Բացել գլխավոր ցանկը

Արաքս

Հայկական լեռնաշխարհի ամենախոշոր գետերէն մէկը

Կաղապար:Տեղեկաքարտ Գետ

Արաքսը Հայաստանի եւ Իրանի սահմանը

Արաքսը (նաեւ՝ Արազ, Արաս, Արաքսի եւ Երասխ), հայկական լեռնաշխարհի ամենախոշոր գետերէն է։ Ունի 1 072 քմ երկարութիւն, որմէ 200 քմ կը կազմէ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ սահմանը։ Հայաստանի գետերու մեծագոյն մասը (որոնց աւազանները, միայն վերցուած, կը կազմեն հանրապետութեան տարածքի 73,5 տոկոսը) կը պատկանի Արաքսի աւազանին։ Արաքսը վաղնջական ժամանակներէն հանդիսացած է հայոց քաղաքակրթութեան կարեւոր բնօրրաններէն մէկը։ Արաքսը ջուր կը մատակարարէ Մեծ Հայքի Այրարատ, Սիւնիք, Արցախ, Փայտակարան, Վասպուրական նահանգներուն, որուն համար ան յաճախ կոչուած է Մայր Արաքս։

Անուան ԾագումըԽմբագրել

Արաքսը հին կտակարանին մէջ կոչուած է Գիհոն կամ Գեհոն, հայկական աղբիւրներուն մէջ՝ Երասխ, Արաքս, արաբականին մէջ՝ Արազ։

Թ դարու արաբ պատմիչ Եաքուպին Արաքսը կ'անուանէ Դըունա գետ (Դւին քաղաքի անունով)։

 
Արաքս գետը տիեզերքէն

Մովսէս Խորենացին Երասխի անունը կը կապէ Արամայիսի թոռան՝ Երաստի անուան հետ։ Պատմահայրը կը գրէ «Արամայիսը իր բնակութեան համար տուն կը շինէ գետի ափին բլուրի մը վրայ եւ իր անունով կը կոչէ Արմաւիր, իսկ գետը կը կոչէ Երասխ՝ իր թոռան՝ Երաստի անունով»։

Բանասէր Արամ Ղանալանեանը իր գիրքին Արաքս անուան ժողովրդական ստուգաբանութեան երկու պատին բերմամբ։ «Հայոց Արաքս թագաւորը պարսիկներու հետ պատերազմելու ժամանակ մէկու միջոցով կը նախազգուշացնէ, որ ինքը միայն այն ժամանակ հաղթանակ կը տանի, երբ աստուածներուն զոհ կը մատուցուի երկու լաւագոյն ու գեղեցիկ կոյսերու։ Խնայելով իր դուստրերը, Արաքս թագաւորը կը զոհաբերէ իր հպատակներէն մէկուն աղջիկներուն։ Ասնոց հայրը միաժամանակ կը խեղդէ իր մէջ դառնութեան ու վիրաւորանքի զգացումը, սակայն երբ որ հարմար առիթ կը ներկայանանայ, թաքստոցէն կը սպանէ Արաքսի աղջիկներուն «լքելով իր հայրենիքը» կ'երթայ օտարութիւն։ Գիտնալով այդ մասին, Արաքս թագաւորը կը նետուի Ճալմոս գետը, որ այնուհետեւ անոր անունով կը կոչուի Արաքս»ref name="Ղանալանյան">Ա. «Ավանդապատում», Երևան, 1969, էջ 87</ref>։

Այս նոյն աւանդութիւնը կը յիշատակէ նաեւ Ղեւոնդ Ալիշանը՝ նշելով, որ Արաքս թագաւորէն իր դստրերու վրէժը լուծելէ ետք Մնիսալկ անունով ազնուականը «փախչի ի Սկիւթիա»։ Իսկ Արաքսը վիշտէն իրեն կը նետէ Ալմոս կամ Ալմոն, որ յետոյ կոչուեցաւ Երասխ։[1]։

«Այլազգի առեւանգիչները կը փախցնեն հայ երիտասարդի սիրած աղջիկը։ Երիտասարդը կ'երթայ անոր ազատելու։ Երկար փնտրելէ ետք ան սիրածին կը գտնէ առեւանգիչի գիրկին մէջ։ Տեղնուտեղը սպանելով անոր, երիտասարդը կ'ազատէ իր սիրածը։ Վրայ կը հասնին բռնաւորի ծառաները եւ կը սպաննեն թէ տղան եւ թէ՝ աղջիկը։ Տեսնելով, որ որդին կ'ուշանայ, տղուն մայրը կ'երթայ անոր փնտրելու, եւ կը գտնէ տղուն ու հարսնացուին դիակները։ Վշտահար կ'ինայ դիակներուն վրայ եւ ինքն ալ կ'աւանդէ հոգին։ Կ'ըսեն, թէ Արաքս գետը գոյացած է սպաննուած երիտասարդի, անոր սիրածի եւ մօր թափած արիւն-արցունքներէն, որոնք հազարաւոր աղբիւրներ դարձած են եւ ցած իջած հայոց լեռներէն»:

Պլուտարքոսը կը գրէ, «Արաքսը Հայաստանի գետ է. անունը ստացած է Նեղոսի որդիին անունէն։ Արաքսը իշխանութեան համար պայքարի մէջ մտնելով իր պապի՝ Արբելի հետ, անոր կը վնասէ նետով, սակայն յետոյ հետապնդուելով էրինիեամի կողմէն, իրեն կը հրէ Բակտր գետը, որ անոր համար կոչուեցաւ Արաքս»։ Այստեղ շփոթ կայ Արաքսի եւ Բակտր գետի միջեւ (Բaկտրը՝ Օքս Ամուդարիա գետի վտակն է։

Ստրաբոնն ալ Արաքսի անունը կը կապէ արգոնաւորդներ՝ Եասոնի եւ Արմէնի հետ։ Ինչպէս կ'ենթադրուի, Արմէնը եւ անոր ուղեկիցները Արաքսը կոչած են Պենեոս, անոնց նմանութեան պատճառով, որովհետեւ ան ճեղքած էր Օսին Օլիմպիոսէն, բանալով Տեմպէեան հովիտը։ Կը հաղորդեն, որ նախկինին հայկական Արաքսը իր սրընթաց հոսանքով լեռներէն լցուած է ընդարձակ տարածութեան ցած ինկած յարթութիւնը չունենալով ելք, կազմած է ծով։ Եասոնը ժայռի մէջ բացած է նեղ կիրճ Տեմպէեան հովիտի նման, որուն միջոցով այժմ ջուրերը ցած կը հոսին դէպի Կասպից ծովը[2]։

Այլ աւանդութեան մը համաձայն, Նոյի դուստրերէն մէկուն անունը Արազա էր, որմէ ալ իբր առաջացած է Արաքս, Արազ անունը։ Լ. Աճաոեանը Արաքս բառը կը ստուգաբանէ խփել, խլել բայով։ Հին աշխարհի հեղինակները Արաքս անունը կապած են անոր աղմկոտ ըլլալուն հետ, որով Արաքս յունարէնով կը նշանակէ աղմկել։

Որոշ մասնագետներ ալ Արաքսը կը մակաբերեն արագ բառէն։ Անահիտ Փերիխանեանը կը գրէ, որ հին հայերէնուն մէջ յաճախ հնչիւնը բառասկիզբին կը փոխուի ա-ի, օրինակ՝ երազ-արազ, Երասխ-Արաքս։[3]։

Շարք մը բանասերներ ալ արմատի մէջ կը տեսնեն արեւ, արփի, արեգ իմաստները, նաեւ՝ լոյս, փայլ, մեծութիւն, զօրութիւն, արիութիւն[4]

Հնախօսութիւնը Արաքս գետի հետ կը կապուի պատմական Էպիրոսի (Յունաստան) Արախտոս գետի անունը։ Պատմական Պոնտոսի Թերմոդոն գետը կոչուած է Արաքս։ Յոյն գրող եւ քաղաքական գործիչ Մետրոդորոս Սկեփսացին (մ.թ.ա. 163-69) հայոց հզօր արքայ Տիգրան Բ. Մեծի մասին գրած է գիրք մը, որ չէ հասած մեզի։ Այդ գիրքէն միայն մէկ նախադասութիւն պահպանուած է. «Կ'ըսեն, որ Մետրոդորոսը Տիգրանի մասին (պատմութեան) առաջին գիրքին մէջ Թերմոդոն (գետը) կ'անուանէ Արաքս»։

Աշխարհագրական ԱկնարկԽմբագրել

Արաքսը սկիզբ կ՝ առնէ Բիւրակնեան լեռներէն բխող բազմաթիւ սառնորակ աղբիւրներէն։ Այստեղ անոր ջուրերը ունին ոչ աւելի 3-3,5° ջերմութիւն։ Ան լեռնաշխարհի միակ գետն է, որ կը հոսի լեռնաշխարհի ամբողջ տարածքով եւ միանալով Կուրին՝ կը թափի Կասպից ծովը։ Արաքսը կը հոսի Հայաստանի Հանրապետութեան, Ադրբէյճանի, Թուրքիոյ եւ Իրանի տարածքներով։ Անոր երկարութիւնը 1072 քիլոմեթր է, որմէ 200 քիլոմեթրը Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքին մէջն է։ Գետի լայնութիւնը մերձարաքսեան հարթութեան մէջ կը հասնի 30-130 մեթրի (Մեղրուն մերձ կիրճերուն մէջ՝ 6-7 մեթրի)։ Խորութիւնը 3-4,5 մեթր է։

Արաքսը տարուայ գրեթէ բոլոր ամիսներուն պղտոր կ՝ ըլլայ։ Արագահոս գետ է (վայրկեանին՝ 1,5 մեթր)։ Հայոց մայր գետը իր փոխադրած տիղմով Նեղոսէն ետք աշխարհի մէջ կը գրաւէ երկրորդ տեղը։ Մասնագէտներու հաշւումներով՝ Արաքսը ամէն տարի ծով կը տանի աւելի քան մէկ միլիոն վագոն տիղմ։ Օտարները հրաշալիք կը համարեն Արաքսի նշանաւոր Քարաւազը (սահանքը Մեղրուն մերձ կիրճերուն մէջ)։ Ստրաբոնի վկայութեամբ, հինէն Արաքսը, հատելով Մուղանի դաշտը, թափուած է Կասպից ծովը՝ առանց Կուրին միանալու։[5]։

Ֆրանսացի աշխարհագրագէտ Էլիզէ Ռեկլիւն Արաքսը կ՝ անուանէ «բուն, գերազանց հայկական գետ»։ Արարատեան դաշտին մէջ Արաքսը աջէն կ՝ ընդունէ Դեղին գետը, ձախէն Ախուրեանը, Սեւ ջուրը, Հրազդանը, Ազատը, ապա Նախիջեւանը։

Արաքսի ուղինԽմբագրել

 
Արաքսը Իրանի կողմէն

Արաքսը իր ծայր վերին հոսանքի շրջանին մէջ կը հոսի գահավիժումներով եւ աղմկալից է։ Ան շատ աւելի արագահոս կը դառնայ, երբ կը կտրէ Հայկական Պար լեռնաշղթան ու կը մտնէ Բասէնի դաշտը։ Այստեղ անոր կը միանան Մուրց (Հասան-կալա) գետը, որմէ ետք ան կ՝ անցնի Կաղզուանի անձուկ ձորերով եւ, նոր վտակներ ընդունելով, աստիճանաբար կը հորդանայ ու կը դառնայ ջրառատ գետ, որ մեծ աղմուկով կը մտնէ Արարատեան դաշտ։ Այստեղ Արաքսը կը հոսի դանդաղ, սակայն Նախիջեւանի մօտ կ՝ անցնի զառիւեր, տեղ-տեղ ոլորապտոյտ ափերով։ Այստեղ անոր ձախակողմեան ափը կը սկսին նկատելիօրէն բարձրանալ՝ աստիճանաբար դէպի անոր հունը իջնող լեռնաբլուրներու շնորհիվ։

Ջուլֆայի մօտ Արաքսը կը մտնէ խոր եւ նեղ կիրճ, այնուհետեւ կարճ տարածութեան վրայ կրկին դուրս կու գայ հարթավայր, բայց Օրդուբադից փոքր ներքեւ երկու կողմերէն գետին կը մօտենան առանձին լեռնաբազուկներ, գետի հունը աստիճանաբար կը նեղնայ, կ՝առաջանայ սահանքներ։ Մեղրիի մօտ գետին կը մռսենան Զանգեզուրի եւ Ղարադաղի լեռները, որոնք տեղ-տեղ ուղղակի կախուած են գետահունի վրայ։ Սեղմուած այդ լեռներով, Արաքսը կը հոսի Մեղրիի յայտնի երկար ու խոր կիրճերով։ Այստեղ Արաքսի ջուրերը խելահեղ արագութեամբ կը ազրնուին ափամերձ ժայռերուն, կը փրփրին եւ սրընթաց առաջ կը վազեն՝ մինչեւ Բարգուշատ եւ Հագարի գետերու խառնուրդը։

Արաքսի ստորին հոսանքը կ՝ անցնի Մերձկասպեան դաշտավայրով, ուր ան կը միանայ Կուրին եւ կը թափի Կասպից ծով։ Գետը տարեկան դէպի Կասպից ծով կը տանի 3 միլիարդ խմ ջուր։

Արաքսի կամուրջներըԽմբագրել

Արաքսի վրայ շատ կամուրջներ եղած եմ։ Անոնցմէ ամենանշանաւորները հինգն էին, որոնք եղած են Բասենի, Երուանդակերտի, Արտաշատի, Նախիջեւանի եւ Ջուղայի մէջ։ Արտաշատի կամուրջը կոչուած է Տափերական։ Այս կամուրջէն է սկսուած Արտաշատ-Տիգրանակերտ արքայական պողոտան։ Նշանաւոր եղած է նաեւ Ջուղայի կամուրջը, որու շինութեան աւանդութիւնը կը վերագրուի Ալեքսանտր Մակեդոնացիին: 1605 թուականին շահ Աբբասի հրամանով այս կամուրջը աւերուեցաւ, որպեսզի հայերը մոռանան տունդարձի ճամփան, եւ թուրքերը չկարողանան այդ կամուրջով ներխուժել Պարսկաստան։

Պատմական կամուրջներէն այսօր մնացած է միայն մէկը՝ Բասէն գաւառի Բ. Հոբբի կամուրջը։ Կամուրջներու անհետացումը պայմանաւորուած է Արաքսի հունի յաճախակի փոփոխութիւններով՝ Մովսէս Խորենացիի վկայութեամբ, գետը ժամանակին հոսած է հայկական հինաւուրց մայրաքաղաքներու Արմաւիրի, Արտաշատի եւ Վաղարշապատի մօտով, բայց հետագային հեռացած է այդ քաղաքներէն, որուն պատճառով կամուրջները կործանուած են։ Պատահական չէ, որ հռոմէացի բանաստեղծ (մ.թ.ա. 1-ին դար) Միտիլիոս (Վիտիլիոս) Արաքսը կ՝ անուանէ կամուրջընկեց, իսկ հռոմէացի բանաստեղծ Ալբիոս Տիբուլլոսը (մ.թ.ա. 54 - 19 թթ.) Արաքսը անուանած է «Կամուրջներ չհանդուրժող Երասխ»։

ՕգտագործումըԽմբագրել

Շատ հինէն Արաքսի ջուրերը բարեբեր դարձած են անոր ափերը։ Արեւելեան Հայաստանի՝ Ռուսաստանին միանալէն ետք Ռուսական կայսրութիւնը քայլեր արած է Արաքսի ջուրերը արդիւնավէտ օգտագործելու համար։ 1848 թուականին «Վոլգա» անունով ռուսական ջերմանաւը, որ ունէր 40 ձիաուժ, առաջին անգամ մտաւ Արաքսը՝ գետի նաւարկելիութիւնը ստուգելու նպատակով։ Այդ առաջին փորձը ձախողեցաւ եւ այնուհետեւ չկրկնուեցաւ։ 1870 թուականին ռուսական կառավարութիւնը յատուկ պայմանագրով Արաքսի մէկ հատուածը (Արարատեան դաշտին մէջ) 65-ամեա ժամկետով հանձնեց գեներալ-մայոր Կախանովին։ 1874 թուականին Կախանովը գործարկեց ջրանցք մը, որ ոռոգելի դարձուց քանի մը տասնեակ հեկտար տարածութիւն։

Սահմանային գետ դառնալէն ետք Արաքսի ջուրերը սկսան օգտագործել ԽՍՀՄ ու Թուրքիոյ և ԽՍՀՄ ու Իրանի կառավարութիւններու միջեւ կնքուած պայմանագիրերու համաձայն։

Գրականութեան մէջԽմբագրել

Հայ պատմիչներն ու գրողները շատ գրած են Արաքսի մասին։ Եթէ ընդունինք, որ գետերն ալ իրենց հիմները ունին, ապա Արաքսի հիմնը Ռափայէլ Պատկանեանի «Արաքսի արտասուքը» բանաստեղծութիւնն է, որ առաջին անգամ տպագրուած է 1856 թուականին։

  Մայր Արաքսի ափերով

Քայլամոլոր գընում եմ,

Հին-հին դարուց յիշատակ

Ալեաց մէջը պըտրում եմ։

 


Հայ արձակին մէջ Արաքս գետի գեղարուեստական պերճ նկարագիրը տուած է Րաֆֆին («Սամուէլ» պատմավեպի «Արաքսի որոգայթները» գլխու առաջին երկու էջը)։

ԾանօթագրութիւններԽմբագրել

  1. Ալիշան, «Հին հաւատք կամ հեթանոսական կրօնք հայոց», Վենետիկ, 1910, էջ 60-61
  2. Ստրաբոն, քաղեց և թարգմանեց Լ. Աճաոյան, Երևան, 1940, էջ 101
  3. Ա. Փերիխսւնյսւն, «Զանգեզուրի արամեական արձանագրությունը», «Պատմա-բանասիրական հանդես», 1965, № 4, էջ 120—121
  4. Լևոն Կյուրեղյան, «Կարս և Արտահան», Վենետիկ, 1949, էջ 8
  5. «Հանրագիտակ օրացույց», Հայկական Հանրագիտարանի գլխավոր խմբագրություն, Երևան, 1990