Հայկական ճարտարապետութիւն

Գեղարդի վանքը Կոտայքի մարզի մէջ հայկական ճարտարապետութեան վառ օրինակ է

Script error: No such module "Sidebar".

Հայկական ճարտարապետութիւն, ճարտարապետական ոճ, որ ստեղծուած է ու կ՛օգտագործուի, վերջին 4,500 տարիներու ընթացքին, հայ ժողովուրդի կողմէն՝ Հայկական լեռնաշխարհի տարածքին[1][2]։

Հայկական ճարտարապետութիւնը կը բնորոշուի զարգացման իր բարձր մակարդակով, գեղարուեստական հարուստ աւանդոյթներով եւ յատկապէս ազգային ինքնատիպութեամբ, զոր, բացի բնական պայմաններէն, կացութաձեւէն եւ ժողովրդական ակունքներէն, պայմանաւորուած է նաեւ տեղական շինանիւթերու, յատկապէս տուֆի բազմազանութեամբ ու գեղարուեստաֆիզիքական յատկանիշներով։

Հիմնական առանձնայատկութիւններԽմբագրել

Միջնադարեան հայկական ճարտարապետութիւնը ու յատկապէս եկեղեցաշինութիւնը, որ կը նկատուի աշխարհի առաջին ազգային եկեղեցաշինական ազգային ոճը, ունին շարք մը առանձնայատկութիւններ[3]։

Այդ յատկանիշներն են՝

  • Առաջին հերթին սրածայր գմբէթը, որ կը խորհրդանէ Արարատ լեռը[4]։
  • Քարէ պատրաստուած ըլլաը, յատկապէս տուֆէ կամ բազալտէ (երկաթաքար)։
  • Որմնանկարներ
  • Մեծ սիւներ
  • Լոյսի հետաքրքիր օգտագործում

Հայկական եկեղեցիներու դասակարգումԽմբագրել

Թորոս Թորամանեան առանձնացուցած է հետեւեալ դասերը՝

Ըստ Թորամանյանի
Դաս Օրինակ
Բազիլիքա Երերոյքի տաճար
Գմբէթաւոր բազիլիքա Տեկոր
Էջմիածնատիպ Էջմիածնի Մայր Տաճար
Ուղղագիծ քառանկիւն Սուրբ Գայանէ եկեղեցի
Շառաւիղային Սուրբ Հռիփսիմէ եկեղեցի (Էջմիածին)
Զուարթնոցատիպ Զուարթնոց

Հայկական ճարտարապետութեան փուլերըԽմբագրել

Հնագոյն փուլԽմբագրել

Հայկական ճարտարապետութեան հնագոյն փուլը կ՛ընդգրկէ Ք․Ա․ IV–I հազարամեակները. պահպանուած են քարեդարեան անձաւներ, պղնձեդարեան եւ պրոնզեդարեան բնակատեղիներ, դամբարանադաշտեր, մեգալիթեան կառոյցներ, բերդշէներ, ժայռափորագրութիւններ։

Հին փուլԽմբագրել

Հին փուլը կ՛ընդգրկէ կազմաւորուած հայկական պետականութեան ժամանակաշրջանի՝ Ք.Ա. VI–III դարերու, ստրկատիրական կացութաձեւի ճարտարապետութիւնը։ Այդ ժամանակաշրջանը կարեւոր կը նկատուի այն առումով, որ յատկապէս հայկական մշակոյթի եւ Հայկական լեռնաշխարհի մէջ բնակող այլ ցեղերու մշակոյթներու փոխառնչութեամբ։ Այս փուլի մշակոյթին հիմնական պաշտամունքային կառոյցները հեթանոսական մեհեաններն ու տաճարներն էին, որոնց տեղերը յետագային կառուցուեցաւ քրիստոնէական վաղ շրջանի շինութիւններուն զգալի մասը։

Վաղ միջնադարԽմբագրել

Վաղ միջնադարը (IV–VII դարեր) հայկական մշակոյթի զարգացման այն փուլն է, երբ ձեւաւորուած է հայկական կոթողական ճարտարապետութեան ազգային նկարագիրը (IV–V դարեր) եւ հասունութեան ու կատարելութեան (VI–VII դարեր) շրջաններն են։

Զարգացած միջնադարեան փուլԽմբագրել

Զարգացած միջնադարեան փուլը, ըստ ընդունուած պարբերացման, կ՛ընդգրկէ IX դարու վերջէն մինչեւ XIV դարը՝ IX–XI եւ XII–XIV դարերու ենթափուլերով։ IX–XI դարերուն զարգացման բարձր մակարդակի հասած է քաղաքաշինութիւնը (Անի, Դուին, Կարս, Վան եւ այլն), ստեղծուած են վանական համալիրներ (Տաթեւ, Սեւան, Գնդեվանք, Հոռոմոս, Խծկոնք, Հաղբատ, Սանահին եւ այլն)։ XII–XIV դարերուն ընդլայնուած են համալիրները, ստեղծուած նորերը, կատարելագործուած է քաղաքաշինական արուեստը, հարստացած են արտայայտչամիջոցները, շինարարական-կառուցուածքային հնարքները, կարեւորուած է աշխարհիկ շէնքերու (գրատուն, սեղանատուն, հիւրանոց-կարավանատուն), ճարտարագիտական եւ պաշտպանական կառոյցներու շինարարութիւնը, կազմաւորուած են ճարտարապետական դպրոցներ Սիւնիքի, Վասպուրականի, Գուգարքի, Արցախի եւ այլ շրջաններու մէջ։ Միջնադարեան հայկական ճարտարապետութեան վերջին փուլը կ՛ընդգրկէ XVII–XVIII դարերը. երեւան եկած են նոր յատկանիշներ՝ քաղաքաշինութեան եւ բնակարանային ճարտարապետութեան ոլորտներուն մէջ, մասամբ պակասած են կառոյցներու յիշատակութիւնը, գեղարուեստական արտայայտչականութիւնը։ Նոր փուլի (XIX դարէն մինչեւ XX դարու առաջին երկու տասնամեակներ) ճարտարապետութեան բնորոշ են մերձեցումը ռուսական մշակոյթին եւ քաղաքաշինութեան (Երեւան, Ալեքսանդրապոլ (այժմ՝ Կիւմրի), Գորիս, Նոր Պայազիտ եւ այլն) զարգացումը՝ դասականութեան ու կանոնաւոր յատակագծման սկզբունքներու կիրառմամբ։ Եթէ միջնադարեան ճարտարապետութեան նախորդ փուլերուն բնակավայրի դիմագիծը բնորոշողը պաշտամունքային կառոյցներու ճարտարապետութիւնն էր, ապա նոր փուլին առաջնային դարձած են քաղաքաշինութիւնը եւ ժողովրդական տան ճարտարապետութիւնը։

Նորագոյն փուլԽմբագրել

Նորագոյն փուլը խորհրդահայ ճարտարապետութեան շրջանն է՝ 19201990 թթ., երբ գիւղական եւ քաղաքային բնակավայրերուն մէջ ծաւալուած է զանգուածային բնակարանաշինութիւն, կառուցուած են ուսումնական, մշակութային, թաղային-կենցաղային սպասարկման իրեր, հաղորդակցութիւններ եւ ենթակառուցուածքներ, բարելաւուած են բնակավայրերու առողջապահական պայմանները, կարեւորուած բնապահպանական խնդիրները։

Արդի փուլԽմբագրել

Արդի փուլի (1990-ական թուականներու սկիզբէն)՝ Հայաստանի երրորդ հանրապետութեան ճարտարապետութեան բնորոշ են որոշակի որակական փոփոխութիւնները, տիպային եւ կարգաւորիչ պահանջներու մեղմացումը, նոր շինանիւթերու, կառուցուածքներու ու արուեստագիտութեան կիրառումը, ճարտարապետական ազգային աւանդոյթներու եւ համաշխարհային փորձի զուգադրումը։

Հայկական ճարտարապետութիւնը խարսխուած է ազգային մշակոյթի հարուստ աւանդոյթներու վրայ։ Կարեւոր են նաեւ այլ ժողովուրդներու հետ մշակութային շփումներն ու փոխազդեցութիւնները։ Հայրենի (Թորոս Թորամանեան եւ ուրիշներ) եւ օտար (Տիւպուա, Շառլ Տիհլ, Յոզէֆ Ստրժիգովսկի, Նիկողայոս Մառ եւ ուրիշներ) հեղինակներէն շատերը նշած են հայկական միջնադարեան ճարտարապետութեան ազդեցութիւնը՝ Արեւմտեան Եւրոպայի ճարտարապետութեան վրայ։ Հայկականն ալ իր հերթին ազդեցութիւն կրած է այլ երկրներու ճարտարապետութենէն, ինչպէս Ք.Ա. III դարուն՝ հայկական հելլենիզմի շրջանին, Հին Յունաստանի ճարտարապետութենէն. լաւագոյն օրինակը յունա-հռոմէական սիւնապատ տիպի Գառնիի տաճարն է (I դար)։

Հայկական ճարտարապետութեան յուշարձաններէն Զուարթնոցը, Գեղարդավանքը, Հաղպատը, Սանահինը եւ Նորավանքը ընդգրկուած են ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի համաշխարհային մշակութային «Արժէքներու ցանկին մէջ»։[5]

ԱղբիւրներԽմբագրել