Մատրասի Խմբակ

Մատրասի Խմբակ, հայ գրական-քաղաքական կազմակերպութիւն։ Ստեղծուած է 1770-ական թուականներուն, Հնդկաստանի Մատրաս քաղաքի՝ որպէս անմիջական արդիւնք հայ ազգային-ազատագրական շարժման գործիչ Յովսէփ Էմինի քարոզչութեան։ Կ'արտայայտէ հայ առեւտրական քաղքենիութեան եւ քաղքենի մտաւորականութեան գաղափարախօսութիւնը։

Հայ ժողովուրդին մէջ ազատագրական գաղափարներու տարածման, երիտասարդութեան հայրենիքի պատմութիւնն ու մշակոյթը ծանօթացնելու համար անհրաժեշտ էր գրականութիւն ունենալ։ Նման գիրքեր տպագրելու համար հնդկահայ մեծահարուստ Շահամիր Շահամիրեանը 1771-ի Մատրաս քաղաքի մէջ հիմնած է հայկական տպարան։

Մատրասի խմբակի ակնառու դէմքերէն էին Մովսէս Բաղրամեանը, Շահամիր Շահամիրեանը, [Յակոբ Շահամիրեան]ը եւայլն։ Մատրասի խմբակին անդամներու աշխարհայեացքին վրայ մեծապէս կ'ազդեն Օսմանեան կայսրութեան ու Պարսկաստանի բռնապետութիւններուն ենթարկուած Հայաստանի ծանր դրութիւնը, ազատագրութեան հասնելու հայերու ձգտումը, ինչպէս նաեւ եւրոպական լուսաւորականութեան գաղափարները։

1772-ին լոյս կ'ընծայէ Մովսէս Բաղրամեանի «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» գիրքը։ Իրականութեան մէջ առաջին գիրքն էր, որ կը ներկայացնէ 18-րդ դարու հայ ազատագրական գաղափարախօսութիւնը՝ տոգորուած ազատասիրութեամբ եւ հայրենասիրութեամբ։ 1876-ին գիրքը կը թարգմանուի ռուսերէնի եւ կը տպագրուի Փեթերսպուրկի մէջ երկու հազար տպաքանակով, այնուհետեւ կը թարգմանուի նաեւ վրացերէնի։

Մատրասի խմբակը ինքնակալութեան ու բռնակալութեան քննադատութեամբ, կը զարգացնէ սահմանադրական գաղափարներ, ձգտիլ ապագայ ազատագրուած Հայաստանի մէջ ստեղծել պուրժուական հանրապետութիւն (հակառակ դէպքի՝ գոնէ սահմանադրական միապետութիւն), քարոզել Ֆէօտալական կարգերու վերացում եւ հայկական պետականութեան վերածնունդը կապել Ռուսաստանի օգնութեան հետ։

Բացի «Նոր տետրակ, որ կոչի յորդորակ» գրքին Մատրասի խմբակը կը ստեղծէ հայ քաղաքական գրականութեան այնպիսի գլուխգործոցներ, «Որոգայթ փառաց» երկը, ինչպէս նաեւ 1780-ական թուականներու ռուսական կառավարութեան ներկայացուած «Հայ-ռուս դաշնակցային պայմանագիրի» նախագիծը։ Կը քննադատեն Հայոց եկեղեցին, որ իր քարոզչութեամբ եւ չարին չդիմադարձելու կոչով հայ ժողովուրդը փաստօրէն կը զրկէ դիմադրական կորովէն։ Դրած են լուսաւորութեան տարածման եւ ազգային ինքնագիտակցութեան արթնացման հրատապ հարցը, փորձել ուրուագծել Հայաստանի ապագայ պետական կարգը եւ Ռուսաստանի հետ ունենալիք փոխյարաբերութիւններու բնոյթը։

Ռուսաստանի հովանիին տակ հայկական պետականութիւնը վերականգնելու՝ 20 յօդուածէ բաղկացած նախագիծ կը կազմէր Շահամիր Շահամիրեանը։ Այս նախագիծով Ռուսաստանի օգնութեամբ ազատագրուած Հայաստանը պէտք է հռչակուէր հանրապետութիւն՝ խորհրդարանական կարգով։ Հայաստանի մէջ 20 տարի ժամկէտով պէտք է մնար 6000 ռուսական զօրք։ Այս ծրագիրը ներկայացուած է ռուսական կառավարութեան, սակայն իշխանութիւններու կողմէ բաւարար ուշադրութեան չեն արժանացած ու չեն քննարկուած։

Մատրասի խմբակին լուսաւորական եւ ազգային-ազատագրական դէպքերու գաղափարները կը կրեն Իւթոպիական բնոյթ, քանի որ իրական հող չունէին ժամանակի հայ իրականութեան մէջ։

Տե՛ս նաեւԽմբագրել

ԳրականութիւնԽմբագրել

11-րդ դասարանի հայոց պատմութեան դասագիրք, Երեւան 2010

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ նրա մասը վերցուած է Հայկական սովետական հանրագիտարանէն, որի նիւթերը թողարկուած են` Քրիեյթիւ Քոմմոնս Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։