Բացել գլխավոր ցանկը

Գանձակ[1](Պարսկերէն՝ گنجه Գենջէ, որ եղած է՝ Թրքական Գենջէ կամ Գյանջայ ձեւերը), մեծութեամբ երկրորդ քաղաքը Ատրպէյճան, նախկին քաղաք Արեւելեան Հայաստանի պատմական Ուտիք նահանգը։ Օսմանեան զօրքերու կողմէն բռնագրաւելը (1918) եւ «Ատրպէյճան» անունով թրքական նոր պետութիւն ստեղծելու պահին քաղաքը կոչուած էր Ելիզավետպոլ, ապա (1920-ին) վերականգնուած է քաղաքի նախկին անունը, որ նորէն անուանափոխուած էր 1935 թուականին՝ Կիրուաբադ: 1991 թուականին քաղաքը Պաքուի ատրպէյճանական իշխանութիւնները կողմին անուանեց Գյանջա, որ հնչիւնային առումով հայկական Գանձակ խեղաթիւրուած տարբերական է։

Բնակավայր
Գանձակ
ազրպ.՝ Gəncə
Զինանշան
Coat of arms of Ganja.png

Montage of Ganja 2019.jpg
Երկիր Flag of Azerbaijan.svg Ազրպէյճանի Հանրապետութիւն
Մայրաքաղաքն է Ադրբեջանի Ժողովրդավարական Հանրապետություն, Ելիզավետպոլի նահանգ, Ելիզավետպոլի գավառ, Գանձակի խանություն եւ Q4153289?
Elmar Valiyev եւ Q16371783?
Հիմնադրուած է անհայտ թ.
Առաջին հիշատակում unknown value
Մակերես 298 կմ²
ԲԾՄ 408±1 մետր
Պաշտօնական լեզու ադրբեջաներեն
Բնակչութիւն 331 400 մարդ (2015)
Ժամային գօտի UTC+04:00
Փոստային ինդեքս AZ2000
Պաշտօնական կայք ganca.az

ՊատմութիւնԽմբագրել

9-րդ դարու վերջին մինչեւ 12-րդ դարը Գանձակ հաստատուած էր Աղուանի կաթողիկոսութեան աթոռը։ 11-րդ դարու կիսուն Գանձակին տիրացած է արաբարական Շատտատեան տոհմի ճիւղերէն մէկը։ 1088-ին Շատտատեան Փատլունից Գանձակը գրաուած է աթաբեկութեան կենդրոնը դարձած է Սելճուքեան զօրապետ Պուղան։ Սելճուքեան թուրքերու տիրապետութեան հաստատումէն ետք Գանձակ կը խաղկի նաեւ մուսուլման ժողովուրդներու մշակոյթը, յատկապէս գրականութիւնը։ 12-րդ դարու 2-րդ կեսին Գանձակի աթաբեկութիւնը թոյլցած է, դարձած է յարկատու Վրաց թագաւորութեան։ 13-րդ դարու սկզբին Գանձակը յիշատակուած է որպէս բազմամարդ եւ ամուր քաղաք։ 1236-ին Թաթար-Մոնկոլները կործանած են ընդդիմացող Գանձակի պարիսպները եւ կոտորած են բնակիչները. քաղաքը ամայացած է։ Գանձակ ծնած են, կրթուած կամ գործած Յովհաննէս Սարկաւագը, Կիրակոս Գանձակեցին եւ միջնադարեան մշակոյթի ուրիշ գործիչներ։

Հայ թաթարական կռիւներըԽմբագրել

Վարչական բաժանումԽմբագրել

1905 թուականին Յունուարի դրութեամբ Գանձակ կար աւելի քան 8 հազար տուն, իսկ քաղաքը անմիջապէս բաժանուած էր երկու մասերու՝ հայկական եւ թրքական։ Քաղաքի երկու մասը կային բազմաթիւ թաղամասեր, որոնք ունեցած են իրենց ինժեներա-պլանային թիւերը։ Սակայն, հայերը կ'անուանէին թաղամասերը Հայաստանի տարբեր աշխարհագրական անուանումներով[2]։

Հայկական մասԽմբագրել

Գանձակի հայկական մասը (Գանձակի գետի աջ ափը) կը գտնուէին հետեւեալ թաղամասերը

  • Եկեղեցական
  • Շուշեցոց (կամ Ղարաբաղցոց)
  • Բանանցոց
  • Գետաշենցոց
  • Աջիշենցոց
  • Սուլուքեցոց
  • Նուխիեցոց

Այդ թաղամասերու ազգաբնակչական կազմը ձեւաւորուած էր Պարսկաստանի հայերու, Ջիւանշիրի գաւառի (Նախատատաց-Բեգում Սարով, Էրքէջ, Կարաչինար, Ներքիշէն, Հայ Պարիս եւ այլ), Գանձակի գաւառի գիւղերուն (Ոսկանապատ-Զուռնաբադ, Չուդար, Միրզիկ, Քարհատ-  Դաշկեասն, Աբլիա, Կիրանց, Խաչակապ-Ղուշչու, Բարսում, Նուզկար, Փիփ, Չարդախլու, Ղարադաղլու եւ այլն վայրերու մէջ)[2]։

Թրքական մասԽմբագրել

Քաղաքի այսպէս կոչուած թուրքական մասը (Գանձակ գետի ձախ ափը) կային հայկական թաղամասեր՝

  • Նորաշէն (Ենի Երեւան)
  • Այգեստան (Բաղմանլար)
  • Փոքր Այգեստան (Բալա Բաղման)
  • Չայլուի (Չայլեցոց)
  • Երեւանեան (Երեւանոց)
  • Սլոբոդկա, երկաթուղային կայարանի շրջանը

Այդ թրքական մասը կար նաեւ պարսկական թաղամաս։ Այն կը գրտնուէր պարսկական շուկայի (այժմ թրքական շուկայի) եւ շահաբասեան քարուանսարաի շրջանին։ Ռուսական թաղամասը կը գտնուէր Սուրբ Ալեքսանտր Նեւսկու ռուսական ռազմական վանքի եւ Սլոբոդկայ թաղամասի շրջանը[2]։ Թրքական Գանձակի անմիջապէս թրքական թաղամաս չ'ունէին (կը բնակէին Այգեստան, Փոքր Այգեստան, Չայլեցոց, Երեւան, եւ Սլոբոդկայ թաղամասերը)[2]

ԲնակչութիւնԽմբագրել

 
Տարի Բնակչութիւն
1897 33 625 մարդ [3]
1926 55 510 մարդ [4]
Տարի Բնակչութիւն
1939 98 949 մարդ [5]
1959 116 122 մարդ [6]
Տարի Բնակչութիւն
1970 189 512 մարդ [7]
1979 231 901 մարդ [8]
Տարի Բնակչութիւն
1989 278 006 մարդ [9]
2015 331 400 մարդ

Քոյր-քաղաքներԽմբագրել

Տե՛ս նաեւԽմբագրել

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Հովհաննես Բարսեղյան (2006)։ «Աշխարհագրական անունների հայերեն տառադարձության մասին որոշում»։ Տերմինաբանական և ուղղագրական տեղեկատու։ Երեւան: 9-րդ հրաշալիք։ էջ 51։ ISBN 99941-56-03-9 
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Սերգեյ Երեմյանց-Գանձակեցի, Գանձակ 1880-1916 թթ., Երևան 11-12, էջեր 11-12 — 11-12 էջ. — 150 հատ։ (ռուս.)
  3. (unspecified title)
  4. (unspecified title)
  5. (unspecified title)
  6. (unspecified title)
  7. (unspecified title)
  8. Перепись населения СССР (1979)
  9. Перепись населения СССР (1989)

Կատեգորիա:Ազրպէյճանի քաղաքներ