Աղձնիքը, ըստ Մովսէս Խորենացիի (ըստ այլ ուսումնասիրողներու՝ Անանիա Շիրակացիի) «Աշխարհացոյցի», կը հանդիսանար Մեծ Հայքի երրորդ նահանգը։ Ասուրաբաբելական արձանագրութիւններուն մէջ կը յիշատակուի Ալզի, ուրարտական սեպագիր արձանագրութիւններուն մէջ՝ Ալզինի ձեւով։

Վարչական բաժանումԽմբագրել

Աղձնիքը բաղկացած էր հետեւեալ 11 գաւառներէն.

Աշխարհագրութիւն եւ ԵրկրաբանութիւնԽմբագրել

Աղձնիքը կը գտնուէր Արեւմտեան Տիգրիսի եւ Հայկական Տաւրոսի միջեւ, մօտ 18.000 քմ2 տարածութեամբ եւ ունէր 10 գաւառ։

Բնական պայմաններով կը բաժնուի երկու հակադիր մասերու՝ հիւսիսային, որ Հայկական Տաւրոսի շրջանի մէջ ունի դաժան կլիմա, եւ հարաւային, որուն կլիման տաք է, մակերեւոյթը՝ հարթավայրային։

Դաշտային մասերն էին Անգեղտուն (Քեղ), Նփրկերտ եւ Աղձն (Արձն, Արզն) գաւառները, իսկ լեռնային մասին մէջ՝ Կեթիկ, Տատիկ, Ազնուաց ձոր, Երխեթք, Գզեղխ, Սալնաձոր եւ Սանասունք (Սասուն) գաւառները։

Արտաշէսեաններու եւ Արշակունիներու օրով Աղձնիքը Մեծ Հայքի չորս բդեշխութիւններէն մէկն էր։ Աղձնիքի խոշոր կեդրոն Տիգրանակերտը «արքունի քաղաք» էր եւ ունէր ներքին ինքնավարութիւն։ Քաղաքը կը կառավարէր թագաւորի նշանակած քաղաքապետը՝ «շահապը»։

Աղձնիքը հարուստ էր գետերով ու աղբիւրներով, յայտնի էր իր երկաթի ու կապարի հանքերով եւ նաֆթով։ Զարգացած էր խաղողի մշակութիւնը, գինեգործութիւնը եւ անասնապահութիւնը։

ՊատմութիւնԽմբագրել

Վաղ միջնադար

Մծբինի 40-ամեայ դաշնագրի (298) համաձայն Աղձնիքի դաշտային մասը (Անգեղ-Տուն, Նփրկերտ, Աղձն) առնուեցաւ հռոմեական բանակի հսկողութեան տակ։ Մեծ Հայքի 387-ի բաժանումէն ետք Աղձնիքը, բացառութեամբ Աղձն գաւառի, անջատուելով Հայքէն, անցաւ Արեւելեան Հռոմէական կայսրութեանը որպէս առանձին վարչական միաւոր՝ Մեծ Ծոփք անունով, իսկ Աղձնը մնաց որպէս բդեշխութիւն եւ ենթարկուեցաւ Սասանեան Իրանին։ Սասանեաններու աւերած Տիգրանակերտի տեղին մէջ հռոմէացիները կառուցեցին Մարտիրոպոլիս բերդաքաղաքը, որ Աքբա, Ափում եւ այլ ամիրութիւններու հետ միասին կը պահպանէին կայսրութեան սահմանագիծը Սասանեաններու ներխուժումէն։

Մեծ Հայքի 591-ի բաժանումէն ետք Աղձնիքի ամբողջ տարածքն անցաւ Բիւզանդական կայսրութեանը եւ միացաւ Վերին Միջագետք պրովինցիային, սակայն 630-էն ետք վերականգնուեցան նախկին սահմանները։

Արաբական տիրապետութեան շրջան

Աղձնիքի վիճակն արմատապէս փոխուեցաւ արաբական նուաճումներէն ետք (640-650), երբ դաշտավայրային մասին մէջ հաստատուեցաւ արաբական Տիար-ռապիա ցեղը։

VIII դարուն վերջին Աղձնիքին մէջ ստեղծուեցաւ արաբական ամիրայութիւն։ Հայութիւնը մնաց Աղձնիքի լեռնային մասին մէջ՝ շարունակելով իր ձեռքին պահել Հայկական Տաւրոսէն դէպի Միջնաշխարհը տանող լեռնանցները։

ԳրականութիւնԽմբագրել

Ինճիճեան Ղ., Ստորագրութիւն Հին Հայաստանեայց, Վնտ., 1822

Հիւպշման Հ., Հին Հայոց տեղւոյ անունները, Վեն., 1907

Երեմեան Ս. Տ., Հայաստանը ըստ «Աշխարհացոյց»ի, Երեւան, 1963

Յակոբեան Թ. Խ., Հայաստանի պատմական աշխարհագրութիւն, Երեւան, 1968

Յարութիւնեան Բ. Ն., Մեծ Հայքի վարչա-քաղաքական բաժանման համակարգն ըստ «Աշխարհացոյց»ի

Այս յօդուածի նախնական տարբերակը կամ անկէ մաս մըը վերցուած է Հայկական Սովետական Հանրագիտարանէն, որուն նիւթերը հրատարակուած են` Քրիէյթիվ Քամմընզ Նշում–Համանման տարածում 3.0 (Creative Commons BY-SA 3.0) թոյլատրագրի ներքոյ։