Ալան Յովհաննէս

Ալան Յովհաննէս (Չախմաճեան, 8 Մարտ 1911(1911-03-08)[1][2][3], Սոմերվիլ, Մասսաչուսէթս21 Յունիս 2000(2000-06-21)[1][2][3], Սիեթլ, Ուաշինկթըն[4]), Հայ երաժիշտ, երաժշտագէտ, երգահան։ Ալան Յովհաննէս Յարութիւն Չաքմաքճեանի միակ զաւակն է։ Հօր անունը՝ Յարութիւն Վաննէս (Յովհաննէսի թրքական աղճատումը) Չախմախճեան, որ դասախօս էր Թաֆթս համալսարանին մէջ։

Ալան Յովհաննէս
Ծնած է 8 Մարտ 1911(1911-03-08)[1][2][3]
Սոմերվիլ, Միտըլսէքս Գաւառ, Մասսաչուսէթս, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Երկիր Flag of the United States.svg Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ
Մահացած է 21 Յունիս 2000(2000-06-21)[1][2][3] (89 տարեկանին)
Սիեթլ, Ուաշինկթըն, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներ[4]
Ազգութիւն Ամերիկահայ
Տեսակ/ներ օփերա եւ համանուագ
Մասնագիտութիւն երգահան, խմբավար, դաշնակահար, երաժիշտ
Գործիքներ դաշնամուր
Աշխատավայր Boston Conservatory at Berklee
Շրջանաւարտ Թաֆթս Համալսարան
Անդամակցութիւն Արվեստի և գրականության ամերիկյան ակադեմիա
Պարգեւներ Կուկընհէյմի Յիշատակի Կրթաթոշակ

ԿենսագրութիւնԽմբագրել

Ալան Յովհաննէս ծնած է 8 Մարտ 1911-ին, Մասսաչուսէթս (Մ. Նահանգներ)։ Զաւակն էր հայկական Կիլիկիոյ Ատանա քաղաքէն՝ Ամերիկա պանդուխտ գացած յայտնի քիմիագէտ Յարութիւն Վաննէս (Յովհաննէսի թրքական աղճատումը) Չախմախճեանի, որ դասախօս էր Թաֆթս համալսարանին մէջ։ Հայրը Թաֆթսի մէջ ծանօթացած ու ամուսնացած էր սկովտիացի Մատլէն Սքաթի հետ, որ մինչեւ 1931-ի իր մահը՝ կ՛ընդդիմանայ զաւկին հայ մեծցնելու՝ Վաննէս Չախմախճեանի հետեւողական ճիգերուն։

Կենսագիրները կը վկայեն, որ 4 տարեկանէն երաժշտութեան նուիրուած Ալանը, մօր ճնշումին եւ ազդեցութեան տակ, վաղ տարիքի իր ստեղծագործութիւնները կը ստորագրէր Ալան Սքաթ Վաննէս։

Ալան 7 տարեկանին ի վիճակի եղաւ երաժշտութիւնը կարդալու եւ 14 տարեկանին արդէն սիմֆոնիք գործեր կը յօրինէր։ Բայց ինչպէս որ հետագային ինք վկայած է, ծնողքը դէմ էր երաժշտութիւն յօրինելու իր բուռն ցանկութեան։ «Հետեւաբար ստիպուած էի երաժշտական իմ յօրինումներս գրելու գիշերները, գաղտնի, բաղնիքի մէջ, եւ յետոյ զանոնք պահելու, որպէսզի ծնողքս չտեսնէ», խոստովանած է մեծ երաժիշտը։ Արլինկթըն Գոլէճի աշակերտ էր Ալան, երբ արդէն գրեց իր առաջին երկու օփերաները, որոնք ներկայացուեցան Գոլէճի սիմֆոնիք նուագախումբին կողմէ։

Երգահանութեան նուիրուելու իր որոշումին մէջ, այդ տարիներուն, մեծ եղաւ ազդեցութիւնը Կոմիտասի ստեղծագործութիւններուն հետ իր ծանօթացումին։ 1929-ին, աւարտելով միջնակարգ դպրոցը՝ ան ուսումը շարունակեց Նիու Ինկլէնտի Երաժշտանոցին մէջ։ Այդ շրջանին գրեց «Արեւածագ» սիմֆոնին, որուն համար արժանացաւ Samuel Endicott-ի մրցանակին:

Մինչեւ 1930-ականները եւ մօր մահը ստեղծած իր գործերը՝ Ալան Սքաթ Վաննէս որոշեց փճացնել եւ կը պատմէ, որ օրերով իր նոթաները այրեց։ Որոշեց իր հայկական պատկանելութեան լիարժէքօրէն տէր կանգնիլ՝ առաջին հերթին մեծ հօր Յովհաննէս անունը ընտրելով իբրեւ ազգանուն։ Այդ մասին նաեւ առիթով մը խոստովանած է, որ ընտանեկան «Չախմախճեան» ազգանունը չընտրեց, որովհետեւ շրջապատին մէջ ոչ ոք ի վիճակի էր ճիշդ արտասանելու «զինագործ» բառին թրքացումով կնքուած իր հարազատ ազգանունը։

Այդ շրջանին սկսաւ իբրեւ երգեհոնահար նուագել Ուոթըրթաունի հայ առաքելական Ս. Ճէյմս եկեղեցւոյ մէջ՝ միաժամանակ թափով ստեղծագործական աշխատանքի նուիրուելով եւ Tanglewood Երաժշտանոցին մէջ երգահանի մասնագիտական պատրաստութեան հետեւելով՝ 1942-ին արժանանալով գիտական կոչումի։ Ամերիկահայութիւնը անմիջապէս փարեցաւ իր երիտասարդ երգահանին եւ նիւթական անհրաժեշտ աջակցութիւնը ցոյց տուաւ անոր, որպէսզի ամերիկեան մեծազդեցիկ Mercury ձայնասկաւառակի արձանագրութեան ընկերութիւնը իրարու ետեւէ հրապարակ հանէ Ալան Յովհաննէսի գործերը, որոնք լայն ժողովրդականութիւն ապահովեցին հայ երաժիշտին։

Ստեղծագործական ԿեանքԽմբագրել

Ալան Յովհաննէսի ստեղծագործական կեանքին մէջ կարեւորագոյն դարձակէտ մը եղաւ անոր ծանօթացումը հայ երաժիշտ Ենովք Տէր Յակոբեանի հետ, որ հայկական եւ արեւելեան նուագարաններու օգտագործման հմուտ էր եւ Ալանի առջեւ լայն բացաւ ոչ միայն հայկական, քրտական, պարսկական ու արաբական, այլեւ՝ հնդկական, չինական եւ ճափոնական աւանդական նուագարաններու եւ ազգային երաժշտութեանց անեզր աշխարհը։ Այդ ուղիով ալ ընթացաւ Ալան Յովհաննէսի ստեղծագործական բեղուն կեանքը։

Երաժշտանոցի ԴասախօսԽմբագրել

1946-ին, երբ Պոսթընի Երաժշտանոցին դասախօս էր, տեղւոյն հայ համայնքի մղումով ստեղծեց իր «Էջմիածին» օփերան։ 1952-ին ան փոխադրուեցաւ Նիւ Եորք, ուր միացաւ «Ամերիկայի Ձայն»ի խմբագրութեան, երաժշտական բաժնի պատասխանատուութեամբ։ Շարունակեց ստեղծագործել եւ շուրջ կէս դար իր տիրական դրօշմը դրաւ ամերիկեան երաժշտական կեանքին վրայ՝ յատկապէս արեւելեան ու արեւմտեան երաժշտութիւնները ինքնուրոյն համադրութեամբ մշակելու իր մեծ տաղանդով։

Ալան Յովհաննէսի Տուն ԹանգարանԽմբագրել

Ալան Յովհաննէս, իր հօր օրինակին հետեւելով, իր կարգին ամուսնացաւ օտարի հետ՝ ծանօթ սոփրանօ Հինաքօ Ֆուճիարայի հետ։ Ունեցան դուստր մը, որ իր մօր հետ միասին հպարտութեամբ տէր կանգնեցաւ հայ մեծ երաժիշտի ազգային պատկանելութեան եւ երաժշտութեան՝ 2004-ին ձեռնամուխ ըլլալով Հայաստանի մէջ Ալան Յովհաննէսի Տուն-Թանգարանի ստեղծումին։

 
Ալան Հովհաննէսի յուշաքարը Արլինկթոնի Ուաթերմոր զբօսայգիին մէջ

ԱղբիւրներԽմբագրել

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Bibliothèque nationale de France data.bnf.fr: open data platform — 2011.
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 Encyclopædia Britannica
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 SNAC — 2010.
  4. 4,0 4,1 Գերմանիոյ Ազգային Գրադարան, Պերլինի Պետական Գրադարան, Պաւարիոյ Պետական Գրադարան եւ ուրիշներ Record #120889331 // Gemeinsame Normdatei — 2012—2016.