Բացել գլխավոր ցանկը

Կաղզուան (թրք.՝ Kağızman, քրտ.՝ Kaxizman), քաղաք եւ շրջան ներկայիս Թուրքիոյ Հանրապետութեան Կարսի նահանգի կազմին էջ։

Բնակավայր
Կաղզուան
թրք.՝ Kağızman
Երկիր Flag of Turkey.svg Թուրքիա[1]
Մակերես 1970 կմ²
ԲԾՄ 1321 մետր
Պաշտօնական լեզու թուրքերեն
Բնակչութիւն 45 936 մարդ (2018)
Ժամային գօտի UTC+03:00
Փոստային ինդեքս 36700
Պաշտօնական կայք kagizman.gov.tr

ԱնուանումԽմբագրել

Կաղզուանը երբեմն յիշատակուած եւ քարտէսին վրայ նշանակուած է Կաղզուան ու Կաղզման ձեւերով։ Վրացական աղբիւրներուն մէջ սովորաբար կոչուած են Աղզեւանի։ Յայտնի է նաեւ Երասխաձորի բերդ անունով։ Կ՛ենթադրուի, որ այն սկզբը, հաւանաբար, կոչուած է Կաղզոուան։

ԱշխարհագրութիւնԽմբագրել

Քաղաքը կը գտնուի Կարսէն 76 ք.մ. հեռաւորութեան վրայ, Արաքսի աջ ափէն, Շատակն (կամ Կաղզուան) գետի վրայ, որ երբեմն կոչուած է նաեւ Կապոյտ գետ՝ իր այդ անունը հաւանաբար ստանալով համանուն բերդի անունէն։ Քաղաքը փռուած է Բարդող (Թաքալթու) լեռան արեւմտեան ստորոտին, հիւսիսէն հարաւ 4—5 ք.մ. տարածուող բաւական բարձրադիր սարաւանդի վրայ, որուն երկու կողմերէն կը տարածուին լեռներ, կը կազմեն գեղատեսիլ ամֆիթատրոն։

Բուն քաղաքի բարձրութիւնը ծովուն մակերեւոյթէն մօտ 1500 մ. է, իսկ Արաքսի հունէն 125 մ.։ Կը գտնուի երկրաշարժի գօտիի վրայ։ Քաղաքն առանձնապէս մեծ վնասներ կրած է՝ 1840 թուականի երկրաշարժէն, որ սկսած է Յունիս 20-ին, ընդհատումներով կը շարունակուի մինչեւ նոյն թուականի Սեպտեմբեր 28–ը։ Շրջապատուած է մրգատու այգիներով։ Բուսականութիւնը փարթամ է։ Ամբողջ Հայաստանի մէջ յայտնի եղած են Արաքսի ափերով՝ արեւմուտքէն արեւելք, քանի մը տասնեակ քիլոմեթր տարածուող Կաղզուանի ձորի տանձենիի այգիները։

ՊատմութիւնԽմբագրել

Կաղզուանի տեղը բնակավայր եղած է դեռեւս հնագոյն ժամանակներէն։ Այդ կ՛ապացուցեն անոր աղահանքերուն մէջ յայտնաբերուած քարի ու պղինձի գործիքները։ Մեծ Հայքի ժամանակ Կաղզուանը կը մտնէր Այրարատ նահանգի Գաբեղեանք գաւառի մէջ։ Հայ մատենագիրներէն Կաղզուանի մասին կարեւոր յիշատակութիւն կատարած է Ստեփանոս Ասողիկը, եւ ըստ իր վկայութեան, 863 թուականէն այդտեղ տեղի ունեցած է ճակատամարտ՝ Բագրատունի Աբաս սպարապետի եւ կայսիկ ցեղի առաջնորդ Սեւատայի որդին՝ Շահապի զօրքերուն միջեւ։ ճակատամարտն աւարտած է Աբասի յաղթանակով, այդ պահէն սկսած Բագրատունիները աւելի ընդլայնած են ու ամրացուցած Արշարունիքի ու Շիրակի իրենց տիրոյթները։

Կաղզուանի մասին յիշատակութիւններ ունին նաեւ Յովհաննէս Դրասխանակերտցի կաթողիկոսը, Մատթէոս Ուռհայեցին, Վարդան Արեւելցին, Սմբատ գունդստապլը, վրաց հեղինակ Վախուշտին եւ ուրիշներ։ 9—10-րդ դարերուն Կաղզուանն արդէն ամրոց էր եւ բաւական մարդաշատ հայկական կայազօրի կայան։ Այն իր շրջակայքով կը մտնէր Բագրատունիներու թագաւորութեան մէջ։

Վերը նշուած 863 թուականի ճակատամարտէն յետոյ, այստեղ 1099 թուականին նոյնպէս տեղի կ՛ունենայ մարտեր Գրիգոր կիւրապաղատի եւ սելճուքեան զօրքերուն միջեւ։ Գրիգոր կիւրապաղատը այդ մարտերուն ընթացքին կը ջարդէր եւ Կաղզուանի շրջանէն դուրս կը շպրտէր աւարառու սելճուքները։

12-րդ դարու վերջերուն Կաղզուանը վերջնականապէս կ՛ազատագրուի սելճուքեան լուծէն եւ կը միացուի Զաքարեաններու իշխանութեան։ Եթէ մինչեւ այդ Կաղզուանը սովորական ամրոց էր իրեն աւանով, ապա 13-րդ դարու սկիզբներուն արդէն վերածուած էր գիւղաքաղաքի։ Մոնղոլներու եւ թուրքմենական ցեղերու տիրապետութեան շրջանին (13—15-րդ դարեր) չնայած այն գոյութիւն ունէր, բայց մեր մատենագրութեան մէջ չէր յիշատակուած։

Կաղզուանը հայ եւ թուրք հեղինակներուն մօտ նորէն յիշատակուած է 17-րդ դարէն։ 16-րդ դարէն մինչեւ 1878 թուականը այն ընդհանուր առմամբ կը գտնուէր Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան ներքոյ, այն Կարսի փաշայութեան Կաղզուանի Սանճաքի կեդրոնն էր։

Ռուսերը 1854 թ.-ին, Ղրիմի պատերազմի ժամանակ գրաուած են Կաղզուանը, բայց 1856Մարտ 18Փարիզի պայմանագիրով՝ ստիպուած վերադարձուցած Թուրքիաին։ 1878—1917 թուականներուն Կաղզուանը եղած է Ռուսական կայսրութեան Կարսի մարզի Կաղզուանի շրջանի կեդրոնը։ 1918—1920 թթ. Հայաստանի Հանրապետութեան կազմին մէջ էր։ Կարսի պայմանագիրի կնքման իբրեւ արդիւնք Կաղզուանը անցաւ Թուրքիոյ։

ԲնակչութիւնԽմբագրել

Մինչ Մեծ Եղեռն քաղաքի բնակչութեան ճնշող մեծամասնութիւնը կազմուած էր հայերէ, սակայն կ՛ապրէին նաեւ թուրքեր ու յոյներ։ 19-րդ դարու սկզբը Կաղզուանը ունէր շուրջ 500 տուն բնակիչ, 1877 թ.-ին՝ 8000 բնակիչ, 1906 թ.-ին՝ շուրջ 9400, իսկ Առաջին համաշխարհային պատերազմի նախօրէին աւելի քան 10 հազար բնակիչ, որուն 7652-ը հայեր, իսկ 1920-ը թուրքեր։ Ներկայիս քաղաքի բնակչութիւնը կը կազմէ 18,000 մարդ, հիմնականը՝ քիւրտեր։

1913Յունուար 1-ի տուեալներով Կաղզուանի գաւառը քաղաքի հետ միասին ունէր 71014 բնակիչ, որոնցմէ 30162-ը՝ հայ, 22589-ը՝ քիւրտ, 11185-ը՝ յոյն, 4418-ը՝ թուրք, 410-ը՝ ռուս, մնացածը՝ օտարներ։ 1920-ի Նոյեմբերին Քեմալական Թուրքիոյ յարձակման հետեւանքով Կաղզուանի եւ գաւառի հայերը գաղթեցին Արեւելեան Հայաստան, զգալի մասն ալ ճամբուն վրայ զոհուեցան։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. GEOnet Names Server — 2018.

Արտաքին յղումներԽմբագրել

ԳրականութիւնԽմբագրել

  • Ն. Սարգիսեան, «Տեղագրութիւնք ի Փոքր եւ ի Մեծ Հայս», Վենետիկ, 1864 թ.։
  • Ղեւոնդ Ալիշան, «Այրարատ», Վենետիկ, 1890 թ.։
  • Պօղոսեան ա.մ., «Սոցիալ-տնտեսական յարաբերութիւնները Կարսի մարզում», Երեւան, 1961 թ.։
  • «Հայաստանը միջազգային դիւանագիտութեան եւ սովետական արտաքին քաղաքականութեան փաստաթղթերում (1828—1923)», խմբ. Ջ. Մ. Կիրակոսեան, Երեւան, 1972 թ.։