մեծ հանրագիտարանի վերջին հրատարակութիւնը) լիճի միջին եւ առաւելագոյն խորութեան գնատականներու մեջ առաջացաւ լուրջ սխալներ, իսկ որպէս հետեւանք՝ կոպիտ սխալներ անոր ծաւալի վերաբերեալ։ Օրինակ՝ լիճի միջին խորութիւնը կը նշուէր 6-էն 40 մեթր միջին հաշոււով[9], որ զգալիօրէն ցածր է յետագային հաստատուած ճշգրիտ թիւէն՝ 161, 2 մեթր, 171 մ (1984)[10] 171 մ (1984)[11]։

Լիճի ՅառաջացումըԽմբագրել

Վանայ լիճը տեղակայուած է դեկդոնական ծագման դաշտավայրի արեւմտեան կողմը, որ շրջապատուած է քանի մը լեռնային համակարգերով, - Արեւելեան Տաւրոսով` հարաւէն, Քիւրտիստանի լեռներով` արեւելքէն, եւ Ծաղկանց լեռներով՝ հիւսիս-արեւելքէն: Դաշտավայրի արեւմտեան եւ հիւսիս-արեւմտեան հատուածին մէջ կը գտնուին քանի մը յանգած հրաբուխներ, ներառեալ Սիփան եւ Նեմրութ հին հրաբուխները:

Մօտ երկու հարիւր հազար տարի առաջ, Նեմրութ հրաբուխի ժայթքումը առաջացուցած է 60 քիլոմեթր երկարութեամբ լաւայի հոսք, որ արգելափակած է ջուրերու հոսքը Վանի դաշտէն Մշոյ դաշտ: Վերջինս կը պատկանի մօտակայ Մուրատ գետի աւազանին, որ ալ յանգեցուցած է լիճի առաջացմանը: Այսպիսով, Վանայ լիճը կը զբաղեցնէ ամենախոշոր դաշտավայրի ամենախոր հատուածը՝ շրջապատուած լեռներով: Հաւանական է, որ որոշ ժամանակէ ետք Արեւելեան Տաւրոսի էրոզիան Բոտան-Չայ գետի (Տիգրիսի վտակ) վտակներու կողմէ կը ձեւաւորուի լիճին ջուրերու նոր արտահոսք դէպի Տիգրիսի աւազան, եւ Վանայ լիճը կը փոքրանայ կամ կը դադարի գոյութիւն ունենալէ:

Տեսարան Վանայ լիճէն
Տեսարան դէպի հարաւային ափ եւ Արևելեան Տաւրոս Տեսարան Աղթամար կղզիէն Տեսարան դէպի լիճի հիւսիսային ափ Լիճի հարաւային ափ

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Մեծ Հայքի քարտէզը
  2. Меликишвили: Урартские клинообразные надписи
  3. 3,0 3,1 3,2 Պիոտրովսկի «Վանի թագավորությունը» գիրքը Մէջբերման սխալ՝ Invalid <ref> tag; name "Пиотровский" defined multiple times with different content
  4. Arnaiz-Villena A., Gomez-Casado E., Martinez-Laso J. Population genetic Relationships Between Mediterranean Populations Determined by HLA Distribution and a Historic Perspective, Tissue Antigens, № 60, 2002
  5. Страбон. География XVI 1, 21
  6. Élisée Reclus. South-Western Asia // The Earth and its inhabitants, Vol. IV, New York, 1891 (Электронная версия)
  7. 7,0 7,1 Ainsworth W. F. The sources of the Euphrates // The Geographical Journal, Royal Geographical Society, London, Vol. VI, 1895
  8. Geographical Notes // Nature № 48, July 1893
  9. Матвеев, "Турция"
  10. Warren J. K. Evaporites: Sediments, Resources and Hydrocarbons, Springer, 2006 ISBN 3-540-26011-0
  11. Degens, E.T.; Wong, H.K.; Kempe, S.; Kurtman, F. (June 1984), «A geological study of Lake Van, eastern Turkey», International Journal of Earth Sciences (Springer) 73 (2): 701–734, doi:10.1007/BF01824978, http://www.springerlink.com/content/x5285613642v3665/ 

Կատեգորիա:Հայկական լեռնաշխարհի լիճեր